Bu gün dünya eneci sektorunda ən vacib hesab olunan məsələlərdən biri də Xəzərin hüquqi statusunun müəyyən edilməsi ilə bağlıdır. Çünki belə vəziyyət Xəzər hövzəsindən Qərb istiqamətinə daha böyük həcmdə enerji axınını təmin edəcək.
Qeyd edilən fonda Xəzərin hüquqi statusunun müəyyən edilməsi Azərbaycanın da xüsusi maraq dairəsində yer alır. Çünki bu halda Qərbə enerji nəqlində Azərbaycan mühüm tranzit məkan rolunu oynayacaq. İndilikdə isə verilən rəsmi açıqlamalardan bəlli olur ki, əslində dənizin status problemi cari il ərzində çözülə bilər. Rusiya prezidentinin MDB ölkələri ilə dövlət sərhədlərinin delimitasiyası və demarkasiyası üzrə xüsusi nümayəndəsi İqor Bratçikovun açıqlamaları da bunu təsdiq edir: "Biz Astanada keçiriləcək Xəzəryanı ölkələrin növbəti sammitində konvensiya layihəsinin imzalanması istiqamətində iş aparırıq. Sammit bu il Astanada baş tutacaq. Danışıqlarda hər zaman çətinliklər mövcuddur. Hər bir ölkə öz mövqeyini irəli sürür və müdafiə edir. Lakin biz ortaq məxrəcə gələ bilirik. Bu çox yaxşı göstəricidir ki, konvensiya qəbul olunmağa çox yaxındır".
Amma o da məlum haldır ki, Moskva Xəzərdən Avropa istiqamətinə enerji axınının artmasına qarşıdır. Bu fonda Rusiya dənizdə əzələ nümayişini də davam etdirir. Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, Rusiya Xəzər dənizindəki hərbi qüvvələrini yüksək döyüş hazırlığı vəziyyətinə gətirib. Rusiya Müdafiə Nazirliyinin Cənub Hərbi Dairəsindən 1000 nəfərə yaxın hərbçinin iştirakı ilə təlimlərin plana uyğun aparıldığı bildirilir.
Həştərxan vilayətində və Dağıstanda yerləşdirilən Xəzər donanması dəniz piyadaları həyəcan siqnalı ilə ayağa qaldırılıb. Təlimlərə 10-dan çox hərbi və yardım gəmisi, 150 döyüş və xüsusi texnika cəlb edilib. Rusiya müdafiə nazirinin müavini Dmitri Bulqakov hərbi yoxlamaların Krımda, Dağıstanda, Rostovda və Kubanda aparılacağını bildirib. Baş verənləri şərh edən ABŞ Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsinin "kölgəsi" hesab olunan "Stratfor" kəşfiyyat-analitik mərkəzi bildirir ki, enerji maraqlarını qorumaq üçün Rusiya Xəzərə diqqəti daha da artırır: Rusiya əsas diqqətini Baltikyanı və Qafqaz ölkələrinə, Xəzərə, həmçinin, Ukrayna və Arktikaya yönəldəcək. Kreml qərb cinahında NATO-nu əsas təhlükə olaraq qəbul etməyə davam edəcək, odur ki, yerüstü və havada nüvə silahlanmasını gücləndirəcək".
Bu fonda Rusiyanın Xəzərə əlavə hərbi qüvvələr yeritməsi istisna olunmur. Bu vəziyyət isə həm dənizin statusunun müəyyən edilməsinə əlavə problemlər yaradır, həm də buradan Avropaya enerji nəqlini əngəlləyir.
Amma məsələnin maraqlı tərəflərindən biri Qərbin Xəzərdən daha çox enerji nəqlinə maraq göstərməsidir. İran və Türkmənistan arasında qaz mübahisəsinin sərtləşməsindən sonra isə Aşqabad "Transxəzər" marşrutunun mümkün qədər tez həyata keçməsində maraqlı olduğunu bildirir, bu istiqamətdə Qərb ölkələri ilə əməkdaşlığını dərinləşdirir.
Xatırladaq ki, Aşqabad 2017-ci ilin yanvarın 1-dən İranın şimal əyalətlərinə təbii qazın çatdırılmasını dayandırıb. Bu fonda Tehran tərəfindən Beynəlxalq Arbitraj Məhkəməsinə veriləcək sənədlər hazırlanıb və Aşqabad bu barədə xəbərdar edilib. Xatırladaq ki, "Turkmənqaz" və İran arasında münaqişə türkmən tərəfinin İrandan 2 milyard dollar məbləğində borcun ödənilməsini tələb etməsindən sonra başlanıb. Borc 2007-2008-ci illərdə yaranıb. İran həmin vaxt şimal əyalətlərində qeydə alınan sərt soyuqlarla əlaqədar Türkmənistandan alınan qazın həcmini artırmağa məcbur olmuşdu. Lakin İrana çatdırılan əlavə qazın qiyməti müqavilədə göstərilən qiymətdən daha yüksək müəyyən edilib. Əvvəllər müqavilə üzrə qazın bir kubmetri 40 dollara hesablanırdısa, həcmin artırılmasından sonra bu qiymət 360 dollara yüksəlmişdi. İran borcu etiraf edir, lakin Aşqabada bu məbləğdə borcun olduğunu qəbul etmir. Bundan başqa, Tehran Aşqabadla barter üzrə hesablaşırdı: təbii qaz əvəzinə sənaye və energetika avadanlıqları, nəqliyyat vasitələri və kənd təsərrüfatı məhsulları verilirdi. İndi bu proses dayanıb.
Mərkəzi Asiya və Yaxın Şərq üzrə ekspert Aleksandr Knyazev bildirir ki, İran türkmən qazından praktik olaraq asılı deyil və Tehran müqavilələrin şərtlərini dəyişmək istəməyəcək: "Bu, problemin bir tərəfidir. Başqa bir problem Türkmənistan rəhbərliyinin məsələni həddən artıq siyasiləşdirməsindən ibarətdir. ABŞ və Avropa İttifaqının vədlərinə inanan Aşqabad İranın maraqlarına zidd olan layihələrə - "Transxəzər" qaz kəmərinə və TAPİ-yə (Türkmənistan-Əfqanıstan-Pakistan-Hindistan) üstünlük verməyə başlayıb". Ekspert vurğulayır ki, Qərbdən yardım alacağı halda türkmən tərəfi "Transxəzər"in realaşmasına çalışacaq. Amma bu vəziyyətdə Rusiyanın, İranın müqaviməti ilə qarşılaşacaq. Belə vəziyyət isə sonda Xəzərdə Rusiya-İran-Qərb üçbucağı arasında ciddi ziddiyyətlərin başlanmasına rəvac verəcək.
Tahir TAĞIYEV