Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həllində təsir imkanları kifayət qədər yüksək olan Rusiyanın son addımları Ermənistanda gedərək daha böyük narahatlığa yol açır. Rusiyanı təmsil edən müxtəlif şəxslərin Azərbaycana səfəri, bu ölkənin ictimai-siyasi fikrində mühüm rol oynayan şəxslərin, politoloqların verdiyi açıqlamalar indi Ermənistanda sözün əsl mənasında böyük təşvişə yol açmaqdadır.
Bunu erməni mediasının yazdıqlarından da aydın sezmək olar. Məsələn, rusiyalı tanınmış politoloq və filosof, Beynəlxalq Avrasiya Hərəkatının rəhbəri Aleksandr Duqinin Azərbaycana səfəri və burada səsləndirdiyi fikirlər heç də erməni tərəfinə xoş gəlmir. Qeyd olunan xüsusda "armenianreport" portalı yazır ki, Aleksandr Duqinin əslində Kremlin mövqeyini ifadə etdiyi məlumdur və onun açıqlamaları bu gün Moskvanın Bakıya yüksək münasibətini ifadə edir: "Formal olaraq Aleksandr Duqini Bakıya Azərbaycanın rus icması dəvət edib. Amma Duqin Azərbaycanda təkcə rus icmasının nümayəndələri ilə görüşməyib. Burada digər görüşlər də keçirən Duqin Azərbaycana münasibətdə Bakı üçün əhəmiyyətli olan fikirlər səsləndirdi".
Həqiqətən də qeyd edək ki, Azərbaycan səfərindən sonra Duqin ölkəmizlə bağlı çox maraqlı açıqlamalar verib. Məsələn, o qeyd edir ki, Azərbaycan və rus xalqları arasında çoxəsrlik dostluq və mehriban qonşuluq münasibətləri var: "Biz azərbaycanlılarla rusların, pravoslavlarla müsəlmanların əsrlər boyu birgə yaşamasının, bir-birinə sevgi və hörmətlə yanaşmasının, öz bənzərsiz xüsusiyyətlərini qoruyub saxlamasının, bayramlarda birgə iştirak etməsinin şahidiyik. Bu, əsl uğurlu multikulturalizm nümunəsidir. Özü də bu, təkcə ruslara - Cənubi Qafqazda ən böyük icması Azərbaycanda olan xalqa aid deyil. Mən İsmayıllı rayonunun İvanovka kəndinə səfər etdim və orada Azərbaycan rəhbərliyinin, yerli əhalinin, yerli hakimiyyətin və adi sıravi azərbaycanlıların molokanlara necə hörmət bəslədiyinin şahidi oldum. Buna görə də mənə elə gəlir ki, Azərbaycanda ənənələrə və tarixə üzvi hörmət zəfər çalıb. Açığını deyim ki, rus insanının Bakıda özünü bu dərəcədə rahat hiss edəcəyini gözləmirdim. Buna görə də çox şadam və sevinirəm. Biz Qarabağın azərbaycanlı icmasının nümayəndələri ilə görüşdük. Onlar rus dilində çox yaxşı danışırlar. Bu baxımdan mənə belə gəlir ki, Azərbaycan firavanlaşan uğurlu dövlətdir, burada mədəniyyətə və ənənələrə çox böyük diqqət yetirilir. Bütün bunlar belə deməyə əsas verir ki, bizim münasibətlərimiz daha da inkişaf edəcək, regional siyasətdə, digər dövlətlər, xalqlar və bütöv sivilizasiyalarla dialoqda Azərbaycanın rolu daha da artacaq".
Məhz bu qəbildən olan açıqlamalar erməni tərəfinin yuxusuna haram qatıb. Qeyd olunan xüsusda "armenianreport" portalı yazır ki, Kremldə siyasi proseslərin inkişaf istiqamətini müəyyən etmək gücünə malik olan Duqin Moskvanın Azərbaycana münasibətinin daha yüksək mərhləyə qədəm qoymasının da anonsunu vermiş olub. Portal yazır ki, belə vəziyyət Dağlıq Qarabağ konfliktinin gedişinə də təsirsiz ötüşməyəcək: "Aydın görünür ki, Rusiya Azərbaycanla həm də Qarabağın taleyini həll edir. Özü də artıq burada Ermənistanın hansı mövqedən çıxış etməsi nəzərə alınmır. Başqa sözlə, Dağlıq Qarabağ konflikti Azərbaycanın istədiyi şəkildə həll olunur və artıq buna qətiyyən şübhə yoxdur".
Xatırladaq ki, səfəri Ermənistanda narahatlığa yol açan Aleksandr Duqin Qarabağ münaqişəsinin mərhələli həllini vacib saydığını açıq bəyan edir və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü xüsusi qabardır. O qeyd edir ki, ilk növbədə işğal edilmiş beş rayonun tezliklə Azərbaycana qaytarılması mühümdür və bu istiqamətdə tərəflər razılığa gəlsələr, bu, Rusiya-Azərbaycan əməkdaşlığında çox vacib məqam olacaq: "Dağlıq Qarabağın Azərbaycana məxsus olduğunu başa düşmək çox vacibdir. Nə qədər ki, Rusiya, Qarabağ da daxil, Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü tanıyır, belə də qalacaq. Dağlıq Qarabağa kimin nəzarət etməsindən asılı olmayaraq, bu çox prinsipial məsələdir". Politoloqa görə, 5 rayon məsələsi "Lavrov planı"nın əsasını təşkil edir və ən yaxın gündəmin məsələsi kimi nəzərdən keçirilir. "Bizim qrupumuz da bu plana öz əlini qoyub. Bu məsələ təkcə Qarabağla da bağlı deyil. Bu məsələ bu gün Rusiya-Azərbaycan-Ermənistan diplomatiyasında Türkiyə və İranla tam anlaşma layihəsi kimi durur. Bütün regional oyunçular bununla razıdır".
Beləliklə, bu açıqlamalarda iki mühüm element aydın nəzərə çarpır. Əvvəla, Duqin Rusiya-Azərbaycan əməkdaşlığının yüksəkdə olduğunu və gedərək daha da geqnişlənəcəyini vurğulayır. İkinci bir tərəfdən o, Qarabağ məsələsində konkret mövqe ortaya qoyur. İstisna deyil ki, bununla Duqin Moskvanın Qarabağla bağlı planının olduğunu, bunu reallaşdırmağa çalışdığını və əvəzində Moskvanın Bakıdan nələrsə gözlədiyini də ifadə edir. İstənilən halda, əksər ekspertlərin fikrincə, məhz Duqin Bakıda Rusiyanın Qarabağ üçün nəzərdə tutduğu siyasi həll variantının nəzəriyyəsini təqdim etdi. Bu hal göstərir ki, əslində Rusiyanın Qarabağla bağlı mövqeyində Azərbaycanın maraqlarına uyğun dəyişiklik var. Elə bu da Ermənistanı kifayət qədər qorxudur və bu səbəbdəndir ki, erməni hakimiyyətinin nəzarətində olan media orqanları Duqinin Azərbaycan səfərini, burada verdiyi açıqlamaları tənqid edir. Ermənistanın informasiya sistemini quranlar çox yaxşı fərqindədirlər ki, Duqin kimdir və onun buradan antierməni mövqeyi Bakının mənafeyinə nə dərəcədə uyğun gəlir. Amma Ermənistan üçün narahatlıq yaradan təkcə Duqinlə, onun burada verdiyi açıqlamalarla bağlı qeydə alınanlar deyil.
İndi Rusiyada açıq çağırışlar edilir ki, Moskva Qarabağ münaqişəsinin həllinə xüsusi diqqət ayırmalı, konfliktin çözümünə nail olmalıdır. Rusiyalı politoloq, Rusiya Dövlət Humanitar Universitetinin regionşünaslıq və xarici siyasət kafedrasının dosenti, tarix elmləri namizədi Sergey Markedonov da bu xüsusda maraqlı fikirlər səsləndirib. Onun sözlərinə görə, Cənubi Qafqazda bir münaqişə var ki, aktuallığını bu gün də qoruyub saxlayır: "Bu, Dağlıq Qarabağ münaqişəsidir. Ötən ilin aprelində bu münaqişənin eskalasiyasını müşahidə etdik. Mətbuatda buna dörd günlük müharibə də deyirlər. Bu, 1994-cü il mayın 12-də atəşkəs sazişinin imzalanmasından sonra baş verən ən böyük eskalasiya idi. Həmin eskalasiyadan sonra Azərbaycan və Ermənistanın Baş Qərargah rəisləri Moskvada atəşkəs haqqında razılığa gəldilər. Lakin bu, atəşkəs demək deyil. Çünki təmas xəttində atəşkəs tez-tez pozulur. Atəşkəs təkcə Dağlıq Qarabağdakı 193 kilometrlik təmas xəttində deyil, həm də Azərbaycan və Ermənistanın dövlət sərhədində də pozulur".
Rusiyalı politoloqun sonrakı fikirləri daha maraqlıdır. Belə ki, o, Cənubi Qafqazdakı münaqişələrin güc yolu ilə həllinin mümkün olduğunu da söyləyib: "Çox vaxt fikirlər səslənir ki, Cənubi Qafqazdakı münaqişələrin ancaq sülh yolu ilə həlli mövcuddur. Xeyr, bu belə deyil. Bütün münaqişələrin güc yolu ilə həlli olduğu kimi, Cənubi Qafqazdakı münaqişələrin də güc yolu ilə həlli mövcuddur. Ərazi bütövlüyü məsələsi ancaq güc yolu ilə həll edilir. Biz bunu Balkanlarda da gördük. Xorvatiya öz ərazi bütövlüyünü müharibə yolu ilə həll elədi. Lakin münaqişənin güc yolu ilə həlli üçün müharibə ssenarisinin təminatçısı və siyasi şərt lazımdır. Bunlar yoxdursa, o zaman müharibə yolu ilə həll mümkün deyil. Bu zaman da münaqişənin həlli uzanacaq".
Xatırladaq ki, bu vaxta qədər Rusiyada əsas etibarı ilə belə fikirlər səslənirdi ki, Qarabağ münaqişəsi danışıqlar yolu ilə əhll olunmalıdır. Moskva elə əsas fəaliyyətini də məhz bu istiqamətdə qururdu. Amma indi açıq etiraf edilir ki, Cənubi Qafqazdakı münaqişələr, o cümlədən də Dağlıq Qarabağ konflikti hərbi müstəvidə çözülə bilər. Ermənistanda hesab edirlər ki, belə yanaşma İrəvan üçün yaxşı heç nə vəd etmir. Qarşı tərəf anlayır ki, Rusiya yeni Qarabağ döyüşlərinə yaşıl işıq yandıra və bu zaman meydanda Ermənistanı tək buraxa bilər. Belə vəziyyətdə ermənilər yeni aprel məğlubiyyəti yaşayacaqlarını da yaxşı bilir. Elə bu səbəbdən Dağlıq Qarabağ konfliktinin hərbi yolla həllinin mümkünlüynə dair Rusiya tərəfindən səslənən fikirlər İrəvanda müsbət qarşılanmır. Ermənistanda başa düşürlər ki, belə vəziyyətdə Rusiyanın təklif etdiyi həll varinatı ilə mütləq mənada razılaşmaq məcburiyyətindədirlər. Rusiya isə, görünür, Qarabağ münaqişəsinin həlli istiqamətində fəallığını artırmaq qərarına gəlib. Bunu Rusiya Dövlət Dumasının deputatı, Rusiya-Azərbaycan Parlamentlərarası dostluq qrupunun rəhbəri Dmitri Solovyov da təsdiq edir. Deputat vurğulayır ki, Rusiya Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həll edilməsi üçün əlindən gələni edir. O qeyd edib ki, Rusiya ilk vaxtdan özünü danışıqlarda vasitəçi kimi təklif edib və keçən müddət ərzində öz mövqeyindən kənara çəkilməyib: "Bizim vasitəçiliyimizlə danışıqlar gedir, məsləhətləşmələr aparılır. Çox böyük iş görülüb. Mən əminəm ki, münaqişə beynəlxalq hüquq və Azərbaycanın ərazi bütövlüyü çərçivəsində sülh yolu ilə həllini tapacaq". Rusiyalı deputatın sözlərinə görə, münaqişənin nizamlanması üzrə danışıqlar prosesi ATƏT-in Minsk Qrupu çərçivəsində davam etdirilməlidir: "Minsk Qrupu fəal işləyir, müzakirələr gedir. Bütün ölkələr, ilk növbədə Rusiya danışıqlar üçün əlverişli şərait yaradır. Əminəm ki, bütün bunlar öz bəhrəsini verəcək və münaqişə həll olunacaq".
Proseslərin hansı məcrada inkişaf edəcəyi qraşıdakı dövr ərzində özünü tam aydın şəkildə büruzə verəcək. Amma indilikdə o da qabarıq surətdə müşahidə olunur ki, hadisələrin real inkişaf istiqaməti daha çox Azərbaycanın istədiyi müstəvidə cərəyan edir. Xüsusən də Rusiyanın məsələyə baxışında Bakının maraqlarına uyğun dəyişikliklər belə deməyə əsas verir. O da aydındır ki, bütün bunların ümdə səbəbi həm də Azərbaycanın həyata keçirdiyi çevik diplomatiyanın, Rusiya ilə yüksək səviyyədə qurulan münasibətlərin məntiqi nəticəsidir. Məhz belə vəziyyət Qarabağ münaqişəsinin həlli imkanlarını əhəmiyyətli dərəcədə artırır.
Nahid SALAYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.