Dağlıq Qarabağ münaqişəsi ilə bağlı uzun müddətdir dayanan sülh danışıqları yenidən bərpa olunur. Belə ki, Moskvada Azərbaycan, Rusiya və Ermənistan xarici işlər nazirlərinin görüşü gözlənir. Xatırladaq ki, son aylarda münaqişə tərəfləri arasında birbaşa təmaslar demək olar dayanmışdı və bu hal hərbi əməliyyatların hər an bərpa edilməsi risqini əhəmiyyətli dərəcədə artırırdı. Belə vəziyyətdən ən çox narahat olan isə bölgədə müharibənin yenidən alovlanmasına qarşı çıxan Minsk Qrupunun həmsədr ölkələri idi.
Məsələnin maraq doğuran daha bir tərəfi də ondan ibarət idi ki, Azərbaycan problemin dinc yolla həlli üçün danışıqların davam etdirilməsinə hazır olduğunu bildirsə də, Ermənistan prosesdən yayınmağa cəhd edirdi. Bu vəziyyətdə müharibə yenidən başlayacağı halda onun məsuliyyəti də İrəvanın üzərinə düşürdü. Hadisələrin bu səpkidə inkişafı isə daha çox, yuxarıda qeyd edildiyi kimi, həmsədr ölkələri, ilk növbədə Rusiyanı narahat edirdi. Elə bu səbəbdən ehtimal etmək olar ki, aprelin 27-də Azərbaycan, Rusiya və Ermənistan xarici işlər nazirlərinin görüşünün keçirilməsi barədə razılıq əldə edilməsi Rusiya və digər həmsədr ölkələrin İrəvana təzyiqləri nəticəsində rellaşır. Yəni həmsədr ölkələr İrəvanı yenidən danışıqlar masasına qayıtmağa vadar edib. Bununla Ermənistanın danışıqlar prosesindən yayınmasının qarşısı alınıb. Xatırladaq ki, bir neçə gün əvvəl Nazirlər Kabinetinin 2017-ci ilin birinci rübünün sosial-iqtisadi inkişafının yekunlarına və qarşıda duran vəzifələrə həsr olunan iclasında çıxışı zamanı da Prezident İlham Əliyev Ermənistanın danışıqlardan qaçmaq cəhdlərinin mümkünsüz olduğunu bildirmişdi: "Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həlli həmişəki kimi diqqət mərkəzindədir. Baxmayaraq ki, Ermənistan danışıqlar prosesini hər vəchlə dayandırmağa, onu boykot etməyə çalışır, ancaq buna nail ola bilmir və nail ola bilməyəcək. Minsk Qrupunun həmsədr ölkələri artıq bir neçə dəfə status-kvonun qəbuledilməz olduğunu bəyan edib. Bu, əslində işğala son qoyulması deməkdir. Ermənistana, onun işğalçı siyasətinə Minsk Qrupu tərəfindən təzyiq daha da güclənməlidir ki, onlar beynəlxalq normalara riayət etsin və işğala son qoysun".
Beləliklə, Ermənistan yenidən danışıqlar masasına qaytarılır və burada artıq prosesin həlli istiqamətində irəliləyişlər olması üçün Ermənistana təzyiqlər göstərilməsi istisnalıq təşkil etmir. Bunu əslində indi İrəvanda da etiraf etməyə başlayıblar. Düşmən ölkədə diqqət ona çəkilir ki, Azərbaycan, Rusiya və Ermənistan xarici işlər nazirləri səviyyəsində üçtərəfli formatda görüşün keçirilməsini rəsmi Bakı təklif edib. İndiyə qədər bu təklif iki dəfə irəli sürülsə də, İrəvan razılaşmırdı. Amma artıq vəziyyət dəyişib və hətta Ermənistanın xarici işlər naziri Edvard Nalbandyan da belə görüşə ehtiyac olduğunu qeyd edib. Bütün bunlar, qeyd edildiyi kimi, Ermənistanın danışıqlar masasına gətirilməsi deməkdir. Ermənistanda bu fonda o da ciddi narahatlıq yaradır ki, yeni görüş Minsk Qrupu çərçivəsində yox, Azərbaycan, Rusiya və Ermənistan xarici işlər nazirləri arasında keçirilir. İrəvan indiyə qədər bu formatı inkar edirdi. Amma indi vəziyyət dəyişir və Ermənistanı qorxudan həm də odur ki, Rusiya artıq münaqişənin həlli ilə bağlı öz planını həyata keçirmək niyyətindədir. Bu planda işğal olunmuş rayonların qaytarılması, bölgəyə sülhməramlı qüvvələrin yerləşdirilməsi, qaçqınların qayıdışı, daha sonra Qarabağın yekun statusunun müəyyən edilməsi var. Ermənistan bunu qəbul etməmək üçün yeni üçtərəfli görüşlərdən yayınır və Qərblə təmaslarını artırırdı. Amma bu hal Rusiyanın maraqlarına uyğun gəlmirdi və bu səbəbdən Kreml Ermənistana təzyiqlərini artırmışdı. Rusiyanın İrəvana münaqişənin həlli ilə bağlı təzyiqlərini də artıracağına diqqət çəkən Ermənistanın "lragir" saytının diplomatik mənbələrdən əldə etdiyi məlumata görə, İrəvan rusların təzyiqini bildiyi üçün üçtərəfli formatda görüşdən imtina edirdi:"Lakin sona qədər dirənmək mümkün olmadı və mübarizə artıq görüşdə davam etdiriləcək. Minsk Qrupu olmadan keçirilən üçtərəfli format Rusiyaya Ermənistanı münaqişənin həllinə məcbur etmək imkanı yaradır. Üçtərəfli format bu səbəbdən Azərbaycanın diplomatik qələbəsidir".
Düzdür, Ermənistanın "Qraparak" qəzeti iddia edir ki, nazirlərin Moskva görüşü baş tutmaya da bilər. Qəzet hətta Ermənistan tərəfinin belə görüş üçün rəsmi razılığının olmadığını bildirir. Amma ona da diqqət edilir ki, Rusiya, Azərbaycan və Ermənistan xarici işlər nazirləri arasında üçtərəfli görüşün təşkili təşəbbüsü Moskvadan gəlib. Bu fonda Ermənistanın Moskvanın iradəsi əleyhinə gedə bilməsi inandırıcı sayılmır. Qeyd olunur ki, Kreml istənilən halda görüşü təşkil edəcək. Çünki son vaxtlar Ermənistanın bir neçə dəfə Qarabağa dair müzakirələrdən yayınması artıq Rusiyada da xoş qarşılanmır. Digər tərəfdən hesab edilir ki, yeni danıışqlar prosesində Ermənistanın güzəştə vadar edilməsi tamamilə gözləniləndir və bu, ilk növbədə gedərək daha böyük təhdid mənbəyinə çevrilən Qarabağ münaqişəsinin həlli üçün artıq real addımlar atılması baxımından çox önəmlidir.
"Karnegi" fondunun Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiya üzrə eksperti Tomas de Vall da bunu mühüm amil sayır: "Dağlıq Qarabağ münaqişəsi tədricən güzəştlər yolu ilə həll oluna bilər. Məsələn, Ermənistan nəqliyyat-kommunikasiya qarşılığında rayonları qaytara bilər. Mən tədricən, kiçik addımlarla həll yolunu üstün tutaram: təmas xəttində ağır artilleriyanın çəkilməsi qarşılığında siyasi danışıqlar bərpa oluna bilər".
O qeyd edib ki, ermənilər azərbaycanlı qaçqınların mülkiyyətini dağıtdıqlarını, evlərindən didərgin saldıqlarını anlamalıdır: "Bütün beynəlxalq təşkilatlar Azərbaycan ərazilərinin işğal edildiyi faktını qəbul edir, beynəlxalq hüquq da Azərbaycanın yanındadır. Ermənilər bunu anlamalıdır. Buna görə də qaçqınların öz evlərinə qayıdışına imkan verməlidirlər. Mən bilirəm ki, prezident Sarkisyan bir dəfə "Ağdam - bu ermənilərin vətəni deyil" deyə etiraf edib və bunun üçün tənqid edilib. Amma əslində o, doğru deyirdi. Azərbaycanın münaqişəyə münasibəti dəyişə bilər, təbii, şərait dəyişəcəksə. Söhbət ilk növbədə ərazilərin qaytarılmasından gedir". Ekspert daha sonra deyib:"Azərbaycanı atəşkəs rejiminin pozulmasına görə tez-tez tənqid edirlər. Amma axı erməni tərəfi də gizlin-gizlin hər şeyi edir ki, sülh prosesi pozulsun. Məsələn, Kəlbəcər rayonunda yollar tikir və Azərbaycan məntəqələrinin adlarını dəyişdirərək erməniləşdirir". Ekspert vurğulayır ki, belə vəziyyətdə tərəflərin yenidən qarşı-qarşıya gəlmə ehtimalı artır. Buna yol verməmək üçün isə Ermənistan işğal altındakı əraziləri tədricən boşaltmalıdır və İrəvana təzyiqlər bu prosesin başlanmasına rəvac verə bilər. Elə Azərbaycan, Rusiya və Ermənistan xarici işlər nazirlərinin görüşündə Rusiyanın belə təzyiqlərdən istifadə etmək ehtimalı da yuxarıda göstərildiyi kimi yüksəkdir və bu, Moskvaya ilk növbədə konfliktin yenidən hərbi müstəvidə alovlanmasının qarşısını almaq üçün lazımdır. Rusiyada çıxan nüfuzlu "Nezavisimaya qazeta" da yazır ki, münaqişənin həlli üçün həqiqətən də Kreml artıq real addımlar atmalıdır. Qəzet yazır ki, bu, ən azından separatizm probleminin gətirdiyi dəhşətlərin hansı nəticə ilə sonuclandığını görmək baxımından Rusiya üçün əhəmiyyətlidir və Kreml bunlardan dərs çıxarmalıdır: "Erməni millətçilərinin separatçı tələblərindən başlayan, azərbaycanlıların öz torpaqlarından qovulması ilə müşayiət edilən Qarabağdakı lokal münaqişə qanlı qırğınlara səbəb oldu. Münaqişə sovet hakim elitasının bəzi təmsilçiləri və ölkənin zəifləməsində marağı olan Qərb qüvvələrinin fəal iştirakı ilə gündəmə gətirildi. Vaxtında qarşısı alınmadığına görə bu münaqişə bütün Sovet İttifaqında dağıdıcı hərəkatlar üçün ideal model rolunu oynadı və böyük dövlətin süqutuna gətirib çıxardı. Bu il faciəli hadisələrdən 30 il ötür. Bizim vəzifəmiz onların bir daha təkrarlanmaması, millətçilərə və xainlərə ölkəni məsuliyyətsiz tələblərlə dağıtmağa imkan verilməməsi üçün həmin hadisələrdən ibrət dərsi çıxarmaqdan ibarətdir". Eyni zamanda hesab olunur ki, münaqişənin həlli istiqamətində real addımlar Moskvanın regionda mövqelərinin daha da möhkəmlənməsinə gətirib çıxara bilər. Konfliktin çözümü üçün isə Ermənistanın konstuktiv mövqeyə gəlməyə vadar edilməsi vacib sayılır.
Aydındır ki, bu gün Ermənistana əsaslı surətdə təsir və təzyiq göstərə bilən ölkə qismində məhz Rusiya çıxış edir. Elə Bakı da bunu nəzərə alaraq Kremlin İərvana təzyiqlərini artırmasını zəruri sayır. Son dövrlərdə qeyd edilən istiqamətdə Azərbaycanın diplomatik gedişləri, əslində, müəyyən nəticələr də verir. Bunu Ermənistanda da açıq etiraf edirlər. Məsələn, politoloq Stepan Qriqoryan bildirir ki, Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həllində güzəştə getməsi üçün Ermənistana təzyiqlər var: "Rusiya regional məsələlərdə Azərbaycanın dəstəyini əldə etmək üçün Ermənistanın Qarabağdan çıxmasını istəyir. Bunun hansı formada baş verəcəyini - bir neçə rayon, yaxud ümumiyyətlə bütün ərazilərin verilməli olduğunu deyə bilmərik. Amma bütün hallarda xırda güzəşt Qarabağın əldən çıxması deməkdir. İndi Ermənistan zəif tərəfdir və bütün sahələrə - iqtisadiyyata, sənayeyə, energetikaya, təhlükəsizliyə Rusiya nəzarət edir. Rusiya bilir ki, bizə qarşı ciddi təsir imkanları var. Sarkisyan hakimiyyətinin Rusiyaya müqavimət göstərmək imkanları isə, demək olar ki, yox dərəcəsindədir". Beləliklə, hadisələrin inkişafı göstərir ki, Ermənistanın danışıqlar prosesindən yayınması istiqamətində atdığı addımlar heç də uğurla nəticələnməyəcək. Əksinə, bu cəhdlər artıq vasitəçi ölkələr, o cümlədən Rusiya tərəfindən də mənfi qarşılanır. Yaranmış durumda Rusiyanın Ermənistana himayəsini dayandırması isə Ermənistan üçün əsl fəlakət sayılır. Məsələn, belə halda Qarabağ münaqişəsi yenidən alovlana bilər. O zaman Rusiyanın Ermənistanı döyüş meydanında tək buraxmasının İrəvan üçün hansı nəticələrə gətirib çıxaracağıın qarşı tərəfdə də yaxşı bilirlər. Bu səbəbdən Ermənistanın əvvəl-axır Rusiya ilə razılaşması və danışıqlar masasına qayıtması da qaçılmaz sayılır.
Nahid SALAYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.