Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həlli istiqamətində ATƏT-in Minsk Qrupuna həmsədrlik edən ölkələrin təşəbbüs və təklifləri indiyə qədər hansısa ciddi nəticə verməyib. Elə bu səbəbdəndir ki, ötən ilin aprel hadisələrini çıxmaq şərtilə son 23 il ərzində konfliktin çözümü istiqamətində hansısa ciddi addım atılmayıb.
Hadisələrin real gedişi göstərir ki, indiki vasitəçilərin bundan sonra da münaqişənin dinc yolla çözümündə nəsə yenilik edə biləcəyi inandırıcı deyil. Elə bu səbəbdən konfliktin həllinə yeni yanaşma, vasitəçilərin tərkibində yeniliklər edilməsi olduqca vacib sayılır.
Hesab edilir ki, yeni tərkibdə yeni yanaşma münaqişənin həllinin nəhayət intensiv mərhələyə qədəm qoymasına rəvac verə bilər. Bu fonda isə qardaş Türkiyənin Qarabağ konfliktinin həllinə birbaşa və ya dolayısı ilə cəlb edilməsi indi ən çox müzakirə olunan məsələlərdən biridir. Özü də bu məsələni aktuallaşdıran əsas məqamlardan biri Rusiya və Türkiyə arasında münasibətlərin normallaşmasıdır. Elə bu səpkidə Türkiyənin Rusiyaya Qarabağ məsələsində təsirlərini artırmasının mümkünlüyü barədə Ermənistanda təşvişlər gedərək artmaqdadır. Çünki Ankara Moskva ilə siyasi təmaslarında Qarabağ məsələsini də daim diqqət mərkəzində saxlayır və elə erməni tərəfini də qorxudan budur. Digər tərəfdən Türkiyə ilə əməkdaşlığın daha da dərinləşməsi bu gün Qərbin sanksiyalarından əziyyət çəkən Rusiyanın özü üçün də vacibdir və belə vəziyyətdə Ermənistan arxa plana keçir. Bunu erməni tarixçi Gevork Yazıçıyan da xüsusi olaraq vurğulayır: "Rusiyaya verməyə heç nəyimiz olmadığından bizi nəzərə almır. Türkiyə ilə Rusiya maraqlarının üst-üstə düşməsi Ermənistanı Qarabağ ətrafındakı əraziləri qaytarmağa vadar edər. Bunun əvəzində Rusiya Azərbaycandan yəqin nə isə alacaq. Məsələn, Avrasiya İqtisadi İttifaqına üzv olmasını istəyər. "Türk axını" həyata keçsə, o zaman Türkiyənin Rusiyadan daha çox istəkləri olacaq. Ruslar bizi artıq nəzərə almır. Biz onlar üçün artıq faktor deyilik".
Regional Araşdırmalar Mərkəzinin direktoru, politoloq Riçard Kirakosyan isə hesab edir ki, Türkiyə Qarabağ məsələsində sülh prosesinə, eləcə də mümkün müharibəyə hər an cəlb oluna bilər. Onun fikrincə, bu münaqişə təkcə Azərbaycan və Ermənistanın maraq çevrəsində deyil: "Bu daha yüksək səviyyəli dairələrin marağındandır. Bu konflikt nəticədə bölgənin ən iri oyunçuları olan Türkiyə, Rusiya və İranı prosesə cəlb edə bilər. Digər tərəfdən, Qarabağ prosesi fasiləsiz bir proses olduğu kimi, həm də qeyri-sabitdir. Ona görə də deməyək ki, hərbi toqquşma başlayacaq, demək lazımdır ki, hərbi əməliyyatlar nə zaman başlayacaq".
Bütün bunlar fonunda erməni tərəfi hazırda Türkiyənin Moskvanın razılığı ilə Qarabağ konfliktinin həllinə və sülh prosesinə qoşula biləcəyindən ciddi şəkildə narahatdır. İrəvandakı Siyasi və Beynəlxalq Tədqiqatlar Mərkəzinin direktoru Aqasi Yenokyan da hesab edir ki, belə vəziyyət qətiyyən Ermənistanın maraqlarına uyğun gəlmir. Onun sözlərinə görə, Türkiyə-Rusiya barışığından sonra Ankaranın Qarabağ sülh danışıqlarına təsirləri artmaqda davam edir. Yenokyan onu da xüsusi olaraq vurğulayıb ki, Moskva ilə Ankara arasında anlaşma prosesi olduqca dinamik gedir və bundan İrəvan üçün yaxşı bir şey gözləməyə dəyməz: "Hadisələr qətiyyən bizim maraqlarımız çərçivəsində inkişaf etmir. Biz yenə də rus çəkici ilə türk zindanı arasında qala bilərik və Ermənistana təzyiqlər güclənə bilər. Barışıqdan sonra Moskva İrəvanla daha az hesablaşacaq. Hər halda, bu təhlükəni görmək lazımdır. Amma buna qarşı çıxmaq imkanlarımız da yoxdur".
Lakin Ermənistandan fərqli olaraq, bu gün Azərbaycan həm Rusiya, həm də Türkiyə ilə yaxşı münasibətlərə malikdir və bu dövlətlərin iştirakı ilə Qarabağ münaqişəsinin həllində müvafiq işlərin görülməsinə razıdır. Elə Moskva və Ankara da Bakı ilə əməkdaşlıqdan məmnun görünür. Hazırda tərəflərin regionda proseslərə ciddi surətdə təsir edəcək yeni birlik yaratması üzərində ciddi iş gedir. Türkiyənin xarici işlər naziri Mövlud Çavuşoğlu da bildirir ki, Azərbaycan-Türkiyə-Rusiya üçtərəfli formatı çərçivəsində əməkdaşlıq Cənubi Qafqaz regionunda sabitliyi möhkəmləndirə bilər. Çavuşoğlunun sözlərinə görə, Türkiyənin Azərbaycanla münasibətləri yüksək səviyyədədir və Rusiya ilə də yaxşı münasibətləri var. Nazir əminliklə bildirib ki, Azərbaycan-Türkiyə-Rusiya üçtərəfli formatı üç ölkənin əməkdaşlığının müsbət nümunəsi olacaq.
Daha əvvəl isə Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan Sankt-Peterburqda Rusiya prezidenti Vladimir Putinlə görüş çərçivəsində deyib ki, Azərbaycan, Türkiyə və Rusiya üçtərəfli əməkdaşlıq mexanizmi formalaşdırıla bilər və Moskvada və Ankarada təklif olunan sxemə çox müsbət yanaşırlar. Kreml də üçtərəfli əməkdaşlıq mexanizminə müsbət yanaşır və bunun siyasi, iqtisadi və digər müstəvilərdə qarşılıqlı əməkdaşlığı daha da gücləndirəcəyini etiraf edir. Aydındır ki, hadisələrin bu səpkidə inkişafı nəticə etibarı ilə Qarabağ münaqişəsinə də təsir göstərəcək. Ən azı ona görə ki, Türkiyə və Rusiya bu məsələ üzərində daha çox fokuslanacaq.
Bundan başqa, nəzərə almaq lazımdır ki, Ankara birmənalı şəkildə Qarabağ münaqişəsinin həlli üçün Ermənistanın zəbt etdiyi əraziləri azad etməsini tələb edir və İrəvanı işğal siyasətinə son qoymağa çağırır. Yalnız bundan sonra Türkiyə Ermənistanla sərhədlərin açılmasını mümkün sayır.
Xatırladaq ki, bir müddət əvvəl baş tutan NATO Parlament Assambleyasının 62-ci sessiyasında Mövlud Çavuşoğlu Ermənistan parlamentinin üzvü Koryun Nahapetyana verdiyi cavabda bunu bir daha xüsusi olaraq qabartmışdı: "Azərbaycan torpaqlarını mənmi işğal etmişəm? Qarabağı mənmi işğal etmişəm? Siz işğal etdiniz, niyə çəkilmirsiniz? Biz sizə bəzi məsləhətlər verdik, təkliflər irəli sürdük, "buradan çəkilsəniz, sərhədləri açarıq" dedik. Siz dediniz ki, Azərbaycanı niyə şərt kimi qoyuruq? Biz də "Azərbaycan bizim qardaş ölkəmizdir" cavabını verdik. Dedik ki, Azərbaycanın məsələsi bizim məsələmizdir". Beləliklə, sadalananlardan göründüyü kimi, Türkiyənin bu məsələdə mövqeyi kifayət qədər aydındır. Rusiyaya gəlincə, münasibətlərin normallaşmasından sonra burada da Türkiyənin Qarabağ münaqişəsinin həllinə cəlb olunmasının mümkünlüyü barədə indi tez-tez fikirlər səslənir. Məsələn, rusiyalı ekspert, Moskva Dövlət Beynəlxalq Münasibətlər İnstitutunun təmsilçisi Aleksey Fenenko bildirir ki, Dağlıq Qarabağ problemini həll etmək üçün yeni platforma lazımdır: "ATƏT-in Minsk Qrupunun səyləri heç də həmişə nəticə vermir. Türkiyənin və mümkündür ki, İranın iştirakı ilə yeni regional forum qurulsaydı, Qarabağ məsələsi həll edilə bilərdi". Onun sözlərinə görə, bu gün Rusiyada Azərbaycanla hərbi-texniki modernləşdirmə sahəsində əməkdaşlıq haqqında yeni müqavilənin hazırlanması barədə fəal müzakirələr gedir və bu, ölkələri bir-birinə daha da yaxınlaşdıracaq: "Eyni zamanda Azərbaycanın Türkiyə ilə də münasibətləri yüksək səviyyədədir. Bakı Ankara və Moskvanın Qarabağ münaqişəsində daha fəal mövqe sərgilməsində maraqlıdır. Amma Ermənistanda vəziyyət fərqlidir. Lakin Qarabağ münaqişəsinin həlli Ermənistanın Türkiyə ilə də münasibətlərini normallaşdırmağa imkan verərdi. Bu gün üçün belə münasibətlər Ermənistana çox vacibdir". Eyni mövqeni Rusiya Federasiyası hökuməti yanında Maliyyə Universitetinin təmsilçisi Gevorq Mirzəyan da bölüşür. Onun sözlərinə görə, Ankara və Moskva arasında bütün istiqamətlər üzrə münasibətlərin möhkəmlənməsi üzrə razılığa gəlinməsi İrəvanda narahatlığa səbəb olmamalıdır: "Əksinə, bu, Ermənistanın xeyrinədir. Beynəlxalq münasibətlərin reallığını anlamayan insanlar Rusiya və Türkiyənin yaxınlaşma prosesini başa düşmür. Əslində, iki ölkənin münasibətlərinin strateji tərəfdaşlıq səviyyəsinə qədər möhkəmlənməsi Ermənistana sərf edir. Çünki bu ona zəmanət verir ki, Cənubi Qafqazda problemlər bu dövlətlərin iştirakı ilə danışıqlar yolu ilə çözülə bilər. Belə məsələlər arasında Dağlıq Qarabağ münaqişəsi zonasında hərbi əməliyyatların bərpası da var. Daha doğrusu, Ankara və Moskva hərbi yox, dinc yolla məsələnin həllini tezləşdirə bilər".
Beləliklə, Rusiya və Türkiyə arasında dərinləşən münasibətlər perspektivdə Qarabağ münaqişəsinə də əsaslı surətdə təsir göstərmək iqtidarındadır. Ermənistan isə, bundan narahat olmaq əvəzinə, region ölkələrinin iştirakı ilə konfliktin həlli istiqamətində əməli addımlar ata bilər. Hər halda seçim İrəvanındır. İndilikdə isə hadisələrin gedişi göstərir ki, Türkiyə regionda cərəyan edən hadisələrə gedərək daha çox təsir edəcək. Bura Dağlıq Qarabağ münaqişəsi də daxildir. Artıq Ankara Rusiya vasitəsilə münaqişənin həllində yeniliklər olması üçün səylərini artırıb. Eyni zamanda Türkiyə hərbi müstəvidə Azərbaycanın mövqelərinin güclənməsi üçün də əlindən gələni edir. Məsələn, Türkiyə hərb sənayesinin istehsalı olan müasir texnikaları Azərbaycana satır. Eyni zamanda iki ölkənin hərbçiləri vaxtaşırı hərbi təlimlər keçir, burada fəaliyyətlərini koordinasiya edirlər. Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, Azərbaycanla Türkiyə arasında hərbi əməkdaşlıq haqqında sazişə əsasən, mayın 1-dən 5-dək hər iki ölkənin Silahlı Qüvvələrinin birgə döyüş atışlı taktiki təlimləri keçiriləcək. Türkiyə nümayəndə heyətinin rəhbəri polkovnik Hakan Açıkgöz birgə təlimlərin vacibliyini vurğulayaraq qeyd edib ki, keçirilən təlimlərdə qazanılan təcrübə hər iki ölkənin gələcək əməliyyat planlarına müsbət təsirini göstərəcək. Təlimlərin əsas məqsədi Azərbaycan və Türkiyə Silahlı Qüvvələri arasında təcrübə mübadiləsini həyata keçirməklə koordinasiyanı inkişaf etdirmək, qərargahların müştərək planlaşdırmaları, bölmələrin hazırlığı və əməliyyatları icra etmə qabiliyyətini yüksəltməklə iki ölkənin hərbi bölmələrinin qarşılıqlı fəaliyyətinə nail olmaqdır. Birgə təlimlərdə şəxsi heyət, zirehli texnika, artilleriya qurğuları və minaatanlar, Hərbi Hava Qüvvələrinin döyüş və nəqliyyat helikopterləri, həmçinin qruplaşmanın havadan mühafizəsi məqsədi ilə müasir müdafiə kompleksləri ilə silahlanmış hava hücumundan müdafiə və zenit-raket bölmələri iştirak edəcək. Bütün bunlar Türkiyənin hərb müstəvisində ölkəmizə dəstəyinin real təzahürü saylmalıdır və Ermənistan qeyd edilən məqamları da mütləq şəkildə nəzərə almalıdır.
Nahid SALAYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.