Görkəmli elm xadimi Lütfi-Zadə 4 fevral 1921-ci ildə Bakıda anadan olub. Atası əslən Ərdəbildən olan cənubi azərbaycanlı Rəhim Əsgərzadə ixtisasca jurnalist, anası Fanya xanım həkim olub. Bakıda 16 saylı orta məktəbdə ibtidai təhsilinə başlayan Lütfi-Zadə kiçik yaşlarından elmə böyük maraq göstərib, elə uşaqlıqdan bütün gününü kitablarla keçirib.
Evlərindəki kitabxana onun ən sevimli yeri olub. Onu görənlər, ailənin yaxın insanları bütün gününü kitab oxumaqla keçirən bu istedadlı oğlanın böyük gələcəyi olacağını deyirmiş. Amma bu tarixi şəxsiyyət çox kiçik yaşlarında ailəsi ilə birlikdə Bakını tərk etmək, İrana köçmək məcburiyyətində qalıb. Ailəsinin təkrar İrana qayıtmasına səbəb 1932-ci ildə SSRİ-nin tətbiq etdiyi yeni qaydalar olub. Bu qaydalara görə, Cənubi Azərbaycandan olan azərbaycanlılar ya Sovet vətəndaşlığını qəbul etməli, ya da ölkəni tərk etməli idilər... Sovetlərin həyata keçirdiyi bir çox addımlardan da narazı olan ailə İrana köçməyə qərar verib. Beləliklə Lütfi-Zadənin həyatında yeni mərhələ başlayıb.
Bakıdan Tehrana köçəndən sonra ailəsi onu İranda amerikalıların Abors missioner məktəbinə qoyub. Qeyri-adi qabiliyyətə sahib Lütfi-Zadə Tehranda amerikalıların məktəbində oxuduğu illərdə Amerikada elmin inkişafı üçün daha yaxşı şəraitin olduğunu görərək gələcək fəaliyyətini bu ölkəyə bağlamağı düşünüb. Gənc Lütfi-Zadə əvvəlcə Tehrandakı Amerika kollecində oxuyub, sonra isə Tehran Universitetinə daxil olub. Təhsilini "Elektrotexnika" ixtisası üzrə bakalavr kimi başa vurduqdan sonra 1944-cü ildə Amerika Birləşmiş Ştatlarına köçüb və orada təhsilini davam etdirmək məqsədilə Massaçusets Texnologiya İnstitutuna daxil olub. Bu institutu "Elektrotexnika" ixtisası üzrə magistr dərəcəsində bitirib. İnstitutu bitirdikdən sonra o, Kolumbiya Universitetində müəllimliyə başlayıb və 1949-cu ildə doktor adı alıb. Gənc tədqiqatçı az bir zamanda assistentlikdən professorluğa qədər yüksəlib.
Lütfi-Zadəni beynəlxalq aləmə tanıdan ilk işi qeyri-stasionar dövrlərin tezlik analizi məsələsi olub. O, 1962-ci ildə Ç.Raqassini ilə birlikdə Vinerin ekstrapolyasiya nəzəriyyəsinin maraqlı ümumiləşməsini təklif edib. Elə həmin il də diskrit sistemlər üçün Z-çevirmə metodunu işləyib.
Lütfi-Zadə 1957-ci ildə elektrik mühəndisliyi sahəsində Kolumbiya Universitetinin professoru olub və kibernetikanın banisi hesab olunan məşhur alim Norbert Vinerin tövsiyəsilə Kaliforniyaya köçüb. Berklidəki Kaliforniya Universitetində kompyuter elmləri və elektrotexnika kafedrasına başçılıq edib. 1963-cü ildə idarəetmə nəzəriyyəsini kökündən dəyişən vəziyyətlər fəzası yanaşmasını təklif edib və Çarlz Dezoirlə birlikdə "Xətti sistemlər nəzəriyyəsi" kitabını nəşr etdirib. Beləliklə, 1960-cı illərin ortalarında Lütfi-Zadə sistemlər nəzəriyyəsi, avtomatik idarəetmə nəzəriyyələri və onların tətbiqi sahəsində ən tanınan mütəxəssislərdən birinə çevrilib. 1965-ci ildə qeyri-səlis çoxluqlara aid "Fuzzy Sets" elmi məqaləsini dərc etdirdikdən sonra isə onu artıq bütün dünyanın elm çevrələri tanıyırdı. Onun bu işi bütün dünyada böyük rezonansa səbəb olub və elmdə yeni istiqamətin əsasını qoyub. Lütfi-Zadə elmi araşdırmalarla sübut edirdi ki, təbii dilə əsaslanan real insan mühakimələri ənənəvi riyazi formalizmlər çərçivəsində verilə bilməz. Onun bu elmi yeniliyi ilk zamanlar riyaziyyatçılar arasında soyuq və ehtiyatla qarşılansa da, bir neçə il sonra bütün dünya ondan faydalanmağa başlayıb. Bu nəzəriyyənin tətbiqi Yaponiyaya milyardlarla dollar qazandırıb. Nəhayət, bu nəzəriyyədən Avropada da geniş istifadə olunur.
Lütfi-Padənin dünya elminə bəxş etdiyi fundamental nəzəriyyələr - "Təəssüratlar nəzəriyyəsi," "Fəza vəziyyətləri nəzəriyyəsi," "Sözlə hesablama nəzəriyyəsi," "Soft Komputinq nəzəriyyəsi," "Qeyri-səlis məntiq və çoxluqlar nəzəriyyəsi" kimi elmi kəşflər dünya elminin inkişafında böyük rol oynayıb. Eyni zamanda bu gün bu nəzəriyyələr həyatımızın bütün sahələrində çox geniş tətbiq olunur. İnsan kimi düşünmək qabiliyyətinə malik kompyuterlərin, yəni təcrübəyə və elmi biliklərə yiyələnmiş maşınların - süni intellektin yaradılmasında alimin elmi nəticələri böyük rol oynayıb.
Lütfi-Zadənin məşhur vəziyyətlər fəzası, dinamik sistemlərin idarə olunması və müşahidə olunma nəzəriyyələri müasir idarəetmə elminin əsasını təşkil edir. Amerika Birləşmiş Ştatlarının Milli Kosmik Tədqiqatlar Mərkəzi (NASA) bu nəzəriyyələr əsasında idarəetmə sistemlərini tədqiq edir, layihələndirir və tətbiq edir. Bir sözlə, böyük alimin qeyri-səlis məntiq nəzəriyyəsi Amerika Birləşmiş Ştatlarında kosmik proqramların həyata keçirilməsində mühüm rol oynayır.
Lütfi-Zadə Nyuton, Eynşteyn səviyyəli bir dahi hesab olunur. Onun verdiyi nəzəriyyə bütün elmləri dəyişdi. İlk başda məntiq həndəsə üçün yaranmışdı. Amma Lütfi-Zadənin nəzəriyyəsindən sonra məntiqin özü də yeniləşdi. Bu elm həndəsəni, riyaziyyatı və digər elmləri daha dəqiqliyə səfərbər etdi.
Son iyirmi ildə onun nəzəriyyəsi ən müxtəlif sahələrdə tətbiqini tapıb: məişət texnikasından tutmuş, ta mürəkkəb texnoloji prosseslərin və dinamik obyektlərin idarə olunmasında qeyri-səlis idarəetmə modelinin tətbiqini xüsusi qeyd etmək olar. Bu gün qeyri-səlis çoxluqlar və qeyri-səlis məntiq nəzəriyyəsi artıq bütün dünya tərəfindən tanınır və istifadə olunur.
Lütfi-Zadənin qeyri-səlis məntiqini obrazlı şəkildə belə izah etmək olar: "Aristotel məntiqi" ilə mühakimə yürüdən beyin dünyanı yalnız ağ və ya qara rəngdə qavrayır, "Lütfi-Zadə məntiqi" isə dünyanı bütün çalarları ilə qavramağa imkan verir, çünki "Aristotel məntiqi" ikili məntiqdir, "Lütfi-Zadə məntiqi" isə çoxmənalı məntiqdir. Aristotelə görə bir müddəa ya doğru, ya da yalan ola bilər. Lütfi-Zadəyə görə isə, hər bir müddəanın doğruluq dərəcəsi doğru və ya yalan arasında kəsilməz qiymətlər alır. Lütfi-Zadə məntiqində real həyatı daha dürüst inikas etmək qabiliyyəti var, bu məntiqdə tolerantlıq daha çoxdur. 20 il boyunca Amerika elmi ictimaiyyəti tərəfindən qəbul edilməyən qeyri-səlis məntiq nəzəriyyəsi, nəhayət 1980-ci illərdə yapon alimləri tərəfindən böyük maraqla qarşılanıb. Beləliklə, bu nəzəriyyə riyaziyyatın, kibernetikanın, informatika və hesablama texnologiyasının inkişafı tarixində yeni bir dövr açıb. Getdikcə həmin nəzəriyyənin əməli gücü onun mücərrəd mahiyyəsini üstələyib.
"Qeyri-səlis məntiq" nəzəriyyəsi elmə yeni baxış, yeni bir yanaşma tərzi gətirdi. Demək olar ki, bu nəzəriyyə hər hadisəyə, hər qəti fikrə bir müqayisə açıqlığı gətirib. Bu isə elmdə ehtiyac duyulan ağıl, idrak əlaməti oldu. Sinifdə hamı "5" qiymət ala bilər. Yalnız müqayisə aparılarsa kimin bu qiymətə nə dərəcədə sahibləndiyi aşkarlanar. Lütfi-Zadənin xidməti həmin aşkarlığı sübut etməkdən ibarət oldu. İndi biz müqayisələr hesabına hədlərin kənar sərhədlərini daha şəffaf və daha aşkar görə, onların aldığı qiyməti daha dəqiqliklə ifadə edə bilirik.
Lütfi-Zadə orijinal elmi ideyalar irəli sürən və yeni elmi istiqamətləri müəyyən edən nadir alimlərdəndir. Onun, demək olar ki, hər bir əsəri elm aləmində hadisəyə çevrilir. Biz burada Lütfi-Zadənin bütün əsərlərinin adlarını çəkməyə ehtiyac görmürük, lakin qeyd etmək istəyirik ki, hələ 1970-ci illərdə onun yazdığı əsərlərdə irəli sürülən qeyri-səlis məntiq əsasında idarəetmə ideyaları müəyyənləşib və bunlar qeyri-səlis tənzimləyicilər texnologiyasına tətbiq edilib.
1980-ci illərdə Lütfi-Zadə qeyri-səlis məntiq və imkanlar nəzəriyyəsini inkişaf etdirməklə yanaşı, həm də bu nəzəriyyənin intellektual sistemlərə tətbiqi ilə məşğul olub. Belə ki, "Ekspert sistemlərdə qeyri-müəyyənliyin idarə edilməsində qeyri-səlis məntiqin rolu" məqaləsində dəqiq olmayan məlumatda qeyri-səlis məntiqin tətbiqi üsulu və şahidlərin dedikləri əsasında nəticə çıxarmaq üçün bir sıra qaydalar göstərib.
Lütfi-Zadə dünyada əsərlərinə ən çox istinad edilən alim sayılır. Təkcə 1990-2000-ci illərdə onun əsərlərinə 36 mindən çox istinad edilib. Lütfi-Zadənin elm sahəsindəki xidmətləri və qazandığı fövqəladə nailiyyətlər dünyanın müxtəlif elm mərkəzləri, korporasiyaları və beynəlxalq təşkilatları tərəfindən yüksək qiymətləndirilib. O, dünyanın bir çox məşhur akademiyalarının, elmi mərkəzlərinin, eləcə də bizim Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının üzvü, 10-dan artıq universitetin, o cümlədən Bakı Dövlət Universitetinin fəxri doktorudur. Bu yüksək adlar və böyük mükafatlar ona informasiya sistemlərinin inkişafında görkəmli nailiyyətləri və qeyri-səlis riyaziyyat sahəsindəki misilsiz kəşfləri ilə əlaqədar verilib. Dünya əhəmiyyətli nəzəriyyəsi səbəbilə Lütfi-Zadəyə sağlığında Amerika Birləşmiş Ştatlarının Kaliforniya Universitetinin ömürlük fəxri professoru adı verilib. Sağlığında bu cür fəxri ada sahib olmaq dünya alimlərindən yalnız bir-ikisinə nəsib olub. Lütfi-Zadə ona dünya şöhrəti qazandıran çox sayda kəşfin müəllifidir. Bakıda dünyaya göz açıb boya-başa çatan Lütfi-Zadənin adı ilə Azərbaycanda fəxr edirlər. Bu dahi insanımızla fəxr etməyə dəyər!
Fazil QARAOĞLU professor