Ermənistanın Qafqazda forpost ölkə statusu daşıması, bu ölkənin taleyinə təsir edən qərarların daha çox xaricdə qəbul edilməsi heç kimə sirr deyil. Elə bu səbəbdən dünyanın geosiyasi müstəvisində baş verənlər müəyyən mənada Ermənistana da təsirsiz ötüşmür. Çünki dünyanın geosiyasi səhnəsinin əsas iştirakçılarından biri qismində Ermənistanda bütün prosesləri idarə edən Rusiya çıxış edir.
Əslində, Ermənistanın Rusiyadan asılı olmasının mənfi təzahürlərinin həddən artıq çoxluğunu düşmən ölkədə də aydın sezənlər var. Xatırladaq ki, elə bu günlərdə qeyd edilən xüsusda erməni iqtisadçı-eksperti Aşot Yegizaryan çox maraqlı açıqlamalar verib. O deyib: "Son parlament seçkiləri ilə Ermənistanın getdikcə formallaşan müstəqilliyinin üzərindən xətt çəkildi. Hamıya məlumdur ki, yeni qanunverici orqan hansı yolla formalaşıb, adamlar deputat mandatlarını necə alıbr. Bu, mahiyyət etibarilə o anlama gəlir ki, Ermənistanın suverenliyi yoxdur. Biz buna kimi deyə bilirdiksə ki, Ermənistan öz suverenliyinin xeyli hissəsini itirib, indi isə qətiyyətlə bəyan edə bilərik ki, daha Ermənistanın suverenliyi yoxdur. Suverenliyi olmayan ölkə isə inkişaf edə bilməz. Belə şərtlər altında Ermənistan, sözsüz ki, inkişaf üçün resurslara malik deyil. O, Rusiyanın tərkib hissəsinə çevrilib və Rusiya tərəfdən subsidiyalar olmasa, yalnız onun mərhəməti hesabına yaşaya bilər".
Beləliklə, qeyd edilənlərdən bir daha aydın şəkildə görünür ki, Ermənistan tam asılı dövlətdir və yaranmış vəziyyət Qarabağ münaqişəsinə də təsirsiz ötüşmür. İndi Ermənistanda hesab edilir ki, ABŞ başda olmaqla, Qərb ölkələri ilə Rusiya arasında münasibətlər kəskinləşməkdə davam edərsə, bunun ən böyük zərərlərindən birini məhz Ermənistan görəcək. Aydındır ki, belə vəziyyətdə Rusiyadan Ermənistana göstərilən dəstək də gedərək azalacaq və bu hal, öz növbəsində, Qarabağ konfliktinə əsaslı surətdə təsir göstərəcək. Hazırda qeyd edilənlərin fonunda Rusiya ilə ABŞ-ın münasibətlərinin Suriya münaqişəsi üzündən gedərək pisləşməsi Ermənistanda da çox böyük narahatlıqla izlənir.
İrəvanda hesab edilir ki, xüsusən Suriyada ABŞ-Rusiya qarşıdurması Dağlıq Qarabağda Ermənistanın xeyrinə olmayan nəticələrə səbəb olacaq. Bununla əlaqədar "Lragir" saytı yazır ki, Suriyada qarşıdurma dalğası Cənubi Qafqaza çata bilər: "Ekspertlər hesab edir ki, ABŞ-la qarşıdurma fonunda Rusiya Qarabağ münaqişəsi üzrə Avropa ilə danışıqlar apara bilər. Bu formatda Rusiyanın davranışı çoxmənalıdır. O, bir tərəfdən formatı saxlamağa, digər tərəfdən öz liderlik mövqelərini qorumağa çalışır. Gözləntilər var ki, Rusiya Qarabağda kəskinləşməyə gedə bilər. Ümumiyyətlə, Suriyanın Amerika tərəfindən bomblamasından sonra çoxları o haqda danışır ki, dalğa Ermənistan sərhədlərinə gəlib çaxacaq. Çünki Rusiyanın Yaxın Şərqdən sıxışdırılmasından sonra növbə Cənubi Qafqaza çata bilər". Sayt qeyd edir ki, Rusiyanı Avropadan, Yaxın Şərqdən, eləcə də Uzaq Şərqdən sıxışdırırlar: "Tək istiqamət qalıb, o da Cənubi Qafqazdır. Hələlik bu bölgədə Rusiyanın mövqeləri güclüdür və Ermənistan Moskvanın qalası hesab olunur. Rusiya və ABŞ arasında qarşıdurma daha da kəskinləşəcəksə, ehtimal olunur ki, yeni mərhələ Cənubi Qafqazda açılacaq. Çünki Cənubi Qafqazdan Rusiyanın sıxışdırılması onun mühasirəyə alınması deməkdir". Bildirilir ki, belə vəziyyətdə Ermənistanın Rusiyanın yanında yer alması onun da Qərbin hədəfinə çevrilməsi anlamına gəlir. Bu durumda Qərbin Qarabağ münaqişəsinə diqqəti artırıb Azərbaycana dəstəyini genişləndirməsi isə konfliktin çözümündə Bakının istəklərinin təmin edilməsini sürətləndirmək iqtidarındadır. Elə Ermənistanı da qorxudan budur. Xatırladaq ki, Rusiya və ABŞ-ın Suriyada yaşadığı ziddiyyətin Qarabağ münaqişəsinə müəyyən dərəcədə təsir göstərəcəyini rusiyalı politoloq Qriqori Trofimçuk da təsdiqləyib. Onun sözlərinə görə, hazırda Vaşinqton Suriya üzərindən Rusiyaya tələblərini diqtə etməyə çalışır: "Suriyada təyyarə bazasının vurulması Moskvanın reaksiyasının yoxlanması testi idi. Amerika müxtəlif vasitələrlə regionda öz təsirini genişləndirəcək. Məsələn, Vaşinqton Dağlıq Qarabağ münaqişəsi ilə bağlı da öz yanaşmasını təqdim edəcək və bu yanaşma əvvəlkindən daha kəskin olacaq. ABŞ Rusiyanı Qarabağ münaqişəsinin nizama salınmasından uzaqlaşdırmağa çalışacaq. Xüsusilə Vaşinqton Suriya məsələsində öz mövqeyini irəli çəkməyi bacaracaqsa, Qarabağ üzərində də Rusiyanın mövqelərinə hücum edəcək. Ümumiyyətlə, Suriyada çox şey aşkar olacaq. Biz Rusiyanın ya bütün istiqamətlər üzrə zəifləməsini, ya da möhkəmlənməsini görəcəyik".
Aydındır ki, Rusiya Qərblə ziddiyyətini dərinləşdirərsə, əsas resurslarını bu istiqamətdə sərf edəcək. Bu vəziyyətdə Moskvadan Ermənistana göstərilən dəstək, o cümlədən iqtisadi yardımların həcmi daha da azalacaq. Məhz bu vəziyyətdə Ermənistanın zəifləməsi prosesi daha sürətli xarakter alacaq. Zəif Ermənistanın Azərbaycana Qarabağ münaqişəsi ilə bağlı müqavimət imkanları bir qədər də tükənmiş olacaq. Digər tərəfdən, yuxarıda qeyd olunduğu kimi, Rusiyanın yanında yer aldığı üçün Qərbin Ermənistana qarşı təzyiqlər və hətta mümkündür ki, sanksiyalar paketi işə salınacaq. Özü də bunun üçün artıq kifayət qədər hüquqi əsaslar da var. Azərbaycan da həmin hüquqi əsasları, o cümlədən BMT Təhlükəsizlik Şurasının məlum qətnamələrini əsas götürərək işğalçı siyasətinə görə Ermənistana sanksiyalar tətbiq edilməsini dəfələrlə gündəmə gətirib. Elə ötən ay Bakıda keçirilən "Beynəlxalq münasibətlərin gələcəyi: güc və maraqlar" mövzusunda V Qlobal Bakı Forumunda çıxışı zamanı Prezident İlham Əliyev bununla bağlı deyib: "Bütün mötəbər beynəlxalq təşkilatlar müvafiq qətnamə və qərarlar qəbul ediblər ki, orada da Ermənistan qoşunlarının işğal edilmiş torpaqlarımızdan dərhal və qeyd-şərtsiz çıxarılması tələb olunur. Dünyanın ən ali beynəlxalq qurumu olan BMT Təhlükəsizlik Şurası 4 qətnamə qəbul etmişdir və burada sitat gətirmək istəyirəm, "dərhal və qeyd-şərtsiz olaraq Ermənistan qoşunlarının işğal edilmiş ərazilərdən çıxarılması" tələb olunur. Lakin həmin qətnamələr kağız üzərində qalır, Ermənistan onlara məhəl qoymur və onların qəbul edilməsindən artıq 25 il keçib. Qərarlar qəbul olunub icra edilmirsə, müəyyən çətin vəziyyətdə olan və əziyyət çəkən ölkənin vəziyyəti daha da pisləşir. Ancaq bu, həm də bütün dünya üçün bir təhlükədir. Bu o deməkdir ki, ərazi işğalı məqsədilə istənilən ölkə real vəziyyəti zorla dəyişərək milyonlarla insana əzab verə, nəticədə isə cəzasız qala bilər. Bu səbəbdən biz dəfələrlə bu məsələni müxtəlif dövlətlər və beynəlxalq təşkilatlar qarşısında qaldırmışıq ki, bu təcavüz, işğal və dinc azərbaycanlı əhaliyə qarşı törədilmiş hərbi cinayətlərə görə Ermənistana sanksiyalar tətbiq edilməlidir. Bax, o zaman bu, ədalət və vahid standartın göstərici olacaqdır. Münaqişənin həlli beynəlxalq hüquqa əsaslanmalı, Azərbaycanın ərazi bütövlüyü bərpa edilməli və əhalimiz doğma torpaqlarına qayıtmaq hüququna malik olmalıdır". Beləliklə, elə beynəlxalq hüquq normalarına əsasən, Qərb ölkələri Dağlıq Qarabağ münaqişəsinə görə Ermənistana qarşı sanksiyaların tətbiqinə start verə bilər. "ABŞ bütün dünya ölkələrinə münasibətdə beynəlxalq hüquq cəhətdən eyni addımlar atmır". Əslində, qeyd olunan istiqamətdə ABŞ-da, digər Qərb ölkələrində müəyyən çağırışlar da edilir. Məsələn, elə bu günlərdə ABŞ-ın "Modern Diplomacy" analitik resursunda bu məsələ gündəmə gətirilib və Ermənistana sanksiyalar tətbiq edilməsinin vacibliyi bəyan edilib. Qeyd olunub ki, Dağlıq Qarabağın və ətraf yeddi rayonun Ermənistan tərəfindən işğalına baxmayaraq, bu ölkə hələ də cəzalandırılmır: "İşğal faktı bir çox beynəlxalq hüquq sənədlərində, o cümlədən beynəlxalq məhkəmə orqanının qərarında yer alsa da, ABŞ Ermənistanı işğalçı dövlət kimi tanımayıb və bu ölkəyə qarşı heç bir sanksiya tətbiq etməyib". Bu vəziyyətin dəyişdirilməsinin vacibliyi də xüsusi olaraq vurğulanır. İndi Rusiya ilə münasibətlərin kəskinləşməsi fonunda ABŞ Qafqazda mövqeyini möhkəmləndirmək üçün Ermənistana sanksiyalar tətbiq edə bilər. Bu halda Avropa ölkələrinin də ABŞ-a qoşulması tamamilə mümkün sayılır. Belə vəziyyət Qarabağ məsələsində Ermənistanın qeyri-konstruktiv və qeyri-səmimi siyasətinə də ciddi zərbə sayıla bilər. Ermənilər özləri də etiraf edir ki, Dağlıq Qarabağ münaqişəsi həllini taparsa, Kreml Qərbin istədiyi kimi Qafqazda mövqelərini itirmiş olacaq. Yuxarıda adı çəkilən erməni ekspert Aşot Yegizaryan da bildirir ki, Dağlıq Qarabağ məsələsində Rusiya indiki rolunu itirsə, bütün Qafqazda mövqeyindən məhrum olacaq: "Biz isə yaxşı bilirik ki, Dağlıq Qarabağ məsələsində Rusiyanın rolu olmadan Moskvanın Güney Qafqazda görəcəyi bir iş qalmayacaq. Onu da etiraf etməliyik ki, Ermənistanın inkişaf resursu Rusiyada yox, Qərbdədir. Bunun yolu isə Qərb iqtisadi məkanına inteqrasiyadan keçir". Beləliklə, qeyd edilənlərdən aydın görünür ki, Qərbin Qarabağ münaqişəsinin ədalətli həlli üçün əlində kifayət qədər geniş resursu var. Bu resurslardan səmərəli istifadə konfliktin həllini sürətləndirməklə yanaşı, Qarabağ məsələsində Qərbin indiyədək tutduğu ədalətsiz mövqeyin də sonu demək olar. Eyni zamanda Qərb ölkələri Rusiya ilə də anlaşma şəraitində münaqişənin həllini sürətləndirmək iqtidarındadır. Aydındır ki, proseslər qeyd olunan istiqamətdə inkişaf etməsə, gündən-günə güclənən, möhkəmlənən Azərbaycan bu məsələni güc yolu ilə həllə edərək ədaləti bərpa edəcək. Bunu ermənilər özləri də yaxşı bilir. Onlar görür ki, Azərbaycanda inkişaf, sabitlik və uğurlu siyasət, Ermənistanda isə yoxsulluq, səfalət və qeyri-sabitlik hökm sürür. Belə vəziyyət isə Qarabağ münaqişəsinə təsirsiz ötüşmür. Bundan əlavə o da etiraf edilir ki, Ermənistan bir dövlət kimi yaşamaq, ermənilər isə xalq kimi düşdüyü səfalətdən xilas olmaq istəyirsə, Azərbaycanla normal münasibətləri olmalıdır. Bu mövqeni Ermənistanda qəbul edənlərin sayı durmadan artır. İndiki erməni iqtidarının isə buna uzun müddət müqavimət göstərə biləcəyi qətiyyən inandırıcı sayılmır.
Nahid SALAYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.