Ermənistanda parlament seçkiləri başa çatdıqdan sonra üzə çıxan mənzərə kifayət qədər aydın şəkildə göstərir ki, qanunverici orqanın tərkibi, əslində, əvvəlkindən heç nə ilə fərqlənmir. Yeni parlamentə düşən hakim Respublika Partiyası, "Daşnaksütyun Erməni İnqilabi Federasiyası, "Tsarukyan" və "Çıxış" blokları əslində əvvəlki qanunverici orqanda da təmsil olunmuşdular.
Bu mənada indiki parlamentin fəaliyyətində əvvəlki ilə müqayisədə hansısa kardinal dəyişikliklərin olacağı qətiyyən inandırıcı görünmür. Elə erməni cəmiyyətində də məhz bu məqam ciddi narahatlıq yaradır. Hesab edilir ki, ölkə düşdüyü ağır sosial-iqtisadi, siyasi böhrandan çıxa bilməyəcək. Ən əsası isə, yeni qanunverici orqnanın Ermənistanda yaşanan fəaləkətlərin kökündə dayanan Qarabağ konfliktinin həlli istiqamətində mühüm yeniliklər edə biləcəyinə ciddi şübhə ilə yanaşılır.
Yuxarıda qeyd edilənlərlə bağlı Ermənistanda narahatlıq yaradan daha bir amil bundan sonra da ölkənin regional layihələrdən kənarda qalacağıdır. Burada indi açıq fikirlər səslənir ki, Qarabağ münaqişəsinin Ermənistana vurduğu ən böyük zərərlərdən biri ölkəni regionda bütün vacib transmilli layihələrdən kənarda saxlamasıdır. Bildirilir ki, münaqişə davam etdiyi müddət ərzində Azərbaycan bundan sonra da Ermənistanı regional layihələrdən kənarda saxlayacaq və bunun əsas günahı da Qarabağ konfliktinin həllini uzadan Serj Sarkisyan iqtidarının üzərinə düşür. Elə bu fonda da əksər erməni ekspertlər belə işğalçı ölkədə siyasi, sosial-iqtisadi və demokratik böhranın daha da dərinləşəcəyini proqnozlaşdırır. Sabiq baş nazir Qrant Baqratyan vurğulayır ki, Ermənistan rəhbərliyinin yürütdüyü qeyri-konstruktiv siyasət ölkəni regional və beynəlxalq miqyasda təcrid vəziyyətinə salıb. Onun sözlərinə görə, hakimiyyətin formalaşdırdığı yeni parlament də vəziyyətin dəyişməsində hansısa ciddi yeniliklər etmək iqtidarında deyil. Eyni mövqeni keçmiş dissident Paruyr Ayrikyan da bölüşür. O qeyd edib ki, Ermənistan bütün sahələrdə ciddi problemlərlə üz-üzə qalıb: "Ən dəhşətlisi də odur ki, hakimiyyətdə olan cinayətkar, kriminal rejimin qəbul etdiyi qərarlar vətəndaşların etirazına səbəb olmaqla yanaşı, ölkədə xaos və qarşıdurmalara gətirib çıxarıb. Hökumət yalançı manevrləri davam etdirməyə çalışsa da, Ermənistan faktiki böhran içindədir. Ölkə sosial problemləri aradan qaldırmaq üçün kifayət qədər güc və potensiala malik deyil. Ermənistanın dövlət borcu isə rekord səviyyədədir. Mərkəzi Bankın hesabatına görə, xarici borc gəlirləri 60 faiz üstələyir. Bu isə son 10 il üçün ən böyük göstəricidir". Bundan əlavə, qeyd olunur ki, ölkənin iqtisadi xilası üçün Ermənistanın regional layhihələrdə iştirakı mühüm şərtdir. Amma Qarabağ konfliktinin mövcudluğu buna imkan vermir.
Ermənistanın ayrıca həyata keçirmək istədiyi regional layihələr isə birmənalı şəkildə daim iflasa uğrayır. Buna sübut kimi İrandan Ermənistana çəkilməsi barədə dəfələrlə fikir səsləndirilən dəmiryolu layihəsi göstərilir. Hakimiyyətin nəzarətində olan erməni mediasında hələ də iddialar səslənir ki, bu xəttin çəkilməsi gündəmdədir. Amma müxalif mövqedə olan erməni siyasətçiləri və mətbuatı yazır ki, İranın Ermənistana dəmiryolu çəkəcəyi barədə deyilənlər sadəcə mifdir. Çünki bu məsələ on ilə yaxındır gündəmə gəlsə də, ortalıqda indiyə qədər olanlar yalnız quru sözlərdir. Hakimiyyət rəsmiləri belə iddialar səsləndirirdi ki, bu yol çəkildikdən sonra İran yüklərini Ermənistan üzərindən daşıyacaq və büdcəyə tranzit gəlirlər daxil olacaq. Amma faktiki olaraq, ortada hansısa real iş yoxdur. Bu mənada etiraflar səslənir ki, İrandan Ermənistana hansısa dəmiryol xətti çəkilməyəcək. Amma bunun əvəzində "Şimal-Cənub" Beynəlxalq Nəqliyyat Dəhlizinin tərkib hissəsi olan Qəzvin-Rəşt-Astara (İran)-Astara (Azərbaycan) dəmiryolunun inşası sürətlə davam edir. Bu da, öz nəvbəsində, İrandan Ermənistana dəmiryolu çəkilməsinin üzərindən birdəfəlik xətt çəkir. Belə vəziyyət isə daha bir məsələdə Serj Sarkisyan hakimiyyətinin istəklərinin iflasa uğraması deməkdir. Xatırlatmaq yerinə düşərdi ki, İrandan Ermənistana dəmiryolunun çəkilməsi ideyası 2008-ci ildə məhz Serj Sarkisyan tərəfindən ortaya atılmışdı. Hətta birgə işçi qrup da yaradılmışdı ki, layihə üzrə texniki əsaslandırma aparıb dövlət başçılarına təqdim etsin. Bu işçi qrupun Tehranda və İrəvanda bir neçə iclası da keçirildi. Amma ötən müddət ərzində dəmiryolunun çəkilməsindən hansısa bir xəbər-ətər yoxdur. Digər tərəfdən İrandan Ermənistana dəmiryolnun çəkilməsinin, əslində, Tehran üçün əhəmiyyəti də yoxdur. Çünki bu hal İran məhsullarının Ermənistan üzərindən xaricə daşınmasında hansısa əhəmiyyətə malik deyil. Bu mənada aydındır ki, dəmiryolu layihəsi üzrə İran-Ermənistan əməkdaşlığı səmərəsiz və faydasızdır. Elə qeyd edilənlərin nəticəsidir ki, İranla Ermənistan arasındakı dəmir və avtomobil yolları beynəlxalq investorlar üçün heç bir əhəmiyyət kəsb etmir. Ermənistanın sərhədləri başqa dövlət tərəfindən qorunur, dənizə çıxışı yoxdur, iqtisadi böhran yaşayır və qonşusu Azərbaycanla müharibə vəziyyətindədir. Bunlardan başqa, Ermənistan yüklərin tranzit daşınması üçün infrastruktura malik deyil. Ölkənin dəmiryolları sovet dövründə olduğu vəziyyətdədir. Ona görə də dəmiryolu ideyasının ortaya çıxdığı dövrdən bu günə kimi heç bir beynəlxalq səviyyəli bank, investisiya şirkəti və dövlət bununla maraqlanmayıb. İran isə artıq əhəmyyətsiz saydığı bu layihəyə boş yerə pul xərcləmək istəmir. Elə bu gedişlə də Ermənistanın yolunu həsrətlə gözlədiyi bu ölkəyə İrandan uzanacaq dəmiryolu çəkilməsi heç vaxt reallaşmayacaq. Əvəzində isə Qəzvin-Rəşt-Astara (İran)-Astara (Azərbaycan) dəmiryolunun inşası yaxın tezlikdə başa çatacaq. Bu istiqamətdə işlər kifayət qədər intensivləşib və İran yüklərini məhz Azərbaycan üzərindən dünya bazarlarına çıxaracaq. Təbii ki, belə vəziyyət Ermənistana növbəti ciddi zərbə olacaq.
Hazırda İran rəsmiləri ən yüksək səviyyədə Azərbaycan istiqamətində çəkilən dəmiryoluna xüsusi maraq ifadə edir. Digər tərəfdən, bu gün İranla Azərbaycan arasında münasibətlərin özünün ən yüksək səviyyəsində olduğunu demək mümkündür. İrana qarşı sanksiyaların ləğvindən sonra yaranmış vəziyyət bir çox birgə layihələrin reallaşdırılmasına imkan yaradıb. Bununla yanaşı, iki ölkənin iştirakı ilə qonşu ölkələr arasında üçtərəfli formatda görülən işlər də regionda yeni əməkdaşlığa imkan verir. Bu xüsusda Rusiya-İran-Azərbaycan üçtərəfli əməkdaşlığı xüsusi qeyd olunmalıdır. Bir neçə gün əvvəl Rusiyada səfərdə olan İran prezidenti Həsən Ruhani bu formatı çox vacib adlandıraraq, onun böyük əhəmiyyət kəsb etdiyini qeyd edib: "Rusiya-İran-Azərbaycan üçtərəfli əməkdaşlığı xalqlarımızın rifahına xidmət edir. Üçtərəfli formatda əməkdaşlıq davam etdiriləcək. Biz "Şimal-Cənub" beynəlxalq nəqliyyat dəhlizinin reallaşdırılması istiqamətində praktik addımlar atırıq. Qəzvin-Rəşt-Astara dəmiryolu xətti bu marşruta tez bir zamanda birləşdiriləcək. Bu tranzit dəmiryolunun tikintisinin başa çatması nəticəsində İranın Bəndər Abbas limanı Moskva ilə birləşəcək. Bu dəmir yolu vasitəsilə Hindistandan yüklər daşınacaq".
Bütün bunlar Azərbaycandan keçən dəmiryollarının İran üçün nə dərəcədə vacib əhəmiyyət kəsb etdiyini ortaya qoyur və elə bu səbəbdəndir ki, İran dəmiryollarını Ermənistanla yox, məhz Azərbaycanla birləşdirir. Artıq Astara (Azərbaycan)-Astara (İran) dəmiryolu xətti istifadəyə verilib və Bakıdan çıxan yüklü qatarlar İrana və əks istiqamətə yük daşıyır. Azərbaycanın maliyyə vəziyyəti Qəzvin-Rəşt-Astara (İran)-Astara (Azərbaycan) dəmir yolunun Rəşt-Astara hissəsinin çəkilişinə də sərmayə qoymaq imkanı verir və ölkəmiz Tehrana bu məqsədlə 500 milyon dollar kredit də ayırıb. İqtisadi baxımdan səmərəli olan "Şimal-Cənub" dəhlizi İran, Azərbaycan və Rusiyanı yaxınlaşdırmaqla yanaşı, onların siyasi təhlükəsizliyinə də əlavə təminat verir. Belə vəziyyətdə Ermənistana İrandan dəmiryolu xəttinin çəkilməsinin heç bir perspektivi və Tehran üçün əhəmiyyəti yoxdur. Bu isə o deməkdir ki, Ermənistan işğalçı siyasəti üzündən regionda reallaşan bütün beynəlxalq iqtisadi layihələrdən yenə də kənarda qalacaq. Yalnız Azərbaycanın razılığından sonra İrəvanın regionda reallaşan iqtisadi layihələrdə iştirakı mümkündür. Bunun üçün isə Ermənistan işğal altındakı əraziləri azad etməsinin əsas şərt olduğunu yaxşı bilir. Qeyd edilən reallığı görən erməni ekspertlərinin bir çoxu kritik vəziyyətdən çıxış üçün Qarabağ münaqişəsi ilə bağlı İrəvanın əməli addımlar atmalı olduğunu gedərək daha çox qabardır. Bildirilir ki, əks halda Ermənistanın asılı dövlət statusu daha da güclənəcək və belə gedişlə burada dövlətçiliyə ümumiyyətlə son qoyulacaq. Erməni ekspert Sarksis Çaturyan bildirir ki, regional layihələrdən məhz Qarabağ münaqişəsi səbəbindən kənarda qalması Ermənistan üçün iqtisadi problemlərdən heç bir çıxış yolu qoymur. O qeyd edir ki, Ermənistan rəsmi Pekinin başlatdığı perspektivli "Yeni İpək Yolu" layihəsindən də kənarda qalıb. "Yeni İpək Yolu" layihəsinin marşrutu üzərində yerləşən dövlətlər sırasında Rusiya, İran, Almaniya, Türkiyə, Böyük Britaniya və digər bu kimi dünya siyasətinə ciddi təsiri olan ölkələr var. Qafqazda isə bu sırada Azərbaycan və Gürcüstanın adı çəkilir. Sarksis Çaturyan bildirir ki, Azərbaycanın iştirak etdiyi belə layihələrdə birmənalı şəkildə Ermənistanın adı yer almır. Bu səbəbdən o, Ermənistanın "Yeni İpək Yolu" layihəsindən kənarda qalmasını ölkəsi üçün daha bir iqtisadi faciə sayır. Halbuki, Qarabağ münaqişəsi beynəlxalq hüquq normaları çərçivəsində həllini tapsaydı, vəziyyət tamam fərqli olardı. Bütün bunlar üçün isə erməni rəhbərliyinin də həqiqətləri görməsi lazımdır. Aydındır ki, Ermənistanın təcrid olunmasının əsas səbəbi uzun illərdir həyata keçirdiyi təcavüzkar siyasətdir. Rəsmi İrəvan zəbt etdiyi Azərbaycan torpaqlarından qeyd-şərtsiz çəkilsə, onun regional və qlobal layihələrdə iştirakı da mümkün olar. Bu isə Ermənistanın özünün xilası üçün lazımdır. Əks halda Ermənistan yeni mühüm iqtisadi layihələrdən kənarda qalmaqda və beləliklə də süqut etməkdə davam edəcək.
Nahid SALAYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.