Yazıçı, tarixçi və böyük dövlət adamı Bilge Tonyukuk 646-cı ildə anadan olub. Araşdırmalara görə o, 731-ci ildə 85 yaşında ikən vəfat edib. O, Kutluq xanın dayısı, İlteriş xanəgahının və ikinci Göytürk dövlətinin diplomatı, İlteriş Kutluq xana, Kapağan xana, Böğü xana, Bilge xana Baş vəzir olub, bəzi müharibələrdə Baş komandanlıq edib. Həlli çətin bütün məsələlərdə kağanlara məsləhətlər verib, xarici dövlətlərlə danışıqların aparılmasında birinci şəxs olub.
Bilge Tonyukukun adına tikilən abidəyə yazdırdıqlarından anlaşıldığına görə, Tonyukuk Çində anadan olub, İlteriş Kutluq xanla birlikdə Çin əsarətindən qurtularaq bütün türkləri bu əsarətdən qurtarmaq məqsədilə çinlilərə qarşı qurtuluş müharibəsini başladıb və döyüşləri şəxsən özü idarə edib. Gənclik illərində döyüşkənliyi və cəsarətilə olduğu kimi, yaşlılığında da təcrübə və bilgisi ilə dövlətinə xidmət edib. Kürəkəni Bilge xanın Türk millətini yerləşdirmək və buddist məbədləri açmaq kimi fikirlərini rədd edib. Buna görə millətini hər an at belində hərbə hazır tutub və türklüyün islamiyyətə girməsinə zəmin hazırlayıb.
Siyasəti yaxşı bilən, xalqın ruhunu dərindən qavramış olan məşhur Göytürk vəzirinin adına tikilən kitabə Monqolustanın Bayın Çökdü mövqeyindədir. Sadə bir dildə yazılan bu kitabədə Çin əsarətinin əzablarından, çinlilərin hiylə və zülmlərindən bəhs edilərək xalqa öyüdlər verilir. Bundan əlavə, bu kitabənin bəzi bölümlərində Tonyukukun həyatından bəhs edilir:
"...Tanrı günahlarından uzaq olmaq üçün Türk millətinin içərisində silahlı düşməni gəzdirmədim. Damğalı atı çapdırmadım. İlteriş kağan çalışmasaydı, ona uyaraq mən özüm də çalışmasaydım, torpaq da, millət də yox olacaqdı. İlteriş kağanın çalışdığı, mənim də çalışdığım üçün torpağımız torpaq, millətimiz də millət oldu. Özüm artıq qocaldım... İndi Türk Bilge kağan Türk müstəqil millətini, Oğuz millətini yaxşı idarə edərək taxtında oturur..."
Türkiyə Cumhuriyyətinin rəhbəri Rəcəb Tayyib Ərdoğan 2013-cü il aprel ayının 11-də Monqolustan səfərində Bilge Tonyukukun abidəsini ziyarət edərkən Bilge Tonyukuk abidəsinə gedən 11 kilometrlik torpaq yolun asfaltlanması haqqında TİKA-nın rəhbəri Sərdar Cama təlimat verib. Bu abidə Ulan-Batordan 50 km uzaqda, Bayın Çokto bölgəsindədir. Türkiyənin TİKA təşkilatı bir neçə ildir ki, bu yerləri öz himayəsi altına götürüb və artıq Tonyukukun daş kitabələri hasara alınaraq qorunur. Əslində təbiətə və daşlara ziyan vurmayan monqollar burada da heç bir yeri zədələməyiblər. Altıncı əsrdən indiyə kimi daş kitabələrində qalan Tonyukuk məktubları hələ də oxunur. Ötükəndə gizlənən daş parçalarında o tarixin sirləri üzə çıxır. Bu, babalarımızdan bizlərə qalan məktublardır. Bu yazılar iki daş kitabədə yer alır. Birinci daşın hündürlüyü 243 sm, ikinci daşın hündürlüyü isə 217 sm-dir. Araşdırmaların gəldiyi nəticələrə görə, bu daş kitabələrindəki yazılar 716-cı ildə yazılıb. Dr.Baxılxan Tonyukukun məktublarından sevdiyi cümlələri belə xatırlayır: "...Gecə yatmadım, gündüz oturmadım, qırmızı qızıl tökərək, qara tərimi axıdaraq işimi-gücümü hey ona verdim. Öncüləri yenə uşaqlara göndərdim, nəzarətçiləri çoxaltdım, basılan düşməni gətirdim, kağanım ilə səfərlərə çıxdıq. Tanrı qorusun, Türk millətinin içində silahlı düşmən dolaşdırmadım, daşğalı at çaptırmadım. İlteriş Xağan qazanmasaydı, onun ardından mən qazanmasaydım vilayət, millət yenə yox olacaqdı. O qazandığına görə, sonra mən qazandığıma görə vəlayət yenə vilayət oldu, millət yenə millət oldu. Artıq mən qocaldım. Hər hansı bir yerdə vilayət sahibi bir millətə mənim kimisi sahib olsa nə sıxıntılar ola bilər? Türk Bilge Kağan elində yazdırdım. Mən Bilge Tonyukuk".
Orhon Yenisey abidələri Tonyukuk, Kültikin və Bilge kağanın şərəfinə yazılmışdır. Tonyukuk Türk millətinin keçmişini və gələcəyini düşünürdü, yanar ürəklə belə yazırdı: "Türk milləti öldü, qurtardı, yox oldu. Türk millətinin yerində dörd boy qalmadı. Meşədə, çöldə qalmış olanlar toplanıb 700 oldular. İki bölüyü atlı, bir bölüyü piyadə idi. Yeddi yüz nəfəri idarə edən beş nəfərin böyüyü Şadi idi. Yardımçı mən oldum. Bilge Tonyukuku qağanmı edək, düşündüm. Tanrı bilik verdiyinə görə onu kağan etdim. Yardımçısı mən idim..."
Bu sözlər Tonyukukun şəxsiyyətini aşkara çıxarır. Buradan görürük ki o, bilikli, zirək bir vəzir olub, ömrü boyu türk tayfalarının taleyini düşünüb, onları birliyə çağırıb. Eyni zamanda, kitabələrdə düşmənə qarşı birləşib üzərinə yürüyək, hamısını yox edək deyib. Türkiş Kağanı belə deyib: "Mənim millətim ordadır. Türk boyu yenə qarışıqlıq içindədir. Oğuz yenə dardadır. Dar gündə birləşmək türkün müqəddəs, pozulmaz adətidir. Onlar öz səadətini ancaq birlikdə axtarır, birliyi pozanlara qarşı amansız olurlar. Birliyi dirilik sayırlar."
Tonyukuk abidələrinin baş tərəfində torpaqdan 30-40 sm hündürlükdə düzülən daşlara "Bal-bal daşları" deyirlər. Tonyukuk abidəsindən şimala tərəf düzülən daşlar 1 km 237 m məsafədə qurtarır. Bu daşların sayı 152 ədəddir. Bu daşlar ya öldürülən düşmənlərin, ya da qazanılan qələbələrin sayını göstərir.
Göytürk kitabələrində ilk dəfə olaraq Türk millətinin adı çəkilib, türkün tarixi ilk öncə bu daşlar üzərində yazılıb. Bu daş yazıları türk ədəbiyyatının ilk əsəri, türk dilinin ilk yazılı mənbəyidir.
Yazılı abidələrin tədqiqi belə bir fikir söyləməyə əsas verir ki, bu mətnlər yüksək səviyyədə inkişaf etmiş ədəbi dildə yazılıb. Bu isə onu təsdiq edir ki, qədim türk yazılı abidələrinin dili eramızın V əsrindən daha əvvəl yaranıb, böyük bir inkişaf yolu keçib. Qədim türk yazılarının, onların mənsub olduğu xalqların danışıq sistemini əks etdirməsi o deməkdir ki, bu yazılarda müşahidə edilən mükəmməl morfoloji, sintaktik xüsusiyyətlərin tarixi çox-çox qədim tarixə gedib çıxır.
Bilge Tonyukuk Çin sarayında təlim-tərbiyə almış, dövrünün savadlı, bilge (müdrik) şəxsiyyətlərindən olubş, düşmənlərə qarşı savaşlarda böyük qəhrəmanlıqlar edib, İkinci Göy Türk Xaqanlığının qurulması və inkişafında müstəsna xidmətlər göstərib, xaqanlığın xarici siyasətini yürüdüb. O, praqmatik bir siyasətçi olub, həyatını Türk xalqının rifahı və yüksəlişinə həsr edib. Bilge Tonyukukun müqəddəs milli məqsədi Çində və digər yerlərdə dağınıq halda yaşayan türkləri ana Vətənə qaytarmaq, Türk ölkəsində hərbi və iqtisadi gücü artırmaq, bütün Asiya türklərini qızıldan hazırlanmış Qurd başlı Göytürk Bayrağı altında birləşdirmək idi. Bu məqsədlə o, ilk öncə bu işə mane olan çinlilərlə kitanların arasını vurmağa çalışıb və buna Qapağan xanın hakimiyyəti dövründə nail olub. Kitanlarla müharibədə zəif düşən çinlilərə öz istəklərini həyata keçirmək üçün kitanları məğlub edən Göytürk xaqanı Qapağan çinlilərdən bunun qarşılığını ödəməyi tələb edib və bu tələblər yerinə yetirilib. Onun tələbləridən biri də Çin torpaqlarında yaşayan türklərin ana Vətən Ötükənə qaytarılmaları olub. Çin imperatoru Göytürk xaqanı Qapağanın istəklərini qəbul etmək məcburiyyətində qalıb, türkləri ana vətənləri olan Ötükənə göndərib.
Bilge Tonyukuk İlteriş xaqanla birlikdə Çin əsarətindən qurtularaq türklərin çinlilərə qarşı qurtuluş savaşını idarə edib, gənclik illərində ordu başçısı kimi cəsarət və qəhrəmanlığı, orta yaşlarında ordu quruculuğu, siyasət və diplomatiya, yaşlı dövrlərində isə təcrübə və bilgisi ilə Türk dövləti və millətinin yüksəlişinə xidmət göstərib. O, Xaqanlığın ordusunu, maliyyəsini, ədliyyəsini tənzimləyən, indiki anlamda dövlətin Baş Naziri olaraq xaqanlar üzərində xüsusi təsirə malik olub. Bilge Tonyukuk o dövrün dini cərəyanlarını yaxından öyrənib, Bilge Xaqanın istəyinə baxmayaraq Çin Buddizminin türklər tərəfindən qəbul edilməsinə, şəhərlərin qala divarları ilə hasara alınmasına imkan verməyib. Bu və digər məsələlərlə bağlı bir kitabədə Tonyukuk göstərir ki: "Buddizm dini və fəlsəfəsinin hər ikisi də insanlardakı hökm etmə və iqtidar duyğusunu zəiflədir. Güc və savaşçılıq yolu bu deyildir, türklərə uyğun gəlməz. Türk millətini yaşatmaq istəyiriksə, nə bu cür təlimlərə, nə də bu cür tapınaqlara ölkəmizdə yer verməməliyik"Ü deyib, şəhərləri hasara almaq haqqında da bunları söyləyib: "Bunlar olmamalı. Biz türklər ömrünü sulu və otlu ərazilərdə keçirən bir millətik. Həyat tərzimiz bizi daim müharibə şəraiti içində tutmaqdadır. Göytürklərin sayı çinlilərin yüzdə biri qədər deyil. Müvəffəqiyyətlərimiz yaşayış tərzimizdən irəli gəlir. Güclü zamanlarımızda orduları hazırlayıb axınlar edər, zəif olduğumuz dövrlərdə bozqırlara çəkilər, mücadələ edərik. Əgər qala və hasarlar içinə qapansaq, Çin orduları bizi məhv edər, ölkəmizi istila edərlər."Mənbələrin məlumatına görə Bilge Tonyukukun bu tövsiyyələrindəki dərin məna Göytürk paytaxtında yaxşı qarşılanıb.
Tonyukukun "Bilge", yəni "Müdrik" adlandırılması onun təkcə savadlı olması ilə deyil, həm də gördüyü işlərə görə qazandığı bir epitetdir.
Bilge Tonyukuk abidəsində müəllif özünü belə təqdim edir: "Mən Bilge Tonyukukam, qoşuna başçılıq edirəm. Mən özüm uzun hərbi yürüşləri istiqamətləndirmişəm. Mən Bilge Tonyukuk Türk Bilge Xaqanın xalqı üçün yazmağı əmr etmişəm. İlteriş Xaqan, Qapağan Xaqan, Bilge Xaqan və Bilge Tonyukukun səyi nəticəsində Türk-sir xalqları mövcuddur." Mətndən də göründüyü kimi, Bilge Tonyukukun adı xaqanlarla birgə çəkilir.
Bilge Tonyukuk Göytürk xaqanlığında fəaliyyətlərdə olan dövlət xadimidir. Aşidə sülaləsindəndir. Qızı Potu Bilge xaqanla evlənib. Bu baxımdan Yolluq xaqanın babasıdır. İlk
zamanlar İnel xaqanın tərəfini tutsa da, sonralar Bilge xaqanın yanında işləyib.
Tonyukuk babamız bilirdi ki, gələcəkdə türk dünyası viran olub, talan olub dağıla bilər. Və bir kimsə bu məktubları oxuyub, bu yazılara əməl edib eli yenə də bir yerə yığa bilər. Gün o gün olsun ki, o uca ruhlar sevinsin!
Allah rəhmət eləsin.
Fazil QARAOĞLU professor