Tarix baş verənləri unutmur, üzə çıxarmasa da, yaddaşının bir küncündə saxlayır. Azərbaycan xalqı tarixdə çox ağrılara, məşəqqətlərə sinə gərib, başı olmazın bəlalar çəkib. XX əsrin əvvəllərində erməni daşnaklarının xalqımızın başına gətirdiyi bəlalar nəticəsində on minlərlə azərbaycanlı həyatını itirib, şikəst olub, itkin düşüb, malı-mülki, var-dövləti talanıb.
Erməni vandalizmini onların 1918-ci ilin 31 mart və 3 aprel tarixləri arasında azərbaycanlılara qarşı törətdiyi qətliamlar açıq şəkildə göstərir. Erməni millətçilərinin əsrin əvvəllərində Azərbaycan xalqına qarşı apardığı etnik təmizləmə siyasəti nəticəsində xalqımıza vurulan yaralar hələ sağalmayıb. Əlbəttə, o yaralar o vaxt sağalacaq ki, haqq-ədalət öz yerini tapacaq.
Ermənilərin 31 martdan 3 aprel tarixinə qədərki müddətdə Bakıda və müxtəlif bölgələrimizdə azərbaycanlı əhaliyə qarşı törətdiyi kütləvi qətliam aktları bu gün öz dəhşətli mənzərəsi ilə qanımızı dondurur.
Qeyd edək ki, Bakı Soveti və "Daşnaksütyun"dan olan erməni silahlı dəstələri azərbaycanlılara qarşı 1918-ci ilin 30 mart və 3 aprel tarixləri arasında Bakı şəhərində və Bakı quberniyasının müxtəlif bölgələrində, eləcə də Şamaxı, Quba, Xaçmaz, Lənkəran, Hacıqabul, Salyan, Zəngəzur, Qarabağ, Naxçıvan və digər ərazilərdə kütləvi qırğın, soyqırım törədib.
Tarixçilər vurğulayır ki, 1918-ci ilin mart-aprel aylarında erməni zorakılıqlarından Azərbaycanın ən çox zərər çəkmiş bölgələrindən biri də Şamaxı şəhəri və Şamaxı qəzasının azərbaycanlılar yaşayan kəndləri olub. Şamaxı soyqırımı erməni silahlı dəstələri tərəfindən həyata keçirilib.
Şamaxıda erməni vəhşiliklərinin izləri yaşayır. Qeyd edilənə görə, 1918-1920-ci illərdə ermənilər, Azərbaycanın bir çox bölgələrində olduğu kimi, Şamaxıda soyqırım, etnik təmizləmə siyasəti həyata keçirib. Tarixçi alimlərin verdiyi məlumata görə, bu siyasət azərbaycanlılara qarşı dünyada görünməmiş qəddarlıqla yadda qalıb.
Bu da məlumdur ki, son illərə qədər Şamaxıda ermənilərin törətdiyi vəhşiliklərin şahidləri yaşayıb və onlar gözləri ilə gördükləri mənzərəni tarixçi alimlərə, eləcə də öz yaxınlarına danışıb.
Şaumyanın qandonduran etirafı...
Alimlər vurğulayır ki, ermənilərin toplum halda yaşadıqları yerlərdən tamamilə uzaqda, yüzlərlə Azərbaycan kəndinin əhatəsindəki Şamaxı şəhərində azərbaycanlıların başına açdığı müsibətlərlə tanış olduqda dəhşətə gəlirsən. Məlumatlara görə, təkzibolunmaz faktlar göstərir ki, Bakıdan S.Şaumyan və J.Korqanovun köməyi ilə erməni daşnakları onlarca Azərbaycan kəndini tar-mar edib, on minlərlə günahsız əhalini qətlə yetiriblər. Bu fakt bir də onu sübut edir ki, ermənilər olduqca təhlükəli düşməndir. Tarixçi alimlər vurğulayır ki, onlar həmişə zərbəni gözlənilməz yerdən vurmağı çox məharətlə bacarır. Məlumatlara görə, S.Şaumyan 1918-ci il aprelin 13-də Rusiya Xalq Komissarları Sovetinə göndərdiyi məktubda Şamaxıya artilleriya və pulemyotlarla təchiz olunmuş "yeni dəstələr" göndərdiyini etiraf edirdi.
Tarixçilər qeyd edir ki, bu dəstələrə S.Şaumyanın yaxın silahdaşlarından olan, Bakı və Şamaxı qırğınının əsas təşkilatçısı, xalqımızın qəddar düşmənlərindən biri daşnak S.Lalayev rəhbərlik edib.
Arxiv sənədlərindən qan damır...
Xalqımızın başına gətirilən bəlaların müəllifi olan erməni daşnaklarının başbilənləri xalqımıza qarşı törətdiyi kütləvi qətliamı özləri dəfələrlə etiraf edib. Tariximizin qanlı səhifələrindən olan Şamaxı soyqırımı ilə bağlı arxivlərdə kifayət qədər materiallar var və bu sənədlər o hadisələr haqqında ətraflı məlumat verə bilir.
Tarixçilər yazır ki, arxivlərimizdə ermənilərin 1918-ci ilin mart və aprel aylarında Şamaxı şəhərində və Şamaxı qəzasının azərbaycanlıların yaşadıqları kəndlərində törətdikləri cinayətləri ifşa edən çoxlu sənəd qorunub saxlanır. Onlar məlumat verir ki, bu sənədlər arasında 1918-ci il noyabr ayının 22-də Fövqəladə Təhqiqat Komissiyasının sədri Ə.Xasməmmədovun Azərbaycan Cumhuriyyətinin ədliyyə nazirinə Şamaxı şəhəri və Şamaxı qəzasının azərbaycanlı kəndlərinin talan edilməsi və müsəlman əhalisi üzərində ermənilərin zorakılıqları haqqında məruzəsi, həmin komissiyanın üzvü A.Novatskinin bu məsələ barədə komissiya sədrinə məruzəsi, bu qırğınlarda günahkar olan şəxslərin cinayət məsuliyyətinə cəlb edilməsi haqqında Fövqəladə Təhqiqat Komissiyasının 1919-cu il 12 iyul tarixli qərarı və s. xüsusilə diqqəti cəlb edir.
Alimlər vurğulayır ki, Qoşabulaq və Gürcübazar küçələrinin tinində yerləşən evlərin soyqırımdan sonra dağıntıları,
Şamaxı şəhəri və Şamaxı qəzası üzrə erməni vəhşilikləri haqqında 7 cild, 925 vərəqdən ibarət təhqiqat işlərində toplanmış materiallar faciənin miqyası haqqında ətraflı məlumat verir. Burada toplanan yüzlərlə şahid ifadələri, dindirmə protokolları, yandırılmış, dağıdılmış tikili və mədəniyyət abidələrinə baxış protokolları, aktlar, siyahılar və digər sənədlər Şamaxı şəhəri və Şamaxı qəzasının azərbaycanlılar yaşayan kəndlərində ermənilərin törətdikləri vəhşilikləri əyani şəkildə ifşa edir. Bu işdə Ə.Xasməmmədovun ədliyyə nazirinə təqdim etdiyi məruzə xüsusilə diqqəti cəlb edir. Komissiyanın ilkin istintaq nəticəsində əldə etdiyi məlumatlar həmin məruzədə ətraflı şərh olunur. Orada göstərilir ki, Şamaxı şəhəri iki hissədən ibarət olmaqla, yuxarı hissədə əsasən ermənilər və malakanlar, az miqdarda da müsəlmanlar, aşağı hissədə isə yalnız müsəlmanlar yaşayırdı. Şamaxı qəzasında əhalinin əksəriyyəti müsəlmanlar olub. Erməni və malakanlar 6 kənddə yaşayıb. Həm şəhərli və həm də kəndlilərdən olan müsəlmanlar ermənilərlə və malakanlarla keçmiş zamanlardan sülh şəraitində yaşamış, onlara heç bir ziyan vurmamış, onları incitməmiş, daim mehriban qonşuluq əlaqələri saxlamağa çalışmışlar. Hətta 1905-ci ildə Zaqafqaziyanın bir çox şəhər və kəndlərində ermənilərlə münaqişə zamanı Şamaxı şəhəri və Şamaxı qəzasında müsəlmanlar ermənilər üzərində zorakılıq etməmiş, onlara qarşı düşmənçilik hərəkətləri törətməmişlər. Buna baxmayaraq, Şamaxı şəhəri və Şamaxı qəzasının erməniləri həmin vaxt zərər çəkmiş erməni qardaşları ilə həmrəylik xatirinə müsəlmanlara qarşı gizlində düşmənçilik hissi bəsləyir və 1905-ci ildə incidilmiş ermənilərin hayıfını çıxmaq üçün əlverişli məqam gözləyirmişlər.
1918-ci il martın 18-də qaliblər kimi şəhərin müsəlman hissəsinə soxulan ermənilər: "Biz bu günü on iki ildir gözləmişik. Bu, Nikolayın sizə kömək etdiyi 1905-ci il deyil. İndi sizə heç kim kömək etməyəcək. Köməyə siz özünüzün müqəddəs Həzrət Abbasınızı çağırın" - deyə qışqırırmışlar.
"Müsəlmanlara heç bir rəhm etmək yoxdur..."
Şamaxı qətliamından can qurtara bilməyən dinc müsəlman əhalisinə amansız işgəncələr verilirdi. Hətta 1918-ci il martın 19-u gecəsi həkim Sazonov Şamaxıda erməniləri müsəlmanlar üzərində rəhmsiz zorakılıqlar işlətməkdə günahlandırdıqda o, ermənilərdən belə bir cavab almışdı: "Müsəlmanlara heç bir rəhm etmək yoxdur, onların hamısı məhv edilməlidir".
Əlbəttə, sənədlərdə əks olunan bu faktların hamısı erməni vəhşiliyinin açıq göstəricisidir.
Soyqırımı təsvir edən mənzərə...
Şamaxı soyqırımı öz dəhşəti ilə sənədlərlə tanış olan hər bir insanın tükünü ürpədir, ürəyini sıxır, gözlərini yaşardır. Bu səhifələri həyəcansız vərəqləmək olmur.
Tarixi sənədlərdə qeyd edilir ki, 1918-ci il mart ayının 18-də sübh çağı Şamaxı şəhərinin azərbaycanlı sakinləri top atəşlərinin sədaları altında oyanır. Evlərindən çıxarkən görürlər ki, şəhər cənubdan ermənilər, şimali-şərqdən isə malakanlar tərəfindən mühasirə olunub. Şəhərin tamamilə azərbaycanlılardan ibarət aşağı hissəsi top və pulemyot atəşinə tutulur, şəhərin yuxarı hissəsində yaşayan ermənilər isə azərbaycanlılar yaşayan məhəllələri tüfənglərdən atəşə tutur. Bu hücum müsəlmanlar üçün tam gözlənilməz idi. Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, ondan bir gün əvvəl erməni yepiskopu Baqrat və malakanların nümayəndəsi Karabanov xaç və İncil qarşısında azərbaycanlılarla sülh və qardaşlıq şəraitində yaşayacaqlarına və heç vaxt onlara qarşı silahlı çıxış etməyəcəklərinə and içmişdilər. Müdafiəyə hazırlaşmamış azərbaycanlılar əvvəlcə buna təşəbbüs etsələr də, top və pulemyot atəşləri altında dayana bilməyib geri çəkilir. Ermənilər və malakanlar həmləyə başladıqlarından, bir neçə saat sonra artıq şəhərin azərbaycanlılar yaşayan və şəhərin erməni hissəsi ilə sərhəd olan "Piran-Şirvan" sahəsinə soxula bilirlər. Onlar azərbaycanlıların evlərini talan edir, yandırır və dinc əhalini qəddarlıqla qətlə yetirirdi. Şəhərin ən abad, varlı və tanınmış müsəlmanlarına məxsus evlərinə od vurulurdu. Ermənilərin qarət edib yandırdığı evlər arasında Şıxıyevlərin, Həsənovların, Cəbrayılovların, qəza müftisinin, Hüseynbəyovun, Əlimirzəyevin, Əfəndiyevin, Babayevlərin, Məhərrəmovların, Veysovların, Böyük bəy Hüseynovun, Hacı Vahab Ələkbərovun və başqalarının mülkləri də var idi. Ermənilər və malakanlar yandırılmış evlərdən çıxıb qaçan kişi, qadın və uşaqları güllələyirdi. Ermənilər evlərə soxulur, onların sakinlərini qarət edir, qətlə yetirir, sonra isə yandırırdı. Gecə müsəlmanlar təslim olmaq barədə qalib ermənilərin yanına nümayəndələr göndərir və sülh xahiş edirlər. Lakin atəş dayandırılmır. Yanğınlar bütün bölgəyə yayılır və səhərə qədər şəhərin ən zəngin məhəlləsindəki evlərdən yalnız xarabalıqlar qalır. Yandırılmış evlərdən qaçaraq canını qurtarmaq istəyən sakinlərə - kişi, qadın və uşaqlara heç bir fərq qoymayan ermənilər onları açıqcasına, yaxud tinlərdən atəşə tuturdu. Adamları evlərdə, həyətlərdə, küçələrdə qətlə yetirirdilər. Şəhərin küçələrində meyitlərdən qalaqlar yaranır. Ermənilər azərbaycanlı əhalinin qətlini eşidilməmiş və ağılasığmaz qəddarlıq və işgəncə ilə həyata keçirirdi. Öldürmək və evlərini yandırmaq hədəsi ilə ermənilər azərbaycanlılardan pul və qiymətli əşyalarını alır, lakin çox vaxt pul və qiymətli əşyalarını könüllü verməsi belə azərbaycanlıları ölümdən və evlərini yandırılmaqdan xilas edə bilmirdi. Küçələrdə əzab verilərək öldürülmüş qadınların meyitləri atılıb qalmışdı. Onların döşləri kəsilmiş, qarınları yırtılmış və ən çirkin üsullarla təhqir olunmuşlar. Küçələrdə pazlarla diri-diri yerə mıxlanmış uşaq meyitləri də atılıb qalmışdı. Azərbaycanlıların evlərindən qarət və talan edilmiş əmlak araba və furqonlarla erməni və malakan kəndlərinə daşınırdı. Ermənilərin Şamaxı şəhərindəki bu vəhşilikləri bir neçə gün davam edir. Yalnız Gəncədən azərbaycanlı silahlı dəstələrin Şamaxıya köməyə gəlməsindən qorxuya düşən ermənilər və malakanlar Şamaxı qəzasının Qozluçay malakan kəndinə çəkilir. Azərbaycanlı silahlı dəstələr onları təqib edir. Lakin onlara məlum olur ki, ermənilər və malakanların qüvvələri onlarınkından qat-qat üstündür. Ona görə də strateji mülahizələrə görə dörd gündən sonra azərbaycanlı silahlı dəstələr şəhəri tərk etməyə məcbur olur. Gəncədən olan silahlı dəstələrlə Şamaxının, demək olar ki, əksər müsəlman əhalisi şəhəri tərk edir. Ancaq çox tələsik olduğu üçün onlar hətta özləri ilə vacib əşyalarını belə götürə bilmir. Çoxlu şəhər sakini, xüsusilə yoxsullar, xəstələr, qocalar, qarılar və uşaqlar şəhərdə qalır. Gəncədən olan silahlı dəstələr Şamaxını tərk etdikdən bir neçə gün sonra erməni və malakan quldur dəstələri geri qayıdaraq yenidən Şamaxını tutur. Bu dəfə şəhərin talan edilməsi və əhaliyə divan tutulması əvvəlkindən daha böyük qəddarlıq, qəzəb və qaniçənliklə həyata keçirilir. Şəhərdə qalan azərbaycanlı əhali, uşaqlar, qadınlar, qocalar da daxil olmaqla, tamamilə məhv edilir. Küçələr, həyətlər, evlər, məscidlər meyitlərlə dolu idi. Şəhərdə azərbaycanlıların bütün əmlakı qarət edilərək erməni və malakan kəndlərinə aparılmışdı. Şəhərin bütün azərbaycanlı hissəsi oda qalanmışdı. Şəhərdəki bütün məscidlər onların nəzdindəki müqəddəs yerlərlə birlikdə yandırılmışdı. Bir sözlə, şəhərin azərbaycanlılar yaşayan bütün məhəllələri tamamilə xarabazarlığa çevrilmiş, bir dənə də olsa azərbaycanlı evi salamat qalmamışdı.
Ermənilərin qəddarlıqla öldürdüyü nüfuzlu şəxslər...
Ə.Xasməmmədovun məruzəsində göstərilir ki, ermənilərin Şamaxı şəhərinə birinci və ikinci hücumları zamanı şəhərdəki bir neçə min azərbaycanlı qətlə yetirilib. Onların arasında təkcə Şamaxıda deyil, bütün Azərbaycanda tanınmış nüfuzlu şəxslər və ictimai xadimlər də olub. Ermənilər məşhur axund Hacı Cəfərqulunu xüsusi qəddarlıqla öldürüb. Əvvəlcə onun saqqalını yolmuş, dişlərini sındırmış, gözlərini çıxarmış, qulaqlarını və burnunu kəsmişlər. Ermənilərin qəddarlıqla öldürdüyü nüfuzlu şəxslər arasında şəhər hakimi Teymur bəy Xudaverdov, birinci Dövlət Dumasına Şamaxıdan deputat seçilmiş Məmmədtağı Əliyev, Hacıbaba Abbasov, Əşrəf Hacıyev, Hacı Əbdülxəlil Əhmədov, Hacı Əbdülhüseyn Zeynalov üç qardaşı ilə, Hacı İsrafil Məmmədov, Mir İbrahim Seyidov, Hacı İbrahim Salamov, Ağa Əhməd Əhmədov, Hacı Əbdülqasım Qasımov, Əyyub ağa Veysov, Zeynəb xanım Veysova, Əliabbas bəy İbrahimbəyov, Ələkbər Qədirbəyov, Əbdürrəhim bəy Ağalarov, Məhiyyəddin Əfəndizadə, Zəkəriyyə Əfəndi Mehdi Xəlil oğlu, Ziyəddin Abdullayev, Hacı Molla Həsən Zeynalov və onun arvadı, Mahmud Hacıağa oğlu, onun arvadı və oğlu və bir çox başqaları da var idi.
Ermənilər xilas olmaq üçün axund Hacı Cəfərqulunun evinə və həyətinə pənah gətirmiş çoxlu sayda qadın və uşağı da öldürmüş və ya diri-diri yandırmışlar. Hacı axundun tamamilə yandırılmış evinin həyətində Fövqəladə Təhqiqat Komissiyasının üzvləri çoxlu xırda insan sümükləri aşkar etmişlər. Meyitlərin iri sümüklərini isə türklər 1918-ci ilin yayında erməniləri Şamaxıdan qovarkən yığıb basdırmışlar. Komissiya üzvlərinin 1918-ci ilin oktyabr-noyabrında bu barədə hazırladığı məruzədə qeyd olunur ki, həyətdə çürümüş meyitlərin qoxusu qalmaqdadır. Habelə yandırılmış digər evlərin və məscidlərin həyətlərində çoxlu yanmış insan sümükləri də aşkar edilib.
Erməni daşnaklarının Şamaxıda törətdiyi soyqırımla bağlı məlumatlar, faktlar bitib-tükənmək bilmir. Hesab edirik ki, rəsmi sənədlərdə öz ifadəsini tapan bu faktlar tarixçi alimlər tərəfindən daha dərindən tədqiq ediləcək və bu barədə beynəlxalq ictimaiyyətə məlumatlar veriləcək.
Şamaxı soyqırımı həqiqətən də Azərbaycan tarixinin qanlı səhifələrindəndir.
İradə SARIYEVA
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.