çərşənbə axşamı günü, 17 noyabr 2026
     

Azər­bay­can­lı­la­rın er­mə­ni­lər tə­rə­fin­dən dəh­şət­li 31 mart soy­qı­rı­mı­nın yüz il­li­yi­nə cə­mi bir il qal­dı

Image


Ta­rix baş ve­rən­lə­ri unut­mur, üzə çı­xar­ma­sa da, yad­da­şı­nın bir kün­cün­də sax­la­yır. Azər­bay­can xal­qı ta­rix­də çox ağ­rı­la­ra, mə­şəq­qət­lə­rə si­nə gə­rib, ba­şı ol­ma­zın bə­la­lar çə­kib. XX əs­rin əv­vəl­lə­rin­də er­mə­ni daş­nak­la­rı­nın xal­qı­mı­zın ba­şı­na gə­tir­di­yi bə­la­lar nə­ti­cə­sin­də on min­lər­lə azər­bay­can­lı hə­ya­tı­nı iti­rib, şi­kəst olub, it­kin dü­şüb, ma­lı-mül­ki, var-döv­lə­ti ta­la­nıb.

Er­mə­ni van­da­liz­mi­ni on­la­rın 1918-ci ilin 31 mart və 3 ap­rel ta­rix­lə­ri ara­sın­da azər­bay­can­lı­la­ra qar­şı tö­rət­di­yi qət­li­am­lar açıq şə­kil­də gös­tə­rir. Er­mə­ni mil­lət­çi­lə­ri­nin əs­rin əv­vəl­lə­rin­də Azər­bay­can xal­qı­na qar­şı apar­dı­ğı et­nik tə­miz­lə­mə si­ya­sə­ti nə­ti­cə­sin­də xal­qı­mı­za vu­ru­lan ya­ra­lar hə­lə sa­ğal­ma­yıb. Əl­bət­tə, o ya­ra­lar o vaxt sa­ğa­la­caq ki, haqq-əda­lət öz ye­ri­ni ta­pa­caq.

Er­mə­ni­lə­rin 31 mart­dan 3 ap­rel ta­ri­xi­nə qə­dər­ki müd­dət­də Ba­kı­da və müx­tə­lif böl­gə­lə­ri­miz­də azər­bay­can­lı əha­li­yə qar­şı tö­rət­di­yi küt­lə­vi qət­li­am akt­la­rı bu gün öz dəh­şət­li mən­zə­rə­si ilə qa­nı­mı­zı don­du­rur.  

Qeyd edək ki, Ba­kı So­ve­ti və "Daş­nak­süt­yun"dan olan er­mə­ni si­lah­lı dəs­tə­lə­ri azər­bay­can­lı­la­ra qar­şı 1918-ci ilin 30 mart və 3 ap­rel ta­rix­lə­ri ara­sın­da Ba­kı şə­hə­rin­də və Ba­kı qu­ber­ni­ya­sı­nın müx­tə­lif böl­gə­lə­rin­də, elə­cə də Şa­ma­xı, Qu­ba, Xaç­maz, Lən­kə­ran, Ha­cı­qa­bul, Sal­yan, Zən­gə­zur, Qa­ra­bağ, Nax­çı­van və di­gər əra­zi­lər­də küt­lə­vi qır­ğın, soy­qı­rım tö­rə­dib.

Ta­rix­çi­lər vur­ğu­la­yır ki, 1918-ci ilin mart-ap­rel ay­la­rın­da er­mə­ni zo­ra­kı­lıq­la­rın­dan Azər­bay­ca­nın ən çox zə­rər çək­miş böl­gə­lə­rin­dən bi­ri də Şa­ma­xı şə­hə­ri və Şa­ma­xı qə­za­sı­nın azər­bay­can­lı­lar ya­şa­yan kənd­lə­ri olub. Şa­ma­xı soy­qı­rı­mı er­mə­ni si­lah­lı dəs­tə­lə­ri tə­rə­fin­dən hə­ya­ta ke­çi­ri­lib.

Şa­ma­xı­da er­mə­ni vəh­şi­lik­lə­ri­nin iz­lə­ri ya­şa­yır. Qeyd edi­lə­nə gö­rə, 1918-1920-ci il­lər­də er­mə­ni­lər, Azər­bay­ca­nın bir çox böl­gə­lə­rin­də ol­du­ğu ki­mi, Şa­ma­xı­da soy­qı­rım, et­nik tə­miz­lə­mə si­ya­sə­ti hə­ya­ta ke­çi­rib. Ta­rix­çi alim­lə­rin ver­di­yi mə­lu­ma­ta gö­rə, bu si­ya­sət azər­bay­can­lı­la­ra qar­şı dün­ya­da gö­rün­mə­miş qəd­dar­lıq­la yad­da qa­lıb.

Bu da mə­lum­dur ki, son il­lə­rə qə­dər Şa­ma­xı­da er­mə­ni­lə­rin tö­rət­di­yi vəh­şi­lik­lə­rin şa­hid­lə­ri ya­şa­yıb və on­lar göz­lə­ri ilə gör­dük­lə­ri mən­zə­rə­ni ta­rix­çi alim­lə­rə, elə­cə də öz ya­xın­la­rı­na da­nı­şıb. 

Şa­um­ya­nın qan­don­du­ran eti­ra­fı...

Alim­lər vur­ğu­la­yır ki, er­mə­ni­lə­rin top­lum hal­da ya­şa­dıq­la­rı yer­lər­dən ta­ma­mi­lə uzaq­da, yüz­lər­lə Azər­bay­can kən­di­nin əha­tə­sin­də­ki Şa­ma­xı şə­hə­rin­də azər­bay­can­lı­la­rın ba­şı­na aç­dı­ğı mü­si­bət­lər­lə ta­nış ol­duq­da dəh­şə­tə gə­lir­sən. Mə­lu­mat­la­ra gö­rə, tək­zi­bo­lun­maz fakt­lar gös­tə­rir ki,  Ba­kı­dan S.Şa­um­yan və J.Kor­qa­no­vun kö­mə­yi ilə er­mə­ni daş­nak­la­rı on­lar­ca Azər­bay­can kən­di­ni tar-mar edib, on min­lər­lə gü­nah­sız əha­li­ni qət­lə ye­ti­rib­lər. Bu fakt bir də onu sü­but edir ki, er­mə­ni­lər ol­duq­ca təh­lü­kə­li düş­mən­dir. Ta­rix­çi alim­lər vur­ğu­la­yır ki, on­lar hə­mi­şə zər­bə­ni göz­lə­nil­məz yer­dən vur­ma­ğı çox mə­ha­rət­lə ba­ca­rır. Mə­lu­mat­la­ra gö­rə, S.Şa­um­yan 1918-ci il ap­re­lin 13-də Ru­si­ya Xalq Ko­mis­sar­la­rı So­ve­ti­nə gön­dər­di­yi mək­tub­da Şa­ma­xı­ya ar­til­le­ri­ya və pu­lem­yot­lar­la təc­hiz olun­muş "ye­ni dəs­tə­lər" gön­dər­di­yi­ni eti­raf edir­di.

Ta­rix­çi­lər qeyd edir ki, bu dəs­tə­lə­rə S.Şa­um­ya­nın ya­xın si­lah­daş­la­rın­dan olan, Ba­kı və Şa­ma­xı qır­ğı­nı­nın əsas təş­ki­lat­çı­sı, xal­qı­mı­zın qəd­dar düş­mən­lə­rin­dən bi­ri daş­nak S.La­la­yev rəh­bər­lik edib.

Ar­xiv sə­nəd­lə­rin­dən qan da­mır...

Xal­qı­mı­zın ba­şı­na gə­ti­ri­lən bə­la­la­rın mü­əl­li­fi olan er­mə­ni daş­nak­la­rı­nın baş­bi­lən­lə­ri xal­qı­mı­za qar­şı tö­rət­di­yi küt­lə­vi qət­lia­mı öz­lə­ri də­fə­lər­lə eti­raf edib. Ta­ri­xi­mi­zin qan­lı sə­hi­fə­lə­rin­dən olan Şa­ma­xı soy­qı­rı­mı ilə bağ­lı ar­xiv­lər­də ki­fa­yət qə­dər ma­te­ri­al­lar var və bu sə­nəd­lər o ha­di­sə­lər haq­qın­da ət­raf­lı mə­lu­mat ve­rə bi­lir.  

Ta­rix­çi­lər ya­zır ki, ar­xiv­lə­ri­miz­də er­mə­ni­lə­rin 1918-ci ilin mart və ap­rel ay­la­rın­da Şa­ma­xı şə­hə­rin­də və Şa­ma­xı qə­za­sı­nın azər­bay­can­lı­la­rın ya­şa­dıq­la­rı kənd­lə­rin­də tö­rət­dik­lə­ri ci­na­yət­lə­ri if­şa edən çox­lu sə­nəd qo­ru­nub sax­la­nır. On­lar mə­lu­mat ve­rir ki, bu sə­nəd­lər ara­sın­da 1918-ci il no­yabr ayı­nın 22-də Föv­qə­la­də Təh­qi­qat Ko­mis­si­ya­sı­nın səd­ri Ə.Xas­məm­mə­do­vun Azər­bay­can Cum­hu­riy­yə­ti­nin əd­liy­yə na­zi­ri­nə Şa­ma­xı şə­hə­ri və Şa­ma­xı qə­za­sı­nın azər­bay­can­lı kənd­lə­ri­nin ta­lan edil­mə­si və mü­səl­man əha­li­si üzə­rin­də er­mə­ni­lə­rin zo­ra­kı­lıq­la­rı haq­qın­da mə­ru­zə­si, hə­min ko­mis­si­ya­nın üz­vü A.No­vats­ki­nin bu mə­sə­lə ba­rə­də ko­mis­si­ya səd­ri­nə mə­ru­zə­si, bu qır­ğın­lar­da gü­nah­kar olan şəxs­lə­rin ci­na­yət mə­su­liy­yə­ti­nə cəlb edil­mə­si haq­qın­da Föv­qə­la­də Təh­qi­qat Ko­mis­si­ya­sı­nın 1919-cu il 12 iyul ta­rix­li qə­ra­rı və s. xü­su­si­lə diq­qə­ti cəlb edir.

Alim­lər vur­ğu­la­yır ki, Qo­şa­bu­laq və Gür­cü­ba­zar kü­çə­lə­ri­nin ti­nin­də yer­lə­şən ev­lə­rin soy­qı­rım­dan son­ra da­ğın­tı­la­rı,

Şa­ma­xı şə­hə­ri və Şa­ma­xı qə­za­sı üz­rə er­mə­ni vəh­şi­lik­lə­ri haq­qın­da 7 cild, 925 və­rəq­dən iba­rət təh­qi­qat iş­lə­rin­də top­lan­mış ma­te­ri­al­lar fa­ciə­nin miq­ya­sı haq­qın­da ət­raf­lı mə­lu­mat ve­rir. Bu­ra­da top­la­nan yüz­lər­lə şa­hid ifa­də­lə­ri, din­dir­mə pro­to­kol­la­rı, yan­dı­rıl­mış, da­ğı­dıl­mış ti­ki­li və mə­də­niy­yət abi­də­lə­ri­nə ba­xış pro­to­kol­la­rı, akt­lar, si­ya­hı­lar və di­gər sə­nəd­lər Şa­ma­xı şə­hə­ri və Şa­ma­xı qə­za­sı­nın azər­bay­can­lı­lar ya­şa­yan kənd­lə­rin­də er­mə­ni­lə­rin tö­rət­dik­lə­ri vəh­şi­lik­lə­ri əya­ni şə­kil­də if­şa edir. Bu iş­də Ə.Xas­məm­mə­do­vun əd­liy­yə na­zi­ri­nə təq­dim et­di­yi mə­ru­zə xü­su­si­lə diq­qə­ti cəlb edir. Ko­mis­si­ya­nın il­kin is­tin­taq nə­ti­cə­sin­də əl­də et­di­yi mə­lu­mat­lar hə­min mə­ru­zə­də ət­raf­lı şərh olu­nur. Ora­da gös­tə­ri­lir ki, Şa­ma­xı şə­hə­ri iki his­sə­dən iba­rət ol­maq­la, yu­xa­rı his­sə­də əsa­sən er­mə­ni­lər və ma­la­kan­lar, az miq­dar­da da mü­səl­man­lar, aşa­ğı his­sə­də isə yal­nız mü­səl­man­lar ya­şa­yır­dı. Şa­ma­xı qə­za­sın­da əha­li­nin ək­sə­riy­yə­ti mü­səl­man­lar olub. Er­mə­ni və ma­la­kan­lar 6 kənd­də ya­şa­yıb. Həm şə­hər­li və həm də kənd­li­lər­dən olan mü­səl­man­lar er­mə­ni­lər­lə və ma­la­kan­lar­la keç­miş za­man­lar­dan sülh şə­rai­tin­də ya­şa­mış, on­la­ra heç bir zi­yan vur­ma­mış, on­la­rı in­cit­mə­miş, da­im meh­ri­ban qon­şu­luq əla­qə­lə­ri sax­la­ma­ğa ça­lış­mış­lar. Hət­ta 1905-ci il­də Za­qaf­qa­zi­ya­nın bir çox şə­hər və kənd­lə­rin­də er­mə­ni­lər­lə mü­na­qi­şə za­ma­nı Şa­ma­xı şə­hə­ri və Şa­ma­xı qə­za­sın­da mü­səl­man­lar er­mə­ni­lər üzə­rin­də zo­ra­kı­lıq et­mə­miş, on­la­ra qar­şı düş­mən­çi­lik hə­rə­kət­lə­ri tö­rət­mə­miş­lər. Bu­na bax­ma­ya­raq, Şa­ma­xı şə­hə­ri və Şa­ma­xı qə­za­sı­nın er­mə­ni­lə­ri hə­min vaxt zə­rər çək­miş er­mə­ni qar­daş­la­rı ilə həm­rəy­lik xa­ti­ri­nə mü­səl­man­la­ra qar­şı giz­lin­də düş­mən­çi­lik his­si bəs­lə­yir və 1905-ci il­də in­ci­dil­miş er­mə­ni­lə­rin ha­yı­fı­nı çıx­maq üçün əl­ve­riş­li mə­qam göz­lə­yir­miş­lər.

1918-ci il mar­tın 18-də qa­lib­lər ki­mi şə­hə­rin mü­səl­man his­sə­si­nə so­xu­lan er­mə­ni­lər: "Biz bu gü­nü on iki il­dir göz­lə­mi­şik. Bu, Ni­ko­la­yın si­zə kö­mək et­di­yi 1905-ci il de­yil. İn­di si­zə heç kim kö­mək et­mə­yə­cək. Kö­mə­yə siz özü­nü­zün mü­qəd­dəs Həz­rət Ab­ba­sı­nı­zı ça­ğı­rın" - de­yə qış­qı­rır­mış­lar.

"Mü­səl­man­la­ra heç bir rəhm et­mək yox­dur..."

Şa­ma­xı qət­lia­mın­dan can qur­ta­ra bil­mə­yən dinc mü­səl­man əha­li­si­nə aman­sız iş­gən­cə­lər ve­ri­lir­di. Hət­ta 1918-ci il mar­tın 19-u ge­cə­si hə­kim Sa­zo­nov Şa­ma­xı­da er­mə­ni­lə­ri mü­səl­man­lar üzə­rin­də rəhm­siz zo­ra­kı­lıq­lar iş­lət­mək­də gü­nah­lan­dır­dıq­da o, er­mə­ni­lər­dən be­lə bir ca­vab al­mış­dı: "Mü­səl­man­la­ra heç bir rəhm et­mək yox­dur, on­la­rın ha­mı­sı məhv edil­mə­li­dir".

Əl­bət­tə, sə­nəd­lər­də əks olu­nan bu fakt­la­rın ha­mı­sı er­mə­ni vəh­şi­li­yi­nin açıq gös­tə­ri­ci­si­dir.

Soy­qı­rı­mı təs­vir edən mən­zə­rə...

Şa­ma­xı soy­qı­rı­mı öz dəh­şə­ti ilə sə­nəd­lər­lə ta­nış olan hər bir in­sa­nın tü­kü­nü ür­pə­dir, ürə­yi­ni sı­xır, göz­lə­ri­ni ya­şar­dır. Bu sə­hi­fə­lə­ri hə­yə­can­sız və­rəq­lə­mək ol­mur.

Ta­ri­xi sə­nəd­lər­də qeyd edi­lir ki, 1918-ci il mart ayı­nın 18-də sübh ça­ğı Şa­ma­xı şə­hə­ri­nin azər­bay­can­lı sa­kin­lə­ri top atəş­lə­ri­nin sə­da­la­rı al­tın­da oya­nır. Ev­lə­rin­dən çı­xar­kən gö­rür­lər ki, şə­hər cə­nub­dan er­mə­ni­lər, şi­ma­li-şərq­dən isə ma­la­kan­lar tə­rə­fin­dən mü­ha­si­rə olu­nub. Şə­hə­rin ta­ma­mi­lə azər­bay­can­lı­lar­dan iba­rət aşa­ğı his­sə­si top və pu­lem­yot atə­şi­nə tu­tu­lur, şə­hə­rin yu­xa­rı his­sə­sin­də ya­şa­yan er­mə­ni­lər isə azər­bay­can­lı­lar ya­şa­yan mə­həl­lə­lə­ri tü­fəng­lər­dən atə­şə tu­tur. Bu hü­cum mü­səl­man­lar üçün tam göz­lə­nil­məz idi. Yu­xa­rı­da qeyd et­di­yi­miz ki­mi, on­dan bir gün əv­vəl er­mə­ni ye­pis­ko­pu Baq­rat və ma­la­kan­la­rın nü­ma­yən­də­si Ka­ra­ba­nov xaç və İn­cil qar­şı­sın­da azər­bay­can­lı­lar­la sülh və qar­daş­lıq şə­rai­tin­də ya­şa­ya­caq­la­rı­na və heç vaxt on­la­ra qar­şı si­lah­lı çı­xış et­mə­yə­cək­lə­ri­nə and iç­miş­di­lər. Mü­da­fiə­yə ha­zır­laş­ma­mış azər­bay­can­lı­lar əv­vəl­cə bu­na tə­şəb­büs et­sə­lər də, top və pu­lem­yot atəş­lə­ri al­tın­da da­ya­na bil­mə­yib ge­ri çə­ki­lir. Er­mə­ni­lər və ma­la­kan­lar həm­lə­yə baş­la­dıq­la­rın­dan, bir ne­çə sa­at son­ra ar­tıq şə­hə­rin azər­bay­can­lı­lar ya­şa­yan və şə­hə­rin er­mə­ni his­sə­si ilə sər­həd olan "Pi­ran-Şir­van" sa­hə­si­nə so­xu­la bi­lir­lər. On­lar azər­bay­can­lı­la­rın ev­lə­ri­ni ta­lan edir, yan­dı­rır və dinc əha­li­ni qəd­dar­lıq­la qət­lə ye­ti­rir­di. Şə­hə­rin ən abad, var­lı və ta­nın­mış mü­səl­man­la­rı­na məx­sus ev­lə­ri­nə od vu­ru­lur­du. Er­mə­ni­lə­rin qa­rət edib yan­dır­dı­ğı ev­lər ara­sın­da Şı­xı­yev­lə­rin, Hə­sə­nov­la­rın, Cəb­ra­yı­lov­la­rın, qə­za müf­ti­si­nin, Hü­seyn­bə­yo­vun, Əli­mir­zə­ye­vin, Əfən­di­ye­vin, Ba­ba­yev­lə­rin, Mə­hər­rə­mov­la­rın, Vey­sov­la­rın, Bö­yük bəy Hü­sey­no­vun, Ha­cı Va­hab Ələk­bə­ro­vun və baş­qa­la­rı­nın mülk­lə­ri də var idi. Er­mə­ni­lər və ma­la­kan­lar yan­dı­rıl­mış ev­lər­dən çı­xıb qa­çan ki­şi, qa­dın və uşaq­la­rı gül­lə­lə­yir­di. Er­mə­ni­lər ev­lə­rə so­xu­lur, on­la­rın sa­kin­lə­ri­ni qa­rət edir, qət­lə ye­ti­rir, son­ra isə yan­dı­rır­dı. Ge­cə mü­səl­man­lar təs­lim ol­maq ba­rə­də qa­lib er­mə­ni­lə­rin ya­nı­na nü­ma­yən­də­lər gön­də­rir və sülh xa­hiş edir­lər. La­kin atəş da­yan­dı­rıl­mır. Yan­ğın­lar bü­tün böl­gə­yə ya­yı­lır və sə­hə­rə qə­dər şə­hə­rin ən zən­gin mə­həl­lə­sin­də­ki ev­lər­dən yal­nız xa­ra­ba­lıq­lar qa­lır. Yan­dı­rıl­mış ev­lər­dən qa­ça­raq ca­nı­nı qur­tar­maq is­tə­yən sa­kin­lə­rə - ki­şi, qa­dın və uşaq­la­ra heç bir fərq qoy­ma­yan er­mə­ni­lər on­la­rı açıq­ca­sı­na, ya­xud tin­lər­dən atə­şə tu­tur­du. Adam­la­rı ev­lər­də, hə­yət­lər­də, kü­çə­lər­də qət­lə ye­ti­rir­di­lər. Şə­hə­rin kü­çə­lə­rin­də me­yit­lər­dən qa­laq­lar ya­ra­nır. Er­mə­ni­lər azər­bay­can­lı əha­li­nin qət­li­ni eşi­dil­mə­miş və ağı­la­sığ­maz qəd­dar­lıq və iş­gən­cə ilə hə­ya­ta ke­çi­rir­di. Öl­dür­mək və ev­lə­ri­ni yan­dır­maq hə­də­si ilə er­mə­ni­lər azər­bay­can­lı­lar­dan pul və qiy­mət­li əş­ya­la­rı­nı alır, la­kin çox vaxt pul və qiy­mət­li əş­ya­la­rı­nı kö­nül­lü ver­mə­si be­lə azər­bay­can­lı­la­rı ölüm­dən və ev­lə­ri­ni yan­dı­rıl­maq­dan xi­las edə bil­mir­di. Kü­çə­lər­də əzab ve­ri­lə­rək öl­dü­rül­müş qa­dın­la­rın me­yit­lə­ri atı­lıb qal­mış­dı. On­la­rın döş­lə­ri kə­sil­miş, qa­rın­la­rı yır­tıl­mış və ən çir­kin üsul­lar­la təh­qir olun­muş­lar. Kü­çə­lər­də paz­lar­la di­ri-di­ri ye­rə mıx­lan­mış uşaq me­yit­lə­ri də atı­lıb qal­mış­dı. Azər­bay­can­lı­la­rın ev­lə­rin­dən qa­rət və ta­lan edil­miş əm­lak ara­ba və fur­qon­lar­la er­mə­ni və ma­la­kan kənd­lə­ri­nə da­şı­nır­dı. Er­mə­ni­lə­rin Şa­ma­xı şə­hə­rin­də­ki bu vəh­şi­lik­lə­ri bir ne­çə gün da­vam edir. Yal­nız Gən­cə­dən azər­bay­can­lı si­lah­lı dəs­tə­lə­rin Şa­ma­xı­ya kö­mə­yə gəl­mə­sin­dən qor­xu­ya dü­şən er­mə­ni­lər və ma­la­kan­lar Şa­ma­xı qə­za­sı­nın Qoz­lu­çay ma­la­kan kən­di­nə çə­ki­lir. Azər­bay­can­lı si­lah­lı dəs­tə­lər on­la­rı tə­qib edir. La­kin on­la­ra mə­lum olur ki, er­mə­ni­lər və ma­la­kan­la­rın qüv­və­lə­ri on­la­rın­kın­dan qat-qat üs­tün­dür. Ona gö­rə də stra­te­ji mü­la­hi­zə­lə­rə gö­rə dörd gün­dən son­ra azər­bay­can­lı si­lah­lı dəs­tə­lər şə­hə­ri tərk et­mə­yə məc­bur olur. Gən­cə­dən olan si­lah­lı dəs­tə­lər­lə Şa­ma­xı­nın, de­mək olar ki, ək­sər mü­səl­man əha­li­si şə­hə­ri tərk edir. An­caq çox tə­lə­sik ol­du­ğu üçün on­lar hət­ta öz­lə­ri ilə va­cib əş­ya­la­rı­nı be­lə gö­tü­rə bil­mir. Çox­lu şə­hər sa­ki­ni, xü­su­si­lə yox­sul­lar, xəs­tə­lər, qo­ca­lar, qa­rı­lar və uşaq­lar şə­hər­də qa­lır. Gən­cə­dən olan si­lah­lı dəs­tə­lər Şa­ma­xı­nı tərk et­dik­dən bir ne­çə gün son­ra er­mə­ni və ma­la­kan qul­dur dəs­tə­lə­ri ge­ri qa­yı­da­raq ye­ni­dən Şa­ma­xı­nı tu­tur. Bu də­fə şə­hə­rin ta­lan edil­mə­si və əha­li­yə di­van tu­tul­ma­sı əv­vəl­kin­dən da­ha bö­yük qəd­dar­lıq, qə­zəb və qa­ni­çən­lik­lə hə­ya­ta ke­çi­ri­lir. Şə­hər­də qa­lan azər­bay­can­lı əha­li, uşaq­lar, qa­dın­lar, qo­ca­lar da da­xil ol­maq­la, ta­ma­mi­lə məhv edi­lir. Kü­çə­lər, hə­yət­lər, ev­lər, məs­cid­lər me­yit­lər­lə do­lu idi. Şə­hər­də azər­bay­can­lı­la­rın bü­tün əm­la­kı qa­rət edi­lə­rək er­mə­ni və ma­la­kan kənd­lə­ri­nə apa­rıl­mış­dı. Şə­hə­rin bü­tün azər­bay­can­lı his­sə­si oda qa­lan­mış­dı. Şə­hər­də­ki bü­tün məs­cid­lər on­la­rın nəz­din­də­ki mü­qəd­dəs yer­lər­lə bir­lik­də yan­dı­rıl­mış­dı. Bir söz­lə, şə­hə­rin azər­bay­can­lı­lar ya­şa­yan bü­tün mə­həl­lə­lə­ri ta­ma­mi­lə xa­ra­ba­zar­lı­ğa çev­ril­miş, bir də­nə də ol­sa azər­bay­can­lı evi sa­la­mat qal­ma­mış­dı.

Er­mə­ni­lə­rin qəd­dar­lıq­la öl­dür­dü­yü nü­fuz­lu şəxs­lər...

Ə.Xas­məm­mə­do­vun mə­ru­zə­sin­də gös­tə­ri­lir ki, er­mə­ni­lə­rin Şa­ma­xı şə­hə­ri­nə bi­rin­ci və ikin­ci hü­cum­la­rı za­ma­nı şə­hər­də­ki bir ne­çə min azər­bay­can­lı qət­lə ye­ti­ri­lib. On­la­rın ara­sın­da tək­cə Şa­ma­xı­da de­yil, bü­tün Azər­bay­can­da ta­nın­mış nü­fuz­lu şəxs­lər və ic­ti­mai xa­dim­lər də olub. Er­mə­ni­lər məş­hur axund Ha­cı Cə­fər­qu­lu­nu xü­su­si qəd­dar­lıq­la öl­dü­rüb. Əv­vəl­cə onun saq­qa­lı­nı yol­muş, diş­lə­ri­ni sın­dır­mış, göz­lə­ri­ni çı­xar­mış, qu­laq­la­rı­nı və bur­nu­nu kəs­miş­lər. Er­mə­ni­lə­rin qəd­dar­lıq­la öl­dür­dü­yü nü­fuz­lu şəxs­lər ara­sın­da şə­hər ha­ki­mi Tey­mur bəy Xu­da­ver­dov, bi­rin­ci Döv­lət Du­ma­sı­na Şa­ma­xı­dan de­pu­tat se­çil­miş Məm­məd­ta­ğı Əli­yev, Ha­cı­ba­ba Ab­ba­sov, Əş­rəf Ha­cı­yev, Ha­cı Əb­dül­xə­lil Əh­mə­dov, Ha­cı Əb­dül­hü­seyn Zey­na­lov üç qar­da­şı ilə, Ha­cı İs­ra­fil Məm­mə­dov, Mir İb­ra­him Se­yi­dov, Ha­cı İb­ra­him Sa­la­mov, Ağa Əh­məd Əh­mə­dov, Ha­cı Əb­dül­qa­sım Qa­sı­mov, Əy­yub ağa Vey­sov, Zey­nəb xa­nım Vey­so­va, Əli­ab­bas bəy İb­ra­him­bə­yov, Ələk­bər Qə­dir­bə­yov, Əb­dür­rə­him bəy Ağa­la­rov, Mə­hiy­yəd­din Əfən­di­za­də, Zə­kə­riy­yə Əfən­di Meh­di Xə­lil oğ­lu, Zi­yəd­din Ab­dul­la­yev, Ha­cı Mol­la Hə­sən Zey­na­lov və onun ar­va­dı, Mah­mud Ha­cıa­ğa oğ­lu, onun ar­va­dı və oğ­lu və bir çox baş­qa­la­rı da var idi.

Er­mə­ni­lər xi­las ol­maq üçün axund Ha­cı Cə­fər­qu­lu­nun evi­nə və hə­yə­ti­nə pə­nah gə­tir­miş çox­lu say­da qa­dın və uşa­ğı da öl­dür­müş və ya di­ri-di­ri yan­dır­mış­lar. Ha­cı axun­dun ta­ma­mi­lə yan­dı­rıl­mış evi­nin hə­yə­tin­də Föv­qə­la­də Təh­qi­qat Ko­mis­si­ya­sı­nın üzv­lə­ri çox­lu xır­da in­san sü­mük­lə­ri aş­kar et­miş­lər. Me­yit­lə­rin iri sü­mük­lə­ri­ni isə türk­lər 1918-ci ilin ya­yın­da er­mə­ni­lə­ri Şa­ma­xı­dan qo­var­kən yı­ğıb bas­dır­mış­lar. Ko­mis­si­ya üzv­lə­ri­nin 1918-ci ilin ok­tyabr-no­yab­rın­da bu ba­rə­də ha­zır­la­dı­ğı mə­ru­zə­də qeyd olu­nur ki, hə­yət­də çü­rü­müş me­yit­lə­rin qo­xu­su qal­maq­da­dır. Ha­be­lə yan­dı­rıl­mış di­gər ev­lə­rin və məs­cid­lə­rin hə­yət­lə­rin­də çox­lu yan­mış in­san sü­mük­lə­ri də aş­kar edi­lib.

Er­mə­ni daş­nak­la­rı­nın Şa­ma­xı­da tö­rət­di­yi soy­qı­rım­la bağ­lı mə­lu­mat­lar, fakt­lar bi­tib-tü­kən­mək bil­mir. He­sab edi­rik ki, rəs­mi sə­nəd­lər­də öz ifa­də­si­ni ta­pan bu fakt­lar ta­rix­çi alim­lər tə­rə­fin­dən da­ha də­rin­dən təd­qiq edi­lə­cək və bu ba­rə­də bey­nəl­xalq ic­ti­ma­iy­yə­tə mə­lu­mat­lar ve­ri­lə­cək.

Şa­ma­xı soy­qı­rı­mı hə­qi­qə­tən də Azər­bay­can ta­ri­xi­nin qan­lı sə­hi­fə­lə­rin­dən­dir.

İra­də SA­RI­YE­VA

Ya­zı Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın Pre­zi­den­ti ya­nın­da Küt­lə­vi İn­for­ma­si­ya Va­si­tə­lə­ri­nin İn­ki­şa­fı­na Döv­lət Dəs­tə­yi Fon­du­nun ma­liy­yə dəs­tə­yi­lə çap olu­nur.



VİDEO

Aydın Quliyev Mətbuat Şurasında seçkilərə qatılmamasının səbəblərini qurultayda açdı... - VİDEO

Biri ermənini öpür, biri sovet bayrağı qaldırır... Günümüzə baxın! - VİDEO

Lavrov işdən kənarlaşdırılır, yoxsa oyun qurulur? - VİDEO

Azərbaycan üzərindən Ermənistanla ticarət dayan(dırıl)ıb - İrəvan adekvat ola bilmir...

İrəvanda Göy məscid murdarlandı, Azərbaycandan başqa heç bir qonşu müsəlman ölkə səsini çıxarmadı...

Saatlıq maaş sisteminə keçirik, pullar yeni qaydada hesablanacaq...

SON XƏBƏRLƏR

17.11.2026 / 07:02
ABŞ banklarında genişmiqyaslı elektron sistem nasazlığı baş verib - yetkililər kibercinayətkarlığı istisna edir

16.11.2026 / 23:42
Mossadın 2006-cı ildə İstanbulda bir İran generalını qaçıraraq öldürdüyü ortaya çıxdı – ƏMƏLİYYATIN DEATALLARI açıldı...

16.11.2026 / 23:33
Hikmət Hacıyev və Aİ-nin xüsusi nümayəndəsi Azərbaycan-Aİ tərəfdaşlığını müzakirə ediblər

16.11.2026 / 22:47
Leyla Əliyeva Qaraçuxur İdman Zalının açılışında iştirak edib

16.11.2026 / 22:35
Kremldən hakim partiya deputatlarına tapşırıq gəldi - qələbəyə hazırlaşın...

16.11.2026 / 22:20
Trampın kürəkəninin Serbiyadakı biznesi ləğv edildi

16.11.2026 / 22:14
Rusiyanın Gürcüstan və Ukraynaya hücumlarından əvvəlki vəziyyət yaranır - Avropaya yeni müharibə xəbərdarlığı...

16.11.2026 / 22:11
Fatma Betülün ardından İstanbul Fond Birjasının keçmiş rəhbəri də saxlandı

16.11.2026 / 21:58
Trampın oğullarının Qazaxlstanda 1.2 milyard dollarlıq investisiya layihəsi var...

16.11.2026 / 21:50
Ukrayna üzrə növbəti danışıqlar Avropada keçirilə bilər - Aİ ölkələri yeni təkliflər irəli sürdü...

16.11.2026 / 21:32
Polşa Ukrayna danışıqlarında rol aldı - PURL boykotu bitəcək?

16.11.2026 / 21:14
Qaraqoyunlu Cahanşahın ermənilərə simpatiyasının sirləri - Eçmiədzini ermənələrə hədiyyə edənlər...

16.11.2026 / 20:57
İran müharibəsi artıq bitdi...Əsas yekunlar...

16.11.2026 / 20:40
ASB-nin Dublin Zirvəsində Naxçıvanın mühüm bir məsələsi həll edildi...

16.11.2026 / 20:24
Universitet tələbələri ilə görüşən Şərurlu İsfəndiyar hansı qəbahətlərə yol verdi?!...

16.11.2026 / 20:09
Azərbaycanın Strateji tərəfdaşlıq bəyannamələrində tək riskli məqam - analitiklər razılaşmır...

16.11.2026 / 19:53
Avropa siyasi məkanına yeni diplomatik fəallıq fenomeni gəlir...

16.11.2026 / 19:38
ASB-nin Dublin sammitində Əliyev daha bir uğur qazandı - Litva prezidenti açıqladı...

16.11.2026 / 19:24
Türkdilli xalqların ortaq mədəni irsi memarlıq timsalında

16.11.2026 / 19:10
Qara dənizdə içərisində 4 azərbaycanlının da olduğu gəmi vurularaq batırıldı...

16.11.2026 / 18:56
ABŞ-ın Avropadan çəkilməsinə icazə verilmir - Tramp çətinə düşdü...

16.11.2026 / 18:42
Paşinyan Azərbaycanın tam haqlı olduğunu bütün Avropaya bəyan etdi...

16.11.2026 / 18:27
Üç ölkə liderləri Çin görüşünün gündəliyində razılaşa bilmədilər

16.11.2026 / 18:23
Ceyhun Bayramovla Birləşmiş Krallığın XİN başçısı arasında telefon danışığı olub

16.11.2026 / 18:18
AMEA-da Səhəndin 100 illiyinə həsr olunmuş elmi konfrans keçirilib - FOTO

16.11.2026 / 18:10
Azərbaycan Beynəlxalq Telekommunikasiya İttifaqının Şurasına üzv seçildi

16.11.2026 / 18:02
Çin Rusiyadan dəstəyini geri çəkir, Putinin yeni Yalta arzusu suya düşür...

16.11.2026 / 17:45
Azərbaycanla Britaniya qarşılarında yeni yol açdılar...

16.11.2026 / 17:30
Gələn ildən əmanətçilərin qazancından vergi tutula bilər - faizlər də açıqlandı...

16.11.2026 / 17:17
Avropa yenidən Rusiya qazı üçün milyardlarla dollar ödəyir...

16.11.2026 / 17:12
Əhalinin dərman və ərzaq xərcləri artır...

16.11.2026 / 16:50
Ramiz Mehdiyevi ifrat tərifləyənlər risk aıtındadır – “kardinal” dövlət çevrilişində ittiham olunur...

16.11.2026 / 16:10
Azərbaycan ASB-nin yeni beynəlxalq təşkilata çevrilməsini önəmli saymır - niyə?..

16.11.2026 / 15:57
Hikmət Hacıyev: "Azərbaycan NATO ilə tərəfdaşlığı inkişaf etdirməyə hazırdır" - FOTO

16.11.2026 / 15:20
Ermənistan Rusiyadan qopur, İran o gücdə deyil, Azərbaycanla isə problem var...

16.11.2026 / 14:45
Azərbaycanda pensiya Ermənistandan 2 dəfə, Rusiyadan isə 40 dollar çoxdur - RƏQƏMLƏR

16.11.2026 / 14:32
Devlər Çində Ukrayna problemini yerdən qaldıra bil(məy)əcək... Tərəddüdlər...

16.11.2026 / 14:01
Azərbaycan 2030-cu ildə 27-ci Ümumdünya Enerji Konqresinə ev sahibliyi edəcək...

16.11.2026 / 13:57
Moskvanın sülh üçün maksimalist tələblərinə Aİ-dən maksimalist qarşılıq - Rusiya qoşunları bütün ölkələrdən çıxarılsın…

16.11.2026 / 13:52
Hesablama Palatası cari xərclərin artım tempinə limit qoyulmasını təklif etdi...

16.11.2026 / 13:38
“Bir pəncərə” informasiya sistemi haqqında əsasnamə təsdiq edildi

16.11.2026 / 13:35
Azərbaycan Respublikasının Strateji Obyektlərin Mühafizəsi Dövlət Agentliyi müddətdən artıq həqiqi hərbi xidmətə qəbulla əlaqədar müsabiqə elan edir.

16.11.2026 / 13:34
“Yüksəliş” müsabiqəsinin keçirilməsi üçün bir milyon manat ayrıldı

16.11.2026 / 13:30
Xəzər dənizinin sahilboyu ərazilərində dövlət idarəetməsi təkmilləşdiriləcək - FƏRMAN

16.11.2026 / 13:21
Rumıniya Qara dəniz regionunun təhlükəsizliyi ilə bağlı Bakı ilə danışıqlar aparacaq...

16.11.2026 / 13:08
Aİ-nin genişlənmə sammitinə Gürcüstandan yalnız səfir dəvət olundu, Tiflis tədbirdən imtina etdi...

16.11.2026 / 12:43
Ukrayna Rostov vilayətində neft bazasını və qazpaylayıcı stansiyanı vurdu...

16.11.2026 / 12:29
Üç qitədəki Strateji Tərəfdaşlarımızın bizə faydaları nə ola bilər?! - Tək bir cümlə...

16.11.2026 / 12:20
Əmək Məcəlləsində dəyişikliklər təsdiqləndi

16.11.2026 / 12:18
İran parlamenti kəşfiyyat nazirinin müctəhid olması tələbini ləğv etdi...

16.11.2026 / 12:15
Prezident İlham Əliyev Dövlət Qulluğu Məcəlləsini təsdiqlədi

16.11.2026 / 12:05
Büdcəyə ən çox pul gətirən vergi bəlli oldu – Çoxumuz hər gün ödəyirik!

16.11.2026 / 11:53
Hörmüz boğazında iki neft tankeri minaya düşərək partladı...

16.11.2026 / 11:31
Paytaxtda avtoxuliqanlıq edən sürücü həbs edildi

16.11.2026 / 11:20
Ukrayna Krım körpüsünə növbəti dəfə zərbə endirdi – nəqliyyatın hərəkəti dayandırıldı...

16.11.2026 / 11:03
Mağazada qiymət göstərməyənlər 1 650 manatadək cərimələnəcək

16.11.2026 / 10:44
Ombudsman beynəlxalq ictimaiyyəti minatəmizləməyə dəstəyi artırmağa çağırdı

16.11.2026 / 10:17
Şahdağda qarın hündürlüyü 20 santimetrə çatdı

16.11.2026 / 10:02
Bakıda güclü külək 32 ağacı sındırdı

16.11.2026 / 09:55
İrandan Azərbaycana dronla narkotik keçirilməsinin qarşısı alındı - aparatı idarə edən iranlı da yaxalandı

16.11.2026 / 09:36
Azərbaycan və Ermənistan nümayəndələri yenidən görüşəcək

16.11.2026 / 09:05
Bakıda mağaza və evlərdən oğurluq edən şəxslər saxlandı

16.11.2026 / 07:22
Babil İmperiyasının süqut etmə tarixi dəqiqləşdirildi - mübahisə bitdi

16.11.2026 / 07:11
Tramp-Putin-Tszinpin görüşünün tarixi bəlli oldu

16.11.2026 / 06:59
"Türkiyə özünü yeniləyir" - Yeni Partiya bu şüar altında Qurultay keçirdi

16.11.2026 / 06:49
İranın Tramp və administrasiya üzvlərinə qarşı sui-qəsd planı açıldı - bir çox yüksək rütbəli şəxs hərbi bazalara köçürüldü

16.11.2026 / 06:40
Zaxarova Consonun Moskvada çox içməsinə şahidlik etdi - “Elə deyirdi süz…”

15.11.2026 / 22:36
Estoniya Rusiya ilə sərhəddəki bütün keçid məntəqələrini bağlayır...

15.11.2026 / 22:10
Prezidentin sosial şəbəkə hesablarında həftəlik fəaliyyəti ilə bağlı icmal yayımlanıb - VİDEO

15.11.2026 / 22:02
Prezident İlham Əliyevin sosial şəbəkə hesablarına qarşı kiberhücumlar müşahidə olunur

15.11.2026 / 19:54
Prezident: "Ümummilli Liderin Azərbaycan teleradiosuna göstərdiyi diqqət və qayğı bu sahənin inkişafında xüsusi yer tutur"

15.11.2026 / 19:52
"Radio və televiziya dövlətçilik ənənələrimizin, milli kimliyimizin və Azərbaycan həqiqətlərinin təbliği baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır" - Prezident

15.11.2026 / 19:46
Prezident İlham Əliyev Azərbaycanın televiziya və radio işçilərini təbrik etdi

15.11.2026 / 18:43
Ağstafada sursat partladı - ölən və yaralanan var...

15.11.2026 / 18:30
Bayden memuarında Zelenskini “nankor”, Putini isə “yeniyetmə kimi” xarakterizə edib

15.11.2026 / 18:11
Rumıniya Qara dənizdə azərbaycanlıların olduğu gəmiyə hücuma görə Rusiyanı günahlandırdı – qırıcılar havaya qaldırıldı...

15.11.2026 / 17:15
Kremlin Avropaya xəbərdarlıq - razılaşma olmasa, məqsədimizə hərbi yolla nail olacağıq...

15.11.2026 / 16:31
"Söyüdlü kəndinin boşaldılacağı barədə məlumatlar əsassızdır" - Media və Yayım Şurası

15.11.2026 / 16:26
Təhsilin rəqəmsallaşmasındakı ciddi geriliyin əsas səbəbi məmur məsuliyyətsizliyidir - İlham Əhmədov yazır

15.11.2026 / 15:33
Rumıniya sahillərində azərbaycanlı dənizçilərin olduğu gəmi vuruldu...

15.11.2026 / 14:35
Putinin nəvələrinin Zelenski soyadı daşıdığı ortaya çıxdı... Uşaqların sənədləri illər sonra dəyişdirildi...

İki ildən çoxdur azad sahibkarlıq yeni Rəqabət Məcəlləsi ilə tənzimlənir...

XƏBƏR ARXİVİ