Hacı Bayram Vəli 1352-ci ildə Ankaranın Çubuq çayı sahilində yerləşən Zülfadl kəndində anadan olub. Əsl adı Numah ibn Əhməddir, Hacı Bayram Vəli ləqəbilə məşhur olub. Ona Bayram adını müəllimlərindən "Somuncu Baba" təxəllüsü ilə tanınan Şeyx Hamidəddin Vəli verib. Hacı Bayram Vəli XIV və XV əsrlərdə Anadoluda yetişən dahi şəxsiyyətlərdən biridir. Hazırda anadan olduğu ev bir muzey halına gətirilib.
Hacı Bayram Vəli kiçik yaşlarından etibarən təhsilə başlayıb, ilahiyyat və fənn elmlərini incəliklərinə qədər öyrənib. Gənc yaşlarından Məlikə xanımın tikdirdiyi mədrəsədə müəllimlik edib. Gənc olmasına baxmayaraq, irəli sürdüyü elmi düşüncələri və tələbə yetişdirmək məharətilə tanınıb və hər kəs tərəfindən sevilib, hörmət görüb.
Bir gün Hacı Bayramın yanına bir nəfər gəlib: "Adım Şücayi Qəhrəmandır. Müəllimim Hamidəddin Vəlinin sizə salamı var. O sizi Kayseriyə dəvət edir. Mən bu dəvəti sizə çatdırmaq üçün hüzurunuza gəldim", - deyib. Hacı Bayram da məşhur Hamidəddin müəllimin adını eşitdikdə: "Başım üstündə yeri var. Bu dəvət mənim üçün böyük şərəfdir. Gəlin heç zaman itirmədən yol hazırlığı görək, mən də onu görməyi çox istəyirəm", - deyib və müəllimliyi buraxaraq mədrəsədən ayrılıb. Onlar birlikdə Kayseri istiqamətində yola düşüblər və Somuncu Baba deyə tanınan Hamidəddin müəllimlə Qurban bayramında görüşüblər. Görüş zamanı Hamidəddin Vəli: "Bu gün iki bayramı birdən mübarək edirik", - deyib və ona Bayram ləqəbini verərək öz mədrəsəsində müəllimlik vəzifəsinə qəbul edib. Beləcə, Hacı Bayram Vəli Hamidəddin müəllimin yanında ilahiyyat və fənn elmlərinə yüksək dərəcədə qovuşmuş olub. Hacı Bayram Vəli Somuncu Babanın yanına getməzdən əvvəl Məlik Xanın mədrəsəsində bir müddət müəllimlik etmişdi.
Hacı Bayram Vəli Hamidəddin müəllimin vəfatından sonra yenidən Ankaraya dönüb və anadan olduğu kənddə - Zülfadl kəndində tələbələr yetişdirməklə məşğul olub. Hacı Bayram Vəli tələbələrini daha çox sənətə və ziraətə sövq edərdi. Onun təşkil etdiyi elm və irfan ocağına dövrün tanınan alimləri axın edərdilər. Hacı Bayram da söhbətləri ilə xəstə qəlblərə şəfa verərdi. Kürəkəni Əşrəfoğlu Abdullah Rumi, Şeyx Akbıyık, Bıçaqçı Ömər Sekini, Göynuklu Uzun Səlahəddin, Ədirnə və Bursa ziyarətləri zamanında tələbəliyə qəbul etdiyi Yazıçızadə Əhməd və Məhməd qardaşları ilə Fateh Soltan Məhməd xanın müəllimi Ağşəmsəddin bunlardan bəziləridir.
Fateh Sultan Məhməd xanın İstanbulu fəth edəcəyini müjdələyən dahi Hacı Bayram Vəlini Fateh Sultan Məhməd xanın atası Sultan II Murad xan Ədirnəyə dəvət edib və ondan bir tövsiyə istəyib. Hacı Bayram imami-əzəmin tələbəsi Əbu Yusufa verdiyi tövsiyəni sultana da verib: "Tabeliyində olan hər kəsin yerini bil; elm adamlarına hörmət et; yaşlılara hörmət, gənclərə şəfqət göstər; xalqla bütünləş, fasiqlərdən uzaq dur; heç kimi kiçildib etinasızlıq etmə; insanlığında qüsura yol vermə; sirrini heç kəsə açma, yaxınlıq edib tanımadıqca dostluğa güvənmə; xəsis və alcaqlarla əqrəbalıq bağı qurma; heç bir şeyə dərhal müxalif olma; sənə bir şey sorulduqda ona hər kəsin bildiyi şəkildə cavab ver; səni ziyarət edənlərə elmindən bir şeylər öyrət, fəqət çox incə məsələləri açma; onların ehtiyaclarını təmin et, dəyər və etibarlarını yaxşı anla, fəqət qüsurlarını görməməyə çalış; xalqla yumşaq davran - onlardan birisənmiş kimi..." Görüş zamanı Sultan Hacı Bayram Vəlinin elm və mənəvi dərəcəsini anladıqda ona fövqəladə hörmət göstərib, gözəl hədiyyələrlə təkrar Ankaraya yola salıb.
Hacı Bayram Vəli Yunus Əmrə tərzində şeirlər yazıb: "Hiddət və kin həqiqətləri görən gözləri kor edər, hirs yaxşı düşünməni daraldar. Eyib və qüsurlarını gördüyünüz dostlarınızın, qonşularınızın sirlərini ifşa etməyin. Çünki bu sirlər sizə əmanətdir. Əmanətə xəyanət isə çirkin bir hərəkətdir. Nəfsinizi daim nəzarət altında tutun, atəşə sürüklənməməsi üçün onu öz halında buraxmayın...
Noldu bu könlüm, noldu bu könlüm,
Dərdü-qəm ilə doldu bu könlüm,
Yandı bu könlüm, yandı bu könlüm,
Yanmada dərman tapdı bu könlüm..." - deyib.
O zamanlar Anadoluda yaşayan türklər daha çox köçəri həyat sürür, sənətlə məşğul olmağa həvəs göstərmir, oturaq həyata keçmək istəmirdilər. Hacı Bayram Vəli də məhz bunu nəzərə alaraq müridlərini əkinçiliyə və sənətlə məşğul olmağa həvəsləndirməklə köçəri həyat sürən türklərin oturaq həyata keçməsində, əkin-biçinlə məşğul olmasında önəmli rol oynayıb. Həmin dövrdə Hacı Bayram Vəli cəmiyyətin yoxsullar və varlılara bölünməsini nəzərə alaraq onlar arasında əmələ gələn ziddiyyətləri aradan qaldırmaq üçün mübarək aylarda müridləri ilə birlikdə Ankaranın ticarət mərkəzlərində gəzib-dolaşır, dükan sahiblərindən zəkatlarını yığır və onları kasıblara, dul qadınlara, yetim uşaqlara, kasıb tələbələrə paylayırdı. Bununla da Hacı Bayram Vəli hələ o dövrdə Anadoluda böyük bir xeyriyyəçilik məktəbinin əsasını qoyub.
Hacı Bayram Vəli ömrünün sonunadək islamiyyəti yaymaq üçün çalışıb. 1429-cu ildə Ankarada vəfat edib. Türbəsi Hacı Bayram camisinə bitişikdir. Onun nəsli oğlu Şeyx Əhməd Baba və qızı Hayrunnisə xanımdan davam edib. Oğlu Əhməd Baba Ankarada "Pir Evi" adlı dərgahın şeyxi olub, qızı Hayrunnisə xanım isə türk ədəbiyyatına və mədəniyyətinə verdiyi əsərlərlə tanıdığımız şair Əşrəfoğlu Ruminin həyat yoldaşı olub.
Hacı Bayram Vəlinin uşaqlıq illərində Ankara və ətrafı Qazi Süleyman paşa tərəfindən Osmanlı torpaqlarına qatılıb. Əyalət mərkəzi olan Ankara Osmanlı hakimiyyəti zamanında əhəmiyyətli bir yer olub. Hacı Bayram Vəli gənclik illərini Ankarada keçirib.
Hacı Bayram Vəli 1402-ci ildə Ankara müharibəsində İldırım xanın ordusunun məğlub olması nəticəsində Somuncu Baba ilə birlikdə Bursadan köçərək Adana vilayətində, Ceyhan çayının yaxınlığında olan bir kənddə yaşamağa başlayıb. Bir müddət burada qaldıqdan sonra Bursaya dönüb. Somuncu Baba Ağsaraya geri döndükdə Hacı Bayram Vəli də Ankaraya qayıdıb, burada tələbələr yetişdirməyə davam edib. Ən qədim Osmanlı tarixinin müəllifi Aşıqpaşazadə onu belə səciyyələndirib:"Anadoluda Hacı Bayram ortaya çıxdı. O, duaları qəbul olunan övliyyalardan idi".
Hacı Bayram Vəli qüdrətli dövlətçiliyin əsasında güclü ailənin dayandığını dönə-dönə vurğulayıb, cəmiyyətin mənəvi baxımdan təmiz, saf insanlardan ibarət olmasında bu ailənin
böyük rol oynadığını söyləyib. O deyirdi ki, ailələrdə saf tərbiyə, ər-arvad arasında mehriban münasibət sağlam nəslin yetişməsində önəmli məsələlərdən biridir. Ona görə də bu böyük insan ailənin saf təməllər üzərində qurulmasının vacibliyini qeyd edirdi. Onun bununla bağlı apardığı təbliğat sultanın qulağına çatdıqda o, Hacı Bayram Vəliyə dövlətçiliyə xidmət edən fəaliyyətinə görə təşəkkür edib, onu o dövrün ən böyük övliyası adlandırıb.
Hacı Bayram Vəli insanları məhrumiyyətə dözməyə çağırıb, Uca Yaradanın yazdığı alın yazısının pozulmaz olduğunu, əlinin əməyi ilə qazanılan saf ruzinin haram yollarla əldə edilən tonlarla qızıl-gümüşdən daha dəyərli olduğunu, insanların o dünyada Uca Yaradanın hüzuruna yalnız kəfənlə gedəcəyini, dünya malının dünyada qalacağını, fani dünyadansa axirət dünyasını daha üstün tutulmasının vacibliyini vurğulayıb. Onun bu tövsiyəsi əhali arasında geniş yayılaraq saf, mənəvi baxımdan yüksək bir cəmiyyətin formalaşmasına verilən əvəzsiz töhfə olub.
Hacı Bayram Vəlinin digər xidmətlərindən biri də xalqın arasında birliyin təbliğ edilməsi olub. Həmin dövrdə türklər arasında bəzən əsassız, heç bir səbəb olmadan mənasız şeylərə görə çəkişmələr düşür və bu əksər hallarda qanla, ölümlə nəticələnir, böyük bir tayfanın məhv olmasına, günahsız insanların ölümünə yol açırdı. Buna son qoymaq üçün Hacı Bayram Vəli bütün imkanlardan istifadə edərək qan davasını aradan qaldırmağa çalışıb və tayfalar arasında qan davasının aradan qaldırılmasına nail olub.
Tarix boyu Şərqdə ərəb və fars dili sarayda hökmran mövqedə olduğuna görə sadə türklər bu dillərdə yazılan əsərləri başa düşmürdülər, bu da onların ana dillərində əsərlər yazılmasını zərurətə çevirmişdi. Hər halda saraylarda yaşayan türk hökmdarlarını da ədəbi dil kimi fars dilindən istifadə edilməsinin yanlış olduğunu başa salmaq, onları türk dilində gözəl əsərlər yazılmasının mümkün olduğuna inandırmaq lazım idi. Ona görə də Hacı Bayram Vəli əsərlərini türkcə yazmağa başlayıb. Bu da Xoca Əhməd Yasəvidən gələn ənənənin Anadoluda dirçəldilməsi anlamına gəlir. Bu böyük ustadın həmin dövrdə türk dilində yazdığı şeirlər Anadoluda sadə xalq arasında böyük hörmət qazanıb. Hacı Bayram Vəlinin yazdığı "Lemeat və Gülşen-i Raz" adlı əsəri Anadoluda sürətlə yayılaraq əhali arasında türk dilində ədəbi əsərlərin yazılmasına, oxunmasına olan həvəsin artmasına səbəb olub. Hacı Bayram Vəlinin türkcə yazdığı əsərlər saraylara da yol taparaq fars dilində yazılan əsərlərin yerini tutmaqda önəmli rol oynayıb. Onun təsiri altında Anadoluda sufilər türk dilində əsərlər yazmağa, oxumağa başlayıblar və bu, sonrakı dövrlərdə ənənə halını alıb. Hacı Bayram Vəlinin müridlərindən olan Yazıçıoğlu Məhəmməd, Əhməd Bican, Əşrəfoğlu Rumi və digərləri türk dilində "Envaru-l Aşıkın," "Muhammediye," "Müzekkin Nufus" kimi əsərlər yazıblar və bu əsərlər Anadoluda sadə xalq arasında geniş şöhrət qazanıb.
Hacı Bayram Vəlinin nurani və ağıllı biri olduğunu anlayan Sultan II Murad ona ən əziz qonağı kimi hörmət edib. Sultan bir müddət onu sarayda saxlayıb və bu vaxt ərzində Hacı Bayram hamının hörmət və rəğbətini qazanıb. Sultan onu sarayda saxlamaq istəyib. Fəqət o razı olmayıb və Ankaraya dönmək üçün israr edib. Bunu görən Sultan II Murad ona çoxlu miqdarda qiymətli hədiyyələr bağışlayıb. Ancaq Hacı Bayram Vəli hədiyyələri götürməyib və onların yoxsullara paylanmasını istəyib. Sultan onun hədiyyələri götürməsi üçün israr etdikdə, Hacı Bayram Vəli: "Padşahım, mənə yaxşılıq etmək istəyirsinizsə, əmr edin tələbələrimdən vergi tutulmasın", - deyib. Sultan dərhal Bayram Vəlinin tələbələrindən vergi tutulmaması və onların əsgərliyə aparılmaması barədə fərman imzalayıb. Sultan ondan özü üçün nəsihət istidikdə, Hacı Bayram Vəli: "Dövləti idarə edərkən hər kəsin öz yerində olmasına diqqət edin, elm və ürfan sahiblərinə qayğı göstərin. Gənclərə sevgi, yaşlılara hörmət edin. Xalqla görüşəndə sizinlə eyni fikirdə olmayanlara pis münasibət bəsləməyin, kinli, xəsis adamlardan uzaq durun. Xalqla yumşaq davranın, tam inanmadığınız adama sirrinizi açmayın. Padşahım, bir də heç vaxt doğru olduğuna əmin olmadığınız bir iş haqqında hökm verməyin" - deyib.
Uca Yaradanın verdiyi bütün qabiliyyətləri türklüyün xoşbəxtliyi üçün nümayiş etdirən və ömrünü bu yolda şam kimi əridən Hacı Bayram Vəli atamızı rəhmətlə xatırlayırıq.
Ruhu şad olsun!
Fazil QARAOĞLU professor