çərşənbə axşamı günü, 17 noyabr 2026
     

Azər­bay­can­lı­la­rın dəh­şət­li 31 mart soy­qı­rı­mı­nın yüz il­li­yi­nə cə­mi bir il qal­dı

Image


Bu gün 31 Mart - Azər­bay­can­lı­la­rın Soy­qı­rı­mı Gü­nü­dür. 99 il əv­vəl er­mə­ni daş­nak­la­rı Ba­kı­nın dinc sa­kin­lə­ri­nə di­van tu­tub. Uzun il­lər ar­xiv­lər­də "məx­fi" qri­fi ilə pün­han­la­nan, göz­dən-kö­nül­dən iraq sax­la­nan soy­qı­rım­la bağ­lı fakt­lar bi­zə çox-çox son­ra­lar mə­lum olub. Ta­ri­xi­mi­zin qan­lı sə­hi­fə­lə­rin­dən bi­ri olan mart soy­qı­rı­mı XX əs­rin əv­vəl­lə­rin­də xal­qı­mı­za qar­şı tö­rə­di­lən qan­lı ci­na­yət­dir.

Bu ci­na­yə­ti ha­va­dar­la­rı­nın dəs­tə­yi ilə er­mə­ni daş­nak­la­rı tö­rə­dib. Mart soy­qı­rı­mı haq­qın­da əl­də olu­nan sə­nəd­lər, üzə çı­xa­rı­lan fo­to­lar, şa­hid ifa­də­lə­ri bi­zə ol­duq­ca ət­raf­lı, sə­hih mə­lu­mat ve­rir. Ba­kı­nı qa­nın­da boğ­maq is­tə­yən mən­fur qüv­və­lə­rin xal­qı­mı­za vur­du­ğu ya­ra­lar hə­lə sa­ğal­ma­yıb, ək­si­nə, ya­ra üs­tün­dən ne­çə ya­ra da vu­ru­lub.

Uzun il­lər bu ba­rə­də da­nı­şıl­ma­yıb, ya­zıl­ma­yıb. Er­mə­ni­lər­lə dost­luq, qar­daş­lıq təl­qin edi­lib. Biz on­la­ra süf­rə­miz­də yer ver­mi­şik, am­ma on­lar süf­rə­miz­də dost ki­mi yox, ta­lan­çı ki­mi, xa­in ki­mi əy­lə­şib hə­mi­şə. Düş­mən üzü­mü­zə gü­lə-gü­lə evi­mi­zi yı­xıb.

Er­mə­ni han­sı dövr­də ya­şa­sa da, öz daş­nak xis­lə­tin­dən əl çək­mə­yib. Ta­rix­də xal­qı­mı­za qar­şı bir ne­çə də­fə soy­qı­rım tö­rə­dən daş­nak­la­rın bu əməl­lə­ri­nə hə­lə də bey­nəl­xalq ic­ti­ma­iy­yət mü­na­si­bət bil­dir­mə­yib. 2018-ci il­də mart soy­qı­rı­mı­nın 100 il­li­yi­dir. 99 il əv­vəl baş ve­rən bu ha­di­sə­yə müa­sir Azər­bay­can ta­rix­şü­nas­lı­ğı son il­lər bö­yük təd­qi­qat əsər­lə­ri, el­mi araş­dır­ma­lar həsr edib. Ta­ri­xi­mi­zin öy­rə­nil­mə­si, yad­daş­la­ra həkk olun­ma­sı ba­xı­mın­dan bö­yük əhə­miy­yət da­şı­yan bu fakt­lar­dan gənc nə­sil dərs gö­tür­mə­li­dir.

Ta­ri­xə mart soy­qı­rı­mı ki­mi dü­şən bu ha­di­sə ne­cə baş ve­rib?  Ta­rix­çi­lər ya­zır ki, 1918-ci ilin 30 mart və 3 ap­rel ta­rix­lə­ri ara­sın­da Ba­kı şə­hə­rin­də və Ba­kı qu­ber­ni­ya­sı­nın müx­tə­lif böl­gə­lə­rin­də, elə­cə də Şa­ma­xı, Qu­ba, Xaç­maz, Lən­kə­ran, Ha­cı­qa­bul, Zən­gə­zur, Qa­ra­bağ, Nax­çı­van və di­gər əra­zi­lər­də er­mə­ni si­lah­lı dəs­tə­lə­ri azər­bay­can­lı­la­ra qar­şı küt­lə­vi qır­ğın tö­rə­dib.

Rəs­mi mən­bə­lər­də qeyd edi­lir ki, əsa­sən soy­qı­rım nə­ti­cə­sin­də 12 mi­nə ya­xın azər­bay­can­lı qət­lə ye­ti­ri­lib, on min­lər­lə in­san it­kin dü­şüb.

Ke­çən ya­zı­mız­da qeyd et­miş­dik ki, Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın sa­biq pre­zi­den­ti mər­hum Hey­dər Əli­ye­vin 26 mart 1998-ci il ta­rix­li Fər­ma­nı ilə 31 mart - Azər­bay­can­lı­la­rın Soy­qı­rı­mı Gü­nü ki­mi qeyd olu­nur.

Ta­rix­çi­lər ya­zır ki, 1917-ci il­də Ru­si­ya­da baş ve­rən Ok­tyabr in­qi­la­bı nə­ti­cə­sin­də Ste­pan Şa­um­ya­nın baş­çı­lıq et­di­yi bol­şe­vik Ba­kı So­ve­ti Ba­kı qu­ber­ni­ya­sın­da ha­ki­miy­yə­ti ələ ke­çi­rib. Et­nik er­mə­ni olan və Bri­ta­ni­ya hö­ku­mə­tin­dən mil­yon qı­zıl rubl məb­lə­ğin­də il­kin yar­dım alan S.Şa­um­yan Ba­kı­da azər­bay­can­lı­la­ra qar­şı bol­şe­vik­lər­lə er­mə­ni mil­lət­çi­lə­ri­nin əmək­daş­lı­ğı­nı tə­min edib.

"Rəh­bər"in soy­qı­rı­ma rə­vac ve­rən mək­tu­bu...

Təd­qi­qat­çı­lar qeyd edir ki, 9 mart 1918-ci il­də Ha­cı Zey­na­lab­din Ta­ğı­ye­vin oğ­lu Mə­həm­məd Ta­ğı­ye­vin dəfn mə­ra­si­min­də iş­ti­rak et­mək üçün ge­ne­ral Ta­lı­şins­ki­nin baş­çı­lıq et­di­yi Azər­bay­can ala­yı Ba­kı­ya gə­lir. Mə­həm­məd Ta­ğı­yev Lən­kə­ran şə­hə­rin­də baş ve­rən ix­ti­laf­da rus-er­mə­ni si­lah­lı dəs­tə­lə­ri tə­rə­fin­dən qət­lə ye­ti­ri­lib və onun dəfn mə­ra­si­mi 27 mart gü­nü­nə tə­yin edi­lib.

Ya­zı­lan­la­ra gö­rə, ge­ne­ral Ta­lı­şins­ki Ba­kı­ya gəl­məz­dən bir ne­çə gün əv­vəl Le­nin Ba­kı So­ve­ti­nin baş­çı­sı S.Şa­um­ya­na bu məz­mun­da te­leq­ram yol­la­yıb: "Hör­mət­li yol­daş Şa­um­yan,

mək­tu­bu­nuz üçün tə­şək­kür edi­rəm. Si­zin dü­şü­nül­müş si­ya­sə­ti­niz bi­zə çox xoş­dur və ya­ran­mış və­ziy­yət­də si­ya­sə­ti­ni­zin da­ha də­rin və eh­ti­yat­lı dip­lo­ma­ti­ya ilə bir­gə tət­biq edil­mə­si­ni məq­sə­də­uy­ğun sa­yır və nə­ti­cə­də qə­lə­bə ça­la­ca­ğı­mı­za əmi­nik.

Çə­tin­lik­lər göz­lə­nil­məz­dir və in­di­yə­dək biz yal­nız­ca im­pe­ria­list­lər ara­sın­da na­ra­zı­lıq­lar və mü­na­qi­şə­lər nə­ti­cə­sin­də irə­li get­mi­şik. Bu konf­likt­lə­ri iş­lət­mə­yi öy­rə­nin, ha­zır­da dip­lo­ma­ti­ya öy­rən­mək va­cib­dir.

Bü­tün dost­la­ra xoş ar­zu­lar və sa­lam­lar".

Ta­rix­çi­lə­rin yaz­dı­ğı­na gö­rə, Le­ni­nin Şa­um­ya­na et­di­yi bu mü­ra­ciə­tə bax­ma­ya­raq, Ba­kı­ya da­xil olar­kən ge­ne­ral Ta­lı­şins­ki və Azər­bay­can ala­yı­nın üzv­lə­ri Ba­kı So­ve­ti tə­rə­fin­dən həbs al­tı­na alı­nır, nə­ti­cə­də şə­hər­də ya­şa­yan azər­bay­can­lı­lar Ba­kı So­ve­ti­nə qar­şı mü­qa­vi­mət gös­tər­mə­yə baş­la­yır. Baş ve­rən si­lah­lı mü­na­qi­şə mar­tın 30-dan ap­re­lin 2-nə qə­dər Ba­kı­da da­vam edib və ta­rix­də "1918-ci ilin mart gün­lə­ri" ki­mi qa­lıb.

Ma­hiy­yət­cə mil­li soy­qı­rı­mı olan "Mart dö­yüş­lə­ri" Ba­kı So­ve­ti­nə qı­sa müd­dət ər­zin­də və­ziy­yə­tə nə­za­rət et­mək im­ka­nı ver­sə də, əha­li ara­sın­da so­vet­lə­rə qar­şı kin-kü­du­rə­ti da­ha da ar­tır­dı, Azər­bay­can­da so­vet­ləş­mə ide­ya­sı­na zər­bə vur­du.

Müs­tə­qil Azər­bay­can ide­ya­sı­na qəsd...

Təd­qi­qat­çı­lar bil­di­rir ki, bol­şe­vik­lə­rin bö­yük döv­lət­çi­lik si­ya­sə­ti­nin la­büd nə­ti­cə­si olan soy­qı­rım Azər­bay­can­da mil­li is­tiq­la­la qar­şı açıq-ay­dın sui-qəsd idi. Küt­lə­vi soy­qı­rım is­tiq­la­lın apa­rı­cı qüv­və­si olan "Mü­sa­vat"ın mil­li döv­lət­çi­lik si­ya­sə­ti ide­ya­la­rı­na güc­lü tə­sir gös­tər­di, onu Ru­si­ya im­pe­ri­ya­sı­nı de­mok­ra­tik-fe­de­ra­tiv res­pub­li­ka­ya çe­vir­mək, bu­ra­da mil­lət­lə­rə mux­ta­riy­yət hü­qu­qu ver­mək ide­ya­sın­dan im­ti­na et­mə­yə, bun­dan son­ra tam döv­lət müs­tə­qil­li­yi xət­ti­ni əsas gö­tür­mə­yə, "Müs­tə­qil Azər­bay­can" ide­ya­sı­nı irə­li sür­mə­yə məc­bur et­di.

Mart soy­qı­rı­mın­dan bir il son­ra er­mə­ni­lər bu ha­di­sə­lə­ri bol­şe­vik­lər­lə mü­səl­man­lar ara­sın­da cə­rə­yan edən ha­ki­miy­yət mü­ba­ri­zə­si ki­mi mət­bu­at­da yay­dı­lar. Mə­lu­mat­la­ra gö­rə, 1919-cu ilin ya­yın­da ABŞ tə­rə­fin­dən Ba­kı­ya gön­də­ri­lən ge­ne­ral Har­bor­da təq­dim edi­lən sə­nəd­də er­mə­ni ye­pis­ko­pu Baq­rat er­mə­ni­lə­rin mart ha­di­sə­lə­rin­də iş­ti­ra­kı­nı in­kar edir. Baq­rat Ba­kı­da ha­di­sə­lər za­ma­nı öl­dü­rü­lən 1000 nə­fər­dən 300-nün er­mə­ni və rus, 700-nün mü­səl­man ol­du­ğu­nu id­dia edir­di. Bu soy­qı­rım tək­cə Ba­kı ilə əha­tə­li de­yil­di. Ap­rel ayı­nın ilk on­gün­lü­yün­dən eti­ba­rən bu qət­li­am­lar ey­ni­lə Şa­ma­xı, Qu­ba, Xaç­maz, Lən­kə­ran, Ha­cı­qa­bul, Sal­yan, Zən­gə­zur, Qa­ra­bağ, Nax­çı­van və di­gər böl­gə­lər­də də edil­di.

"Daş­nak­süt­yun"un sil­si­lə qət­li­am­la­rı...

Ta­rix­çi­lər bil­di­rir ki, 1917-ci il ok­tyabr çev­ri­li­şi və ha­ki­miy­yə­tə bol­şe­vik­lə­rin gəl­mə­si za­ma­nı ya­ran­mış və­ziy­yət­dən is­ti­fa­də edən er­mə­ni mil­lət­çi­lə­ri və on­la­rın cəm­ləş­di­yi "Daş­nak­süt­yun" par­ti­ya­sı Ba­kı­da və di­gər yer­lər­də azər­bay­can­lı­la­ra qar­şı mi­tinq­lər ke­çir­mə­yə baş­la­dı­lar.  1918-ci il mart ayı­nın 30-da er­mə­ni kil­sə­si ya­nın­da top­la­şan daş­nak dəs­tə­si mü­səl­man­la­ra ilk atəş aç­dı. Ta­ri­xi sə­nəd­lə­rə is­ti­na­dən vur­ğu­la­nır ki, 31 mart sə­hər tez­dən bol­şe­vik-daş­nak dəs­tə­lə­ri azər­bay­can­lı­lar ya­şa­yan "Kər­pic­xa­na", "Məm­məd­li" və baş­qa mə­həl­lə­lə­rə hü­cum et­di­lər. Hə­min mə­həl­lə­lə­ri ha­va­dan təy­ya­rə­lər, də­niz­dən isə hər­bi gə­mi­lər bom­ba­la­ma­ğa baş­la­dı. Mə­lu­mat­la­ra gö­rə, er­mə­ni­lər rus­la­rı inan­dır­mış­dı­lar ki, gu­ya İçə­ri­şə­hər­də azər­bay­can­lı­lar rus­la­rı qı­rıb. Mə­lu­mat­lar­da bil­di­ri­lir ki, mat­ros­lar bu­nun ya­lan ol­du­ğu­nu bi­lən­dən son­ra atə­şi da­yan­dır­sa da, ar­tıq gec idi, alo­va bü­rün­müş mə­həl­lə­lər­də ölən­lə­rin sa­yı-he­sa­bı yox idi. Ya­zı­lan­la­ra gö­rə, er­mə­ni mil­lət­çi­lə­ri heç ki­mə rəhm et­mir­di, qar­şı­la­rı­na çı­xan hər kə­si türk de­yə dər­hal qət­lə ye­ti­rir­di­lər.

Ta­rix­çi­lər ya­zır ki, 1918-ci il­də Ru­si­ya­da ya­ran­mış və­ziy­yət­dən is­ti­fa­də edən er­mə­ni­lər öz is­tək­lə­ri­nə bol­şe­vizm bay­ra­ğı al­tın­da na­il ol­ma­ğa cəhd gös­tə­rib. Ba­kı kom­mu­na­sı 1918-ci ilin mar­tın­da ci­na­yət­kar pla­nı hə­ya­ta ke­çir­mə­yə baş­la­yır. Təx­mi­nən 7 min er­mə­ni əs­gə­ri müx­tə­lif cəb­hə­lər­dən Ba­kı­ya gə­ti­ri­lir. Bun­dan baş­qa, "Qır­mı­zı qvar­di­ya" adı al­tın­da ya­ra­dı­lan 10-12 min­lik or­du­nun da 70 %-i er­mə­ni­lər­dən iba­rət idi. Qa­baq­ca­dan ha­zır­la­nan an­laş­ma­ya əsa­sən, bol­şe­vik-er­mə­ni koa­li­si­ya­sı cəb­hə bo­yu hü­cu­ma ke­çir. Mar­tın 30-da ax­şam sa­at­la­rın­da Ba­kı­da ilk atəş səs­lə­ri eşi­di­lir. Tə­pə­dən dır­na­ğa qə­dər si­lah­lan­mış er­mə­ni əs­gər­lə­ri mü­səl­man­la­rın ev­lə­ri­nə bas­qın edə­rək on­la­rı vəh­şi­cə­si­nə öl­dü­rür, kör­pə­lə­rə və qo­ca­la­ra aman ver­mir­di­lər. Qa­dın­lar da­ha ağır şə­kil­də öl­dü­rü­lür­dü. Ar­xiv ma­te­ri­al­la­rı­na əsa­sən, qu­laq­la­rı, bu­run­la­rı kə­si­lən, or­qan­la­rı par­ça-par­ça edi­lən 37 qa­dı­nın me­yi­ti ta­pıl­mış­dı.

Nə­ri­man Nə­ri­ma­nov er­mə­ni vəh­şi­lə­ri­nin tö­rət­dik­lə­ri qət­li­am­lar haq­qın­da be­lə bəhs edir: "Bol­şe­vik olan bir mü­səl­ma­na be­lə aman ve­ril­mə­di. Mü­səl­man­la­ra hər cür ci­na­yət et­di­lər. Nə­in­ki ki­şi­lər, hət­ta ha­mi­lə qa­dın­lar da daş­nak­lar­dan ca­nı­nın qur­ta­ra bil­mə­di­lər".

Var gü­cü ilə mil­li sül­hə və bir­li­yə qar­şı "sin­fi mü­ba­ri­zə" və "sin­fi­lik" möv­qe­yin­dən çı­xış edən S.Şa­um­yan baş­da ol­maq­la, Ba­kı bol­şe­vik­lə­ri "Ba­kı So­ve­ti­ni Za­qaf­qa­zi­ya­da və­tən­daş mü­ha­ri­bə­si­nin baş­lı­ca mər­kə­zi­nə və is­teh­ka­mı­na" çe­vir­mək yo­lu­nu seç­di­lər. On­lar daş­nak­lar­la bir­lik­də "an­ti­so­vet qi­ya­mı­na", "ək­sin­qi­la­ba" qar­şı mü­ba­ri­zə adı al­tın­da 1918-ci il mart ayı­nın axır­la­rın­da (30-31-də) mil­li qır­ğın təş­kil et­di­lər. Bu, mü­səl­man­la­ra qar­şı, xü­su­si­lə azər­bay­can­lı­la­ra qar­şı mil­li soy­qı­rım, Azər­bay­ca­nın mil­li is­tiq­la­lı­na xə­ya­nət­kar sui-qəsd idi. Hə­min soy­qı­rım za­ma­nı 12 min­dən çox (bə­zi sə­nəd­lər­də 15 min) gü­nah­sız azər­bay­can­lı qa­nı­na qəl­tan edil­di. Bu soy­qı­rım­da daş­nak si­lah­lı dəs­tə­lə­ri, ha­be­lə Anas­tas Mi­ko­ya­nın baş­çı­lıq et­di­yi "Qı­zıl qvar­di­ya" dəs­tə­lə­ri xü­su­si­lə fərq­lən­miş­di.

"Ona gö­rə Azər­bay­can xal­qı­na qar­şı soy­qı­rım si­ya­sə­ti hə­ya­ta ke­çi­ril­di ki..."

 Ta­rix üz­rə fəl­sə­fə dok­to­ru Mə­hər­rəm Zül­fü­qar­lı bi­zim­lə söh­bə­tin­də 31 mart soy­qı­rı­mı­nın ta­ri­xi sə­bəb­lə­rin­dən da­nış­dı. Ali­min bil­dir­di­yi­nə gö­rə, baş­qa xalq­la­rın əlin­də alət ol­ma­ğa adət edən er­mə­ni­lər Ba­kı qır­ğı­nı­nı Azər­bay­ca­nı is­tə­mə­yən qüv­və­lə­rin fit­va­sı ilə edib: "Bi­lir­si­niz ki, dün­ya­da müx­tə­lif xalq­la­ra qar­şı soy­qı­rım ak­tı tö­rə­di­lib. O cüm­lə­dən də yə­hu­di­lə­rə qar­şı soy­qı­rım olub. Bu, ta­ri­xə "Ho­lo­kos" soy­qı­rı­mı ki­mi dü­şüb. Uk­ray­na BMT-də mə­sə­lə qal­dı­rıb ki, ke­çən əs­rin 30-cu il­lə­rin­də kol­lek­tiv­ləş­mə döv­rün­də uk­ray­na­lı­la­ra qar­şı soy­qı­rım si­ya­sə­ti hə­ya­ta ke­çi­ri­lib. 

1828-ci il­də "Türk­mən­çay" mü­qa­vi­lə­si ilə Azər­bay­ca­nın şi­ma­lı Ru­si­ya tə­rə­fin­dən iş­ğal olun­du. La­kin xal­qı­mız hə­mi­şə öz döv­lə­ti­nə, sər­vət­lə­ri­nə sa­hib ol­maq uğ­run­da mü­ba­ri­zə­si­ni da­vam et­di­rib. Nə­ha­yət, 1917-ci il fev­ral bur­jua in­qi­la­bın­dan son­ra çar dev­ril­di və Ru­si­ya­da nis­bə­tən de­mok­ra­tik əh­val-ru­hiy­yə ya­ran­dı. XIX əs­rin son­la­rın­dan baş­la­ya­raq zi­ya­lı­lar tə­rə­fin­dən mil­li şü­ur for­ma­laş­dı­rıl­ma­ğa baş­la­dı. Bu son­ra­kı dövr­də də in­ki­şaf et­di­ril­di. Yə­ni xalq ar­tıq özü­nü dərk et­mə­yə baş­la­mış­dı. 1917-ci ilin no­yab­rın­da Ba­kı So­ve­ti­nə ke­çi­ri­lən seç­ki­lər­də "Mü­sa­vat" par­ti­ya­sı qa­lib gəl­miş­di və Şa­um­ya­nın təm­sil olun­du­ğu par­ti­ya isə qı­raq­da qal­mış­dı. Bu pro­ses onu gös­tə­rir­di ki, ar­tıq Azər­bay­can xal­qı öz və­tə­ni­nə, sər­vət­lə­ri­nə sa­hib dur­maq əz­min­də­dir. Tə­bii ki, bu da ac Ru­si­ya­ya sərf et­mir­di. 1917-ci ilin ok­tyab­rın­da çev­ri­liş nə­ti­cə­si­nə bol­şe­vik­lər ha­ki­miy­yə­tə gəl­di. Bu da və­tən­daş mü­ha­ri­bə­si­nə rə­vac ver­di. Ru­si­ya­nın Ba­kı nef­ti­nə bö­yük eh­ti­ya­cı var­dı. Bu tə­rəf­dən də mil­lə­ti­miz ar­tıq özü­nü dərk edir­di və təş­ki­lat­la­nıb si­ya­si par­ti­ya­lar ya­ra­dır­dı. Ona gö­rə Azər­bay­can xal­qı­na qar­şı soy­qı­rım si­ya­sə­ti hə­ya­ta ke­çi­ril­di ki, xal­qı­mı­zın tə­bii sər­və­ti­nə Ru­si­ya sa­hib ol­sun. Bu fik­ri Ya­zov da 20 Yan­var ha­di­sə­lə­rin­dən son­ra de­miş­di ki, bi­zə azər­bay­can­lı­lar yox, Azər­bay­can la­zım­dır. O cüm­lə­dən də bol­şe­vik­lə­rə də azər­bay­can­lı­lar de­yil, Azər­bay­can la­zım idi. Ona gö­rə də azər­bay­can­lı­la­rın soy­kö­kü­nü kəs­mək və tor­paq­la­rı­mı­za, sər­vət­lə­ri­mi­zə sa­hib ol­maq is­tə­yir­di­lər. On­lar məq­səd­lə­ri­ni er­mə­ni­lə­rin əli ilə hə­ya­ta ke­çir­di­lər. Çün­ki er­mə­ni­lər hə­mi­şə Çar Ru­si­ya­sı­nın əlin­də va­si­tə olub. On­lar bu mə­sə­lə­də də er­mə­ni­lər­dən is­ti­fa­də et­di­lər. Elə in­di də is­ti­fa­də edir­lər. Biz ta­ri­xi­mi­zi yax­şı bil­mə­li, dost-düş­mə­ni­mi­zi bir-bi­rin­dən ayırd et­mə­li, bun­dan son­ra da ayıq-sa­yıq ol­ma­lı­yıq ki, be­lə fa­ciə­lə­ri tək­rar ya­şa­ma­yaq".      

M.Zül­fü­qar­lı­nın söz­lə­ri­nə gö­rə, biz xal­qı­mı­zın ba­şı­na gə­ti­ri­lən ta­ri­xi fa­ciə­lər­dən dərs gö­tür­mə­li­yik. Alim bil­dir­di ki, 1918-ci il mart soy­qı­rı­mın­dan son­ra Azər­bay­can Xalq Cum­hu­riy­yə­ti ya­ra­nıb və soy­qı­rı­mı araş­dır­maq üçün  ko­mis­si­ya ya­ra­dı­lıb. Onun bil­dir­di­yi­nə gö­rə, bu ko­mis­si­ya fakt­la­rı də­qiq­lik­lə araş­dı­rıb or­ta­ya qo­yub və alim­lər o fakt­lar­dan bu gün isi­fa­də edir. "1920-ci ilin 28 ap­rel ta­ri­xin­də XI Or­du Azər­bay­ca­nı iş­ğal edən­dən son­ra yad­da­şı­mız­dan hə­qi­qi ta­ri­xi sil­mək üçün bi­zə sax­ta ta­rix öy­rət­mə­yə baş­la­dı­lar. 31 mart qır­ğın­la­rı­nı hə­ya­ta ke­çi­rən­lə­rə isə hey­kəl­lər qoy­du­lar və 70 il bi­zə təl­qin et­di­lər ki, on­lar si­zin xoş­bəxt gə­lə­cə­yi­niz uğ­run­da "mü­ba­ri­zə" apa­rıb. Rəh­mət­lik aka­de­mik Zi­ya Bün­ya­do­vun 1989-cu ilin no­yabr ayın­da yaz­dı­ğı "Əf­sa­nə və əf­sa­nə ya­ra­dan­lar" mə­qa­lə­sin­dən son­ra biz bil­dik ki, 26 Ba­kı ko­mis­sa­rı, on­la­ra rəh­bər­lik edən Şa­um­yan kim­dir? Z.Bün­ya­dov ya­zır­dı ki, on­lar azər­bay­can­lı­la­ra qar­şı soy­qı­rım tö­rə­dib. Şa­um­yan 31 mart soy­qı­rı­mı­nın "il­ham­ve­ri­ci­si" olub. Bi­zə ta­ri­xi­mi­zi unut­dur­du­lar, 20 Yan­var fa­ciə­si baş ver­di, Qa­ra­bağ prob­le­mi ya­ran­dı, Xo­ca­lı soy­qı­rı­mı­nın acı­sı­nı ya­şa­dıq. Biz ta­ri­xi­mi­zi yax­şı bil­mə­li­yik, yad­da­şı­mız möh­kəm ol­ma­lı­dır ki, bun­dan son­ra bu cür fa­ciə­lə­ri bir də ya­şa­ma­yaq" - de­yə bil­di­rən M.Zül­fü­qar­lı­nın söz­lə­ri­nə gö­rə, bu ha­di­sə­nin bey­nəl­xalq aləm­də də ta­nı­dıl­ma­sı va­cib­dir.

"Ta­rix­çi­lər də Hey­dər Əli­ye­vin fər­ma­nın­dan son­ra..."

M.Zül­fü­qar­lı vur­ğu­la­dı ki, Hey­dər Əli­ye­vin xal­qı­mız qar­şı­sın­da ən bö­yük xid­mət­lə­rin­dən bi­ri 31 mart soy­qı­rı­mı ilə bağ­lı fər­man im­za­la­ma­sı­dır: "Bi­lir­si­niz ki, ta­rix­çi­lər də Hey­dər Əli­ye­vin fər­ma­nın­dan son­ra bö­yük təd­qi­qat­la­ra baş­la­dı. Əv­vəl­lər nə üçün bu fər­man ve­ril­mə­miş­di? Çün­ki o il­lər­də döv­lə­ti­mi­zin iq­ti­sa­di gü­cü yox idi, öl­kə­də prob­lem­lər var­dı, 1994-1995-ci il­lər­də çev­ri­liş cəhd­lə­ri­nin qar­şı­sı alı­nır­dı. 1995-ci il­də Kons­ti­tu­si­ya­mız qə­bul olu­nan­dan son­ra döv­lə­ti­miz in­ki­şaf et­mə­yə baş­la­dı. 1998-ci il­də çox düz­gün ola­raq Hey­dər Əli­yev tə­rə­fin­dən fər­man ve­ril­di. Biz bu si­ya­sə­ti in­di də da­vam et­di­ri­rik, təb­liğ edi­rik. Döv­lə­tin bu si­ya­sə­ti ol­ma­say­dı, biz ye­nə də ta­ri­xin qa­ran­lıq sə­hi­fə­lə­ri­nə işıq tu­ta bil­məz­dik. Bu müs­bət hal­dır ki, biz ar­tıq dün­ya sə­viy­yə­sin­də soy­qı­rım mə­sə­lə­si­ni qal­dı­ra, Xo­ca­lı ge­no­si­di­ni ta­nı­da bi­li­rik. Mə­nə be­lə gə­lir ki, biz bu pro­se­si da­ha da güc­lən­dir­mə­li­yik".

İra­də SA­RI­YE­VA

Ya­zı Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın Pre­zi­den­ti ya­nın­da Küt­lə­vi İn­for­ma­si­ya Va­si­tə­lə­ri­nin İn­ki­şa­fı­na Döv­lət Dəs­tə­yi Fon­du­nun ma­liy­yə dəs­tə­yi­lə çap olu­nur.



VİDEO

Aydın Quliyev Mətbuat Şurasında seçkilərə qatılmamasının səbəblərini qurultayda açdı... - VİDEO

Biri ermənini öpür, biri sovet bayrağı qaldırır... Günümüzə baxın! - VİDEO

Lavrov işdən kənarlaşdırılır, yoxsa oyun qurulur? - VİDEO

Azərbaycan üzərindən Ermənistanla ticarət dayan(dırıl)ıb - İrəvan adekvat ola bilmir...

İrəvanda Göy məscid murdarlandı, Azərbaycandan başqa heç bir qonşu müsəlman ölkə səsini çıxarmadı...

Saatlıq maaş sisteminə keçirik, pullar yeni qaydada hesablanacaq...

SON XƏBƏRLƏR

17.11.2026 / 07:02
ABŞ banklarında genişmiqyaslı elektron sistem nasazlığı baş verib - yetkililər kibercinayətkarlığı istisna edir

16.11.2026 / 23:42
Mossadın 2006-cı ildə İstanbulda bir İran generalını qaçıraraq öldürdüyü ortaya çıxdı – ƏMƏLİYYATIN DEATALLARI açıldı...

16.11.2026 / 23:33
Hikmət Hacıyev və Aİ-nin xüsusi nümayəndəsi Azərbaycan-Aİ tərəfdaşlığını müzakirə ediblər

16.11.2026 / 22:47
Leyla Əliyeva Qaraçuxur İdman Zalının açılışında iştirak edib

16.11.2026 / 22:35
Kremldən hakim partiya deputatlarına tapşırıq gəldi - qələbəyə hazırlaşın...

16.11.2026 / 22:20
Trampın kürəkəninin Serbiyadakı biznesi ləğv edildi

16.11.2026 / 22:14
Rusiyanın Gürcüstan və Ukraynaya hücumlarından əvvəlki vəziyyət yaranır - Avropaya yeni müharibə xəbərdarlığı...

16.11.2026 / 22:11
Fatma Betülün ardından İstanbul Fond Birjasının keçmiş rəhbəri də saxlandı

16.11.2026 / 21:58
Trampın oğullarının Qazaxlstanda 1.2 milyard dollarlıq investisiya layihəsi var...

16.11.2026 / 21:50
Ukrayna üzrə növbəti danışıqlar Avropada keçirilə bilər - Aİ ölkələri yeni təkliflər irəli sürdü...

16.11.2026 / 21:32
Polşa Ukrayna danışıqlarında rol aldı - PURL boykotu bitəcək?

16.11.2026 / 21:14
Qaraqoyunlu Cahanşahın ermənilərə simpatiyasının sirləri - Eçmiədzini ermənələrə hədiyyə edənlər...

16.11.2026 / 20:57
İran müharibəsi artıq bitdi...Əsas yekunlar...

16.11.2026 / 20:40
ASB-nin Dublin Zirvəsində Naxçıvanın mühüm bir məsələsi həll edildi...

16.11.2026 / 20:24
Universitet tələbələri ilə görüşən Şərurlu İsfəndiyar hansı qəbahətlərə yol verdi?!...

16.11.2026 / 20:09
Azərbaycanın Strateji tərəfdaşlıq bəyannamələrində tək riskli məqam - analitiklər razılaşmır...

16.11.2026 / 19:53
Avropa siyasi məkanına yeni diplomatik fəallıq fenomeni gəlir...

16.11.2026 / 19:38
ASB-nin Dublin sammitində Əliyev daha bir uğur qazandı - Litva prezidenti açıqladı...

16.11.2026 / 19:24
Türkdilli xalqların ortaq mədəni irsi memarlıq timsalında

16.11.2026 / 19:10
Qara dənizdə içərisində 4 azərbaycanlının da olduğu gəmi vurularaq batırıldı...

16.11.2026 / 18:56
ABŞ-ın Avropadan çəkilməsinə icazə verilmir - Tramp çətinə düşdü...

16.11.2026 / 18:42
Paşinyan Azərbaycanın tam haqlı olduğunu bütün Avropaya bəyan etdi...

16.11.2026 / 18:27
Üç ölkə liderləri Çin görüşünün gündəliyində razılaşa bilmədilər

16.11.2026 / 18:23
Ceyhun Bayramovla Birləşmiş Krallığın XİN başçısı arasında telefon danışığı olub

16.11.2026 / 18:18
AMEA-da Səhəndin 100 illiyinə həsr olunmuş elmi konfrans keçirilib - FOTO

16.11.2026 / 18:10
Azərbaycan Beynəlxalq Telekommunikasiya İttifaqının Şurasına üzv seçildi

16.11.2026 / 18:02
Çin Rusiyadan dəstəyini geri çəkir, Putinin yeni Yalta arzusu suya düşür...

16.11.2026 / 17:45
Azərbaycanla Britaniya qarşılarında yeni yol açdılar...

16.11.2026 / 17:30
Gələn ildən əmanətçilərin qazancından vergi tutula bilər - faizlər də açıqlandı...

16.11.2026 / 17:17
Avropa yenidən Rusiya qazı üçün milyardlarla dollar ödəyir...

16.11.2026 / 17:12
Əhalinin dərman və ərzaq xərcləri artır...

16.11.2026 / 16:50
Ramiz Mehdiyevi ifrat tərifləyənlər risk aıtındadır – “kardinal” dövlət çevrilişində ittiham olunur...

16.11.2026 / 16:10
Azərbaycan ASB-nin yeni beynəlxalq təşkilata çevrilməsini önəmli saymır - niyə?..

16.11.2026 / 15:57
Hikmət Hacıyev: "Azərbaycan NATO ilə tərəfdaşlığı inkişaf etdirməyə hazırdır" - FOTO

16.11.2026 / 15:20
Ermənistan Rusiyadan qopur, İran o gücdə deyil, Azərbaycanla isə problem var...

16.11.2026 / 14:45
Azərbaycanda pensiya Ermənistandan 2 dəfə, Rusiyadan isə 40 dollar çoxdur - RƏQƏMLƏR

16.11.2026 / 14:32
Devlər Çində Ukrayna problemini yerdən qaldıra bil(məy)əcək... Tərəddüdlər...

16.11.2026 / 14:01
Azərbaycan 2030-cu ildə 27-ci Ümumdünya Enerji Konqresinə ev sahibliyi edəcək...

16.11.2026 / 13:57
Moskvanın sülh üçün maksimalist tələblərinə Aİ-dən maksimalist qarşılıq - Rusiya qoşunları bütün ölkələrdən çıxarılsın…

16.11.2026 / 13:52
Hesablama Palatası cari xərclərin artım tempinə limit qoyulmasını təklif etdi...

16.11.2026 / 13:38
“Bir pəncərə” informasiya sistemi haqqında əsasnamə təsdiq edildi

16.11.2026 / 13:35
Azərbaycan Respublikasının Strateji Obyektlərin Mühafizəsi Dövlət Agentliyi müddətdən artıq həqiqi hərbi xidmətə qəbulla əlaqədar müsabiqə elan edir.

16.11.2026 / 13:34
“Yüksəliş” müsabiqəsinin keçirilməsi üçün bir milyon manat ayrıldı

16.11.2026 / 13:30
Xəzər dənizinin sahilboyu ərazilərində dövlət idarəetməsi təkmilləşdiriləcək - FƏRMAN

16.11.2026 / 13:21
Rumıniya Qara dəniz regionunun təhlükəsizliyi ilə bağlı Bakı ilə danışıqlar aparacaq...

16.11.2026 / 13:08
Aİ-nin genişlənmə sammitinə Gürcüstandan yalnız səfir dəvət olundu, Tiflis tədbirdən imtina etdi...

16.11.2026 / 12:43
Ukrayna Rostov vilayətində neft bazasını və qazpaylayıcı stansiyanı vurdu...

16.11.2026 / 12:29
Üç qitədəki Strateji Tərəfdaşlarımızın bizə faydaları nə ola bilər?! - Tək bir cümlə...

16.11.2026 / 12:20
Əmək Məcəlləsində dəyişikliklər təsdiqləndi

16.11.2026 / 12:18
İran parlamenti kəşfiyyat nazirinin müctəhid olması tələbini ləğv etdi...

16.11.2026 / 12:15
Prezident İlham Əliyev Dövlət Qulluğu Məcəlləsini təsdiqlədi

16.11.2026 / 12:05
Büdcəyə ən çox pul gətirən vergi bəlli oldu – Çoxumuz hər gün ödəyirik!

16.11.2026 / 11:53
Hörmüz boğazında iki neft tankeri minaya düşərək partladı...

16.11.2026 / 11:31
Paytaxtda avtoxuliqanlıq edən sürücü həbs edildi

16.11.2026 / 11:20
Ukrayna Krım körpüsünə növbəti dəfə zərbə endirdi – nəqliyyatın hərəkəti dayandırıldı...

16.11.2026 / 11:03
Mağazada qiymət göstərməyənlər 1 650 manatadək cərimələnəcək

16.11.2026 / 10:44
Ombudsman beynəlxalq ictimaiyyəti minatəmizləməyə dəstəyi artırmağa çağırdı

16.11.2026 / 10:17
Şahdağda qarın hündürlüyü 20 santimetrə çatdı

16.11.2026 / 10:02
Bakıda güclü külək 32 ağacı sındırdı

16.11.2026 / 09:55
İrandan Azərbaycana dronla narkotik keçirilməsinin qarşısı alındı - aparatı idarə edən iranlı da yaxalandı

16.11.2026 / 09:36
Azərbaycan və Ermənistan nümayəndələri yenidən görüşəcək

16.11.2026 / 09:05
Bakıda mağaza və evlərdən oğurluq edən şəxslər saxlandı

16.11.2026 / 07:22
Babil İmperiyasının süqut etmə tarixi dəqiqləşdirildi - mübahisə bitdi

16.11.2026 / 07:11
Tramp-Putin-Tszinpin görüşünün tarixi bəlli oldu

16.11.2026 / 06:59
"Türkiyə özünü yeniləyir" - Yeni Partiya bu şüar altında Qurultay keçirdi

16.11.2026 / 06:49
İranın Tramp və administrasiya üzvlərinə qarşı sui-qəsd planı açıldı - bir çox yüksək rütbəli şəxs hərbi bazalara köçürüldü

16.11.2026 / 06:40
Zaxarova Consonun Moskvada çox içməsinə şahidlik etdi - “Elə deyirdi süz…”

15.11.2026 / 22:36
Estoniya Rusiya ilə sərhəddəki bütün keçid məntəqələrini bağlayır...

15.11.2026 / 22:10
Prezidentin sosial şəbəkə hesablarında həftəlik fəaliyyəti ilə bağlı icmal yayımlanıb - VİDEO

15.11.2026 / 22:02
Prezident İlham Əliyevin sosial şəbəkə hesablarına qarşı kiberhücumlar müşahidə olunur

15.11.2026 / 19:54
Prezident: "Ümummilli Liderin Azərbaycan teleradiosuna göstərdiyi diqqət və qayğı bu sahənin inkişafında xüsusi yer tutur"

15.11.2026 / 19:52
"Radio və televiziya dövlətçilik ənənələrimizin, milli kimliyimizin və Azərbaycan həqiqətlərinin təbliği baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır" - Prezident

15.11.2026 / 19:46
Prezident İlham Əliyev Azərbaycanın televiziya və radio işçilərini təbrik etdi

15.11.2026 / 18:43
Ağstafada sursat partladı - ölən və yaralanan var...

15.11.2026 / 18:30
Bayden memuarında Zelenskini “nankor”, Putini isə “yeniyetmə kimi” xarakterizə edib

15.11.2026 / 18:11
Rumıniya Qara dənizdə azərbaycanlıların olduğu gəmiyə hücuma görə Rusiyanı günahlandırdı – qırıcılar havaya qaldırıldı...

15.11.2026 / 17:15
Kremlin Avropaya xəbərdarlıq - razılaşma olmasa, məqsədimizə hərbi yolla nail olacağıq...

15.11.2026 / 16:31
"Söyüdlü kəndinin boşaldılacağı barədə məlumatlar əsassızdır" - Media və Yayım Şurası

15.11.2026 / 16:26
Təhsilin rəqəmsallaşmasındakı ciddi geriliyin əsas səbəbi məmur məsuliyyətsizliyidir - İlham Əhmədov yazır

15.11.2026 / 15:33
Rumıniya sahillərində azərbaycanlı dənizçilərin olduğu gəmi vuruldu...

15.11.2026 / 14:35
Putinin nəvələrinin Zelenski soyadı daşıdığı ortaya çıxdı... Uşaqların sənədləri illər sonra dəyişdirildi...

İki ildən çoxdur azad sahibkarlıq yeni Rəqabət Məcəlləsi ilə tənzimlənir...

XƏBƏR ARXİVİ