Bu gün 31 Mart - Azərbaycanlıların Soyqırımı Günüdür. 99 il əvvəl erməni daşnakları Bakının dinc sakinlərinə divan tutub. Uzun illər arxivlərdə "məxfi" qrifi ilə pünhanlanan, gözdən-könüldən iraq saxlanan soyqırımla bağlı faktlar bizə çox-çox sonralar məlum olub. Tariximizin qanlı səhifələrindən biri olan mart soyqırımı XX əsrin əvvəllərində xalqımıza qarşı törədilən qanlı cinayətdir.
Bu cinayəti havadarlarının dəstəyi ilə erməni daşnakları törədib. Mart soyqırımı haqqında əldə olunan sənədlər, üzə çıxarılan fotolar, şahid ifadələri bizə olduqca ətraflı, səhih məlumat verir. Bakını qanında boğmaq istəyən mənfur qüvvələrin xalqımıza vurduğu yaralar hələ sağalmayıb, əksinə, yara üstündən neçə yara da vurulub.
Uzun illər bu barədə danışılmayıb, yazılmayıb. Ermənilərlə dostluq, qardaşlıq təlqin edilib. Biz onlara süfrəmizdə yer vermişik, amma onlar süfrəmizdə dost kimi yox, talançı kimi, xain kimi əyləşib həmişə. Düşmən üzümüzə gülə-gülə evimizi yıxıb.
Erməni hansı dövrdə yaşasa da, öz daşnak xislətindən əl çəkməyib. Tarixdə xalqımıza qarşı bir neçə dəfə soyqırım törədən daşnakların bu əməllərinə hələ də beynəlxalq ictimaiyyət münasibət bildirməyib. 2018-ci ildə mart soyqırımının 100 illiyidir. 99 il əvvəl baş verən bu hadisəyə müasir Azərbaycan tarixşünaslığı son illər böyük tədqiqat əsərləri, elmi araşdırmalar həsr edib. Tariximizin öyrənilməsi, yaddaşlara həkk olunması baxımından böyük əhəmiyyət daşıyan bu faktlardan gənc nəsil dərs götürməlidir.
Tarixə mart soyqırımı kimi düşən bu hadisə necə baş verib? Tarixçilər yazır ki, 1918-ci ilin 30 mart və 3 aprel tarixləri arasında Bakı şəhərində və Bakı quberniyasının müxtəlif bölgələrində, eləcə də Şamaxı, Quba, Xaçmaz, Lənkəran, Hacıqabul, Zəngəzur, Qarabağ, Naxçıvan və digər ərazilərdə erməni silahlı dəstələri azərbaycanlılara qarşı kütləvi qırğın törədib.
Rəsmi mənbələrdə qeyd edilir ki, əsasən soyqırım nəticəsində 12 minə yaxın azərbaycanlı qətlə yetirilib, on minlərlə insan itkin düşüb.
Keçən yazımızda qeyd etmişdik ki, Azərbaycan Respublikasının sabiq prezidenti mərhum Heydər Əliyevin 26 mart 1998-ci il tarixli Fərmanı ilə 31 mart - Azərbaycanlıların Soyqırımı Günü kimi qeyd olunur.
Tarixçilər yazır ki, 1917-ci ildə Rusiyada baş verən Oktyabr inqilabı nəticəsində Stepan Şaumyanın başçılıq etdiyi bolşevik Bakı Soveti Bakı quberniyasında hakimiyyəti ələ keçirib. Etnik erməni olan və Britaniya hökumətindən milyon qızıl rubl məbləğində ilkin yardım alan S.Şaumyan Bakıda azərbaycanlılara qarşı bolşeviklərlə erməni millətçilərinin əməkdaşlığını təmin edib.
"Rəhbər"in soyqırıma rəvac verən məktubu...
Tədqiqatçılar qeyd edir ki, 9 mart 1918-ci ildə Hacı Zeynalabdin Tağıyevin oğlu Məhəmməd Tağıyevin dəfn mərasimində iştirak etmək üçün general Talışinskinin başçılıq etdiyi Azərbaycan alayı Bakıya gəlir. Məhəmməd Tağıyev Lənkəran şəhərində baş verən ixtilafda rus-erməni silahlı dəstələri tərəfindən qətlə yetirilib və onun dəfn mərasimi 27 mart gününə təyin edilib.
Yazılanlara görə, general Talışinski Bakıya gəlməzdən bir neçə gün əvvəl Lenin Bakı Sovetinin başçısı S.Şaumyana bu məzmunda teleqram yollayıb: "Hörmətli yoldaş Şaumyan,
məktubunuz üçün təşəkkür edirəm. Sizin düşünülmüş siyasətiniz bizə çox xoşdur və yaranmış vəziyyətdə siyasətinizin daha dərin və ehtiyatlı diplomatiya ilə birgə tətbiq edilməsini məqsədəuyğun sayır və nəticədə qələbə çalacağımıza əminik.
Çətinliklər gözlənilməzdir və indiyədək biz yalnızca imperialistlər arasında narazılıqlar və münaqişələr nəticəsində irəli getmişik. Bu konfliktləri işlətməyi öyrənin, hazırda diplomatiya öyrənmək vacibdir.
Bütün dostlara xoş arzular və salamlar".
Tarixçilərin yazdığına görə, Leninin Şaumyana etdiyi bu müraciətə baxmayaraq, Bakıya daxil olarkən general Talışinski və Azərbaycan alayının üzvləri Bakı Soveti tərəfindən həbs altına alınır, nəticədə şəhərdə yaşayan azərbaycanlılar Bakı Sovetinə qarşı müqavimət göstərməyə başlayır. Baş verən silahlı münaqişə martın 30-dan aprelin 2-nə qədər Bakıda davam edib və tarixdə "1918-ci ilin mart günləri" kimi qalıb.
Mahiyyətcə milli soyqırımı olan "Mart döyüşləri" Bakı Sovetinə qısa müddət ərzində vəziyyətə nəzarət etmək imkanı versə də, əhali arasında sovetlərə qarşı kin-küdurəti daha da artırdı, Azərbaycanda sovetləşmə ideyasına zərbə vurdu.
Müstəqil Azərbaycan ideyasına qəsd...
Tədqiqatçılar bildirir ki, bolşeviklərin böyük dövlətçilik siyasətinin labüd nəticəsi olan soyqırım Azərbaycanda milli istiqlala qarşı açıq-aydın sui-qəsd idi. Kütləvi soyqırım istiqlalın aparıcı qüvvəsi olan "Müsavat"ın milli dövlətçilik siyasəti ideyalarına güclü təsir göstərdi, onu Rusiya imperiyasını demokratik-federativ respublikaya çevirmək, burada millətlərə muxtariyyət hüququ vermək ideyasından imtina etməyə, bundan sonra tam dövlət müstəqilliyi xəttini əsas götürməyə, "Müstəqil Azərbaycan" ideyasını irəli sürməyə məcbur etdi.
Mart soyqırımından bir il sonra ermənilər bu hadisələri bolşeviklərlə müsəlmanlar arasında cərəyan edən hakimiyyət mübarizəsi kimi mətbuatda yaydılar. Məlumatlara görə, 1919-cu ilin yayında ABŞ tərəfindən Bakıya göndərilən general Harborda təqdim edilən sənəddə erməni yepiskopu Baqrat ermənilərin mart hadisələrində iştirakını inkar edir. Baqrat Bakıda hadisələr zamanı öldürülən 1000 nəfərdən 300-nün erməni və rus, 700-nün müsəlman olduğunu iddia edirdi. Bu soyqırım təkcə Bakı ilə əhatəli deyildi. Aprel ayının ilk ongünlüyündən etibarən bu qətliamlar eynilə Şamaxı, Quba, Xaçmaz, Lənkəran, Hacıqabul, Salyan, Zəngəzur, Qarabağ, Naxçıvan və digər bölgələrdə də edildi.
"Daşnaksütyun"un silsilə qətliamları...
Tarixçilər bildirir ki, 1917-ci il oktyabr çevrilişi və hakimiyyətə bolşeviklərin gəlməsi zamanı yaranmış vəziyyətdən istifadə edən erməni millətçiləri və onların cəmləşdiyi "Daşnaksütyun" partiyası Bakıda və digər yerlərdə azərbaycanlılara qarşı mitinqlər keçirməyə başladılar. 1918-ci il mart ayının 30-da erməni kilsəsi yanında toplaşan daşnak dəstəsi müsəlmanlara ilk atəş açdı. Tarixi sənədlərə istinadən vurğulanır ki, 31 mart səhər tezdən bolşevik-daşnak dəstələri azərbaycanlılar yaşayan "Kərpicxana", "Məmmədli" və başqa məhəllələrə hücum etdilər. Həmin məhəllələri havadan təyyarələr, dənizdən isə hərbi gəmilər bombalamağa başladı. Məlumatlara görə, ermənilər rusları inandırmışdılar ki, guya İçərişəhərdə azərbaycanlılar rusları qırıb. Məlumatlarda bildirilir ki, matroslar bunun yalan olduğunu biləndən sonra atəşi dayandırsa da, artıq gec idi, alova bürünmüş məhəllələrdə ölənlərin sayı-hesabı yox idi. Yazılanlara görə, erməni millətçiləri heç kimə rəhm etmirdi, qarşılarına çıxan hər kəsi türk deyə dərhal qətlə yetirirdilər.
Tarixçilər yazır ki, 1918-ci ildə Rusiyada yaranmış vəziyyətdən istifadə edən ermənilər öz istəklərinə bolşevizm bayrağı altında nail olmağa cəhd göstərib. Bakı kommunası 1918-ci ilin martında cinayətkar planı həyata keçirməyə başlayır. Təxminən 7 min erməni əsgəri müxtəlif cəbhələrdən Bakıya gətirilir. Bundan başqa, "Qırmızı qvardiya" adı altında yaradılan 10-12 minlik ordunun da 70 %-i ermənilərdən ibarət idi. Qabaqcadan hazırlanan anlaşmaya əsasən, bolşevik-erməni koalisiyası cəbhə boyu hücuma keçir. Martın 30-da axşam saatlarında Bakıda ilk atəş səsləri eşidilir. Təpədən dırnağa qədər silahlanmış erməni əsgərləri müsəlmanların evlərinə basqın edərək onları vəhşicəsinə öldürür, körpələrə və qocalara aman vermirdilər. Qadınlar daha ağır şəkildə öldürülürdü. Arxiv materiallarına əsasən, qulaqları, burunları kəsilən, orqanları parça-parça edilən 37 qadının meyiti tapılmışdı.
Nəriman Nərimanov erməni vəhşilərinin törətdikləri qətliamlar haqqında belə bəhs edir: "Bolşevik olan bir müsəlmana belə aman verilmədi. Müsəlmanlara hər cür cinayət etdilər. Nəinki kişilər, hətta hamilə qadınlar da daşnaklardan canının qurtara bilmədilər".
Var gücü ilə milli sülhə və birliyə qarşı "sinfi mübarizə" və "sinfilik" mövqeyindən çıxış edən S.Şaumyan başda olmaqla, Bakı bolşevikləri "Bakı Sovetini Zaqafqaziyada vətəndaş müharibəsinin başlıca mərkəzinə və istehkamına" çevirmək yolunu seçdilər. Onlar daşnaklarla birlikdə "antisovet qiyamına", "əksinqilaba" qarşı mübarizə adı altında 1918-ci il mart ayının axırlarında (30-31-də) milli qırğın təşkil etdilər. Bu, müsəlmanlara qarşı, xüsusilə azərbaycanlılara qarşı milli soyqırım, Azərbaycanın milli istiqlalına xəyanətkar sui-qəsd idi. Həmin soyqırım zamanı 12 mindən çox (bəzi sənədlərdə 15 min) günahsız azərbaycanlı qanına qəltan edildi. Bu soyqırımda daşnak silahlı dəstələri, habelə Anastas Mikoyanın başçılıq etdiyi "Qızıl qvardiya" dəstələri xüsusilə fərqlənmişdi.
"Ona görə Azərbaycan xalqına qarşı soyqırım siyasəti həyata keçirildi ki..."
Tarix üzrə fəlsəfə doktoru Məhərrəm Zülfüqarlı bizimlə söhbətində 31 mart soyqırımının tarixi səbəblərindən danışdı. Alimin bildirdiyinə görə, başqa xalqların əlində alət olmağa adət edən ermənilər Bakı qırğınını Azərbaycanı istəməyən qüvvələrin fitvası ilə edib: "Bilirsiniz ki, dünyada müxtəlif xalqlara qarşı soyqırım aktı törədilib. O cümlədən də yəhudilərə qarşı soyqırım olub. Bu, tarixə "Holokos" soyqırımı kimi düşüb. Ukrayna BMT-də məsələ qaldırıb ki, keçən əsrin 30-cu illərində kollektivləşmə dövründə ukraynalılara qarşı soyqırım siyasəti həyata keçirilib.
1828-ci ildə "Türkmənçay" müqaviləsi ilə Azərbaycanın şimalı Rusiya tərəfindən işğal olundu. Lakin xalqımız həmişə öz dövlətinə, sərvətlərinə sahib olmaq uğrunda mübarizəsini davam etdirib. Nəhayət, 1917-ci il fevral burjua inqilabından sonra çar devrildi və Rusiyada nisbətən demokratik əhval-ruhiyyə yarandı. XIX əsrin sonlarından başlayaraq ziyalılar tərəfindən milli şüur formalaşdırılmağa başladı. Bu sonrakı dövrdə də inkişaf etdirildi. Yəni xalq artıq özünü dərk etməyə başlamışdı. 1917-ci ilin noyabrında Bakı Sovetinə keçirilən seçkilərdə "Müsavat" partiyası qalib gəlmişdi və Şaumyanın təmsil olunduğu partiya isə qıraqda qalmışdı. Bu proses onu göstərirdi ki, artıq Azərbaycan xalqı öz vətəninə, sərvətlərinə sahib durmaq əzmindədir. Təbii ki, bu da ac Rusiyaya sərf etmirdi. 1917-ci ilin oktyabrında çevriliş nəticəsinə bolşeviklər hakimiyyətə gəldi. Bu da vətəndaş müharibəsinə rəvac verdi. Rusiyanın Bakı neftinə böyük ehtiyacı vardı. Bu tərəfdən də millətimiz artıq özünü dərk edirdi və təşkilatlanıb siyasi partiyalar yaradırdı. Ona görə Azərbaycan xalqına qarşı soyqırım siyasəti həyata keçirildi ki, xalqımızın təbii sərvətinə Rusiya sahib olsun. Bu fikri Yazov da 20 Yanvar hadisələrindən sonra demişdi ki, bizə azərbaycanlılar yox, Azərbaycan lazımdır. O cümlədən də bolşeviklərə də azərbaycanlılar deyil, Azərbaycan lazım idi. Ona görə də azərbaycanlıların soykökünü kəsmək və torpaqlarımıza, sərvətlərimizə sahib olmaq istəyirdilər. Onlar məqsədlərini ermənilərin əli ilə həyata keçirdilər. Çünki ermənilər həmişə Çar Rusiyasının əlində vasitə olub. Onlar bu məsələdə də ermənilərdən istifadə etdilər. Elə indi də istifadə edirlər. Biz tariximizi yaxşı bilməli, dost-düşmənimizi bir-birindən ayırd etməli, bundan sonra da ayıq-sayıq olmalıyıq ki, belə faciələri təkrar yaşamayaq".
M.Zülfüqarlının sözlərinə görə, biz xalqımızın başına gətirilən tarixi faciələrdən dərs götürməliyik. Alim bildirdi ki, 1918-ci il mart soyqırımından sonra Azərbaycan Xalq Cumhuriyyəti yaranıb və soyqırımı araşdırmaq üçün komissiya yaradılıb. Onun bildirdiyinə görə, bu komissiya faktları dəqiqliklə araşdırıb ortaya qoyub və alimlər o faktlardan bu gün isifadə edir. "1920-ci ilin 28 aprel tarixində XI Ordu Azərbaycanı işğal edəndən sonra yaddaşımızdan həqiqi tarixi silmək üçün bizə saxta tarix öyrətməyə başladılar. 31 mart qırğınlarını həyata keçirənlərə isə heykəllər qoydular və 70 il bizə təlqin etdilər ki, onlar sizin xoşbəxt gələcəyiniz uğrunda "mübarizə" aparıb. Rəhmətlik akademik Ziya Bünyadovun 1989-cu ilin noyabr ayında yazdığı "Əfsanə və əfsanə yaradanlar" məqaləsindən sonra biz bildik ki, 26 Bakı komissarı, onlara rəhbərlik edən Şaumyan kimdir? Z.Bünyadov yazırdı ki, onlar azərbaycanlılara qarşı soyqırım törədib. Şaumyan 31 mart soyqırımının "ilhamvericisi" olub. Bizə tariximizi unutdurdular, 20 Yanvar faciəsi baş verdi, Qarabağ problemi yarandı, Xocalı soyqırımının acısını yaşadıq. Biz tariximizi yaxşı bilməliyik, yaddaşımız möhkəm olmalıdır ki, bundan sonra bu cür faciələri bir də yaşamayaq" - deyə bildirən M.Zülfüqarlının sözlərinə görə, bu hadisənin beynəlxalq aləmdə də tanıdılması vacibdir.
"Tarixçilər də Heydər Əliyevin fərmanından sonra..."
M.Zülfüqarlı vurğuladı ki, Heydər Əliyevin xalqımız qarşısında ən böyük xidmətlərindən biri 31 mart soyqırımı ilə bağlı fərman imzalamasıdır: "Bilirsiniz ki, tarixçilər də Heydər Əliyevin fərmanından sonra böyük tədqiqatlara başladı. Əvvəllər nə üçün bu fərman verilməmişdi? Çünki o illərdə dövlətimizin iqtisadi gücü yox idi, ölkədə problemlər vardı, 1994-1995-ci illərdə çevriliş cəhdlərinin qarşısı alınırdı. 1995-ci ildə Konstitusiyamız qəbul olunandan sonra dövlətimiz inkişaf etməyə başladı. 1998-ci ildə çox düzgün olaraq Heydər Əliyev tərəfindən fərman verildi. Biz bu siyasəti indi də davam etdiririk, təbliğ edirik. Dövlətin bu siyasəti olmasaydı, biz yenə də tarixin qaranlıq səhifələrinə işıq tuta bilməzdik. Bu müsbət haldır ki, biz artıq dünya səviyyəsində soyqırım məsələsini qaldıra, Xocalı genosidini tanıda bilirik. Mənə belə gəlir ki, biz bu prosesi daha da gücləndirməliyik".
İradə SARIYEVA
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.