çərşənbə axşamı günü, 17 noyabr 2026
     

Azər­bay­can­lı­la­rın dəh­şət­li 31 mart soy­qı­rı­mı­nın yüz il­li­yi­nə cə­mi bir il qal­dı

Image


Ta­ri­xi unut­maq yox, ya­şat­maq, yad­da sax­la­maq la­zım­dır. Tə­əs­süf ki, uzun il­lər ta­ri­xi­miz­dən xə­bər­siz ol­mu­şuq. Məq­səd­li şə­kil­də ta­ri­xi­mi­zi unut­du­rub­lar. Xal­qı­mı­zın ta­ri­xi ta­le­yin­də elə qan­lı-qa­da­lı sə­hi­fə­lər olub ki, in­di on­lar­la ta­nış ol­duq­ca dəh­şə­tə gə­lir­sən. XX əs­rin əv­vəl­lə­rin­də xal­qı­mı­zın ba­şı­na gə­ti­ri­lən fa­ciə­lər in­san­la­rın qa­nı­nı don­du­rur.

Er­mə­ni daş­nak­la­rı­nın Azər­bay­can xal­qı­na qar­şı tö­rət­di­yi soy­qı­rım­lar min­lər­lə azər­bay­can­lı­nın hə­ya­tı­na son qo­yub. Ta­ri­xi­mi­zin hə­mi­şə qa­na­yan ya­ra­sı olan soy­qı­rım ha­di­sə­lə­ri bir xal­qın di­gər xal­qa qar­şı tö­rət­di­yi qan­lı ci­na­yət­dir. An­caq hə­lə bu ci­na­yə­ti tö­rə­dən­lər və on­la­rın da­vam­çı­la­rı la­yiq­li cə­za­sı­nı al­ma­yıb.

1918-ci il­də er­mə­ni­lər tə­rə­fin­dən azər­bay­can­lı­la­ra qar­şı tö­rə­di­lən soy­qı­rım ak­tı so­vet il­lə­rin­də xal­qı­mız­dan  giz­lə­di­lib, bu ha­di­sə­dən az-çox xə­bə­ri olan ta­rix­çi­lər isə  sus­ma­ğa üs­tün­lük ve­rib. Çün­ki bu mə­sə­lə­nin o dövr­də gün­də­mə gə­ti­ril­mə­si müm­kün de­yil­di.

Baş­qa məm­lə­kət­lər­dən "Qaf­qaz evi"nə kö­çü­rü­lən er­mə­ni­lər bu­ra gəl­dik­lə­ri vaxt­dan "qoy özü­mə yer edim, gör sə­nə nə edə­cə­yəm" prin­si­pi ilə ya­şa­yıb. Ta­rix­dən mə­lum­dur ki, er­mə­ni­lər han­sı döv­lə­tə sı­ğı­nıb­sa, ayaq­la­rı bir az yer alan ki­mi, öz məkr­li plan­la­rı­nı hə­ya­ta ke­çi­rib, hə­min döv­lə­tə bö­yük xə­ya­nət­lər edib.

Er­mə­ni xis­lə­ti hər za­man hər yer­də özü­nü gös­tə­rir. Bu mə­na­da on­lar Azər­bay­can xal­qı­na da bö­yük xə­ya­nət­lər edib. Daş­nak­la­rın 1918-ci il­də azər­bay­can­lı­la­ra qar­şı tö­rət­di­yi soy­qı­rım ak­tı nə­ti­cə­sin­də xal­qı­mız fa­ciə qur­ba­nı ol­du.

Qeyd et­di­yi­miz ki­mi, uzun il­lər er­mə­ni­lə­rin tö­rət­di­yi soy­qı­rım ak­tı­na nə si­ya­si, nə ta­ri­xi, nə də hü­qu­qi qiy­mət ve­ril­di.

Müs­tə­qil­li­yi­mi­zin ilk il­lə­rin­də də bu mə­sə­lə­yə tə­əs­süf ki, so­yuq ya­na­şıl­dı. Heç ta­rix­çi­lər də 31 mart soy­qı­rı­mı haq­qın­da elə də ge­niş araş­dır­ma və təd­qi­qat apar­ma­mış­dı. Bu sus­qun­lu­ğa Hey­dər Əli­yev ha­ki­miy­yə­tə qa­yıt­dıq­dan son­ra son qo­yul­du. Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın sa­biq pre­zi­den­ti mər­hum Hey­dər Əli­yev xal­qı­mı­zın ta­ri­xi ta­le­yi­nə öz mü­na­si­bə­ti­ni bil­dir­di və 31 mart ha­di­sə­lə­ri­nə hü­qu­qi-si­ya­si qiy­mət ver­di.  31 mart azər­bay­can­lı­la­rın soy­qı­rı­mı ak­tı­na yal­nız ha­di­sə­nin üs­tün­dən 80 il keç­dik­dən son­ra mü­na­si­bət bil­di­ril­di. 

Hey­dər Əli­ye­vin "Azər­bay­can­lı­la­rın soy­qı­rı­mı haq­qın­da" ver­di­yi 26 mart 1998-ci ta­rix­li Fər­man soy­qı­rım ha­di­sə­si­nə ya­naş­ma­da bö­yük sə­hi­fə aç­dı.

Hey­dər Əli­ye­vin im­za­la­dı­ğı fər­man­da qeyd edi­lir­di: "Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı müs­tə­qil­lik qa­zan­dıq­dan son­ra xal­qı­mı­zın ta­ri­xi keç­mi­şi­nin ob­yek­tiv mən­zə­rə­si­ni ya­rat­maq im­ka­nı əl­də edil­miş­dir. Uzun il­lər giz­li sax­la­nan, üzə­ri­nə qa­da­ğa qo­yul­muş hə­qi­qət­lər açı­lır, təh­rif edil­miş ha­di­sə­lər özü­nün əsl qiy­mə­ti­ni alır.

Azər­bay­can xal­qı­na qar­şı də­fə­lər­lə tö­rə­dil­miş və uzun il­lər­dən bə­ri öz si­ya­si-hü­qu­qi qiy­mə­ti­ni al­ma­mış soy­qı­rı­mı da ta­ri­xin açıl­ma­mış sə­hi­fə­lə­rin­dən bi­ri­dir. 1813-cü və 1828-ci il­lər­də im­za­la­nan Gü­lüs­tan və Türk­mən­çay mü­qa­vi­lə­lə­ri Azər­bay­can xal­qı­nın par­ça­lan­ma­sı­nın, ta­ri­xi tor­paq­la­rı­mı­zın bö­lün­mə­si­nin əsa­sı­nı qoy­du. Azər­bay­can xal­qı­nın bu mil­li fa­ciə­si­nin da­va­mı ki­mi onun tor­paq­la­rı­nın zəb­ti baş­lan­dı. Qı­sa bir müd­dət­də bu si­ya­sət ger­çək­ləş­di­ri­lə­rək er­mə­ni­lə­rin küt­lə­vi su­rət­də Azər­bay­can tor­paq­la­rı­na kö­çü­rül­mə­si hə­ya­ta ke­çi­ril­di. Soy­qı­rı­mı Azər­bay­can tor­paq­la­rı­nın iş­ğa­lı­nın ay­rıl­maz bir his­sə­si­nə çev­ril­di.

İrə­van, Nax­çı­van və Qa­ra­bağ xan­lıq­la­rı­nın əra­zi­lə­rin­də məs­kun­laş­dı­rı­lan er­mə­ni­lər ora­da ya­şa­yan azər­bay­can­lı­lar­la mü­qa­yi­sə­də az­lıq təş­kil et­mə­lə­ri­nə bax­ma­ya­raq, öz ha­va­dar­la­rı­nın hi­ma­yə­si al­tın­da "Er­mə­ni vi­la­yə­ti" ad­lan­dı­rı­lan in­zi­ba­ti bö­lü­nün ya­ra­dıl­ma­sı­na na­il ol­du­lar. Be­lə sü­ni əra­zi böl­gü­sü ilə, əs­lin­də, azər­bay­can­lı­la­rın öz tor­paq­la­rın­dan qo­vul­ma­sı və məhv edil­mə­si si­ya­sə­ti­nin bü­növ­rə­si qo­yul­du. "Bö­yük Er­mə­nis­tan" ide­ya­la­rı təb­liğ olun­ma­ğa baş­lan­dı. Bu uy­dur­ma döv­lə­tin Azər­bay­can tor­paq­la­rın­da ya­ra­dıl­ma­sı­na "bə­ra­ət qa­zan­dır­maq məq­sə­di­lə" er­mə­ni xal­qı­nın ta­ri­xi­nin sax­ta­laş­dı­rıl­ma­sı­na yö­nəl­miş ge­niş­miq­yas­lı proq­ram­lar re­al­laş­dı­rıl­dı. Azər­bay­ca­nın və ümu­mən Qaf­qa­zın ta­ri­xi­nin təh­rif olun­ma­sı hə­min proq­ram­la­rın mü­hüm tər­kib his­sə­si­ni təş­kil edir­di. "Bö­yük Er­mə­nis­tan" ya­rat­maq xül­ya­sın­dan ruh­la­nan er­mə­ni qəsb­kar­la­rı 1905-1907-ci il­lər­də azər­bay­can­lı­la­ra qar­şı açıq şə­kil­də ge­niş­miq­yas­lı qan­lı ak­si­ya­lar hə­ya­ta ke­çir­di­lər. Er­mə­ni­lə­rin Ba­kı­dan baş­la­nan vəh­şi­lik­lə­ri Azər­bay­ca­nı və in­di­ki Er­mə­nis­tan əra­zi­sin­də­ki Azər­bay­can kənd­lə­ri­ni əha­tə et­di. Yüz­lər­lə ya­şa­yış mən­tə­qə­si da­ğı­dı­lıb yer­lə-yek­san edil­di, min­lər­lə azər­bay­can­lı vəh­şi­cə­si­nə qət­lə ye­ti­ril­di. Bu ha­di­sə­lə­rin təş­ki­lat­çı­la­rı mə­sə­lə­nin ma­hiy­yə­ti­nin açıl­ma­sı­na, ona düz­gün hü­qu­qi-si­ya­si qiy­mət ve­ril­mə­si­nə ma­ne­çi­lik tö­rə­də­rək azər­bay­can­lı­la­rın mən­fi ob­ra­zı­nı ya­rat­mış, öz­lə­ri­nin avan­tü­rist tor­paq id­dia­la­rı­nı pər­də­lə­miş­lər".

Sə­nəd­də vur­ğu­la­nır ki, Bi­rin­ci Dün­ya Mü­ha­ri­bə­si, Ru­si­ya­da baş ver­miş 1917-ci il fev­ral və ok­tyabr çev­ri­liş­lə­rin­dən mə­ha­rət­lə is­ti­fa­də edən er­mə­ni­lər öz id­dia­la­rı­nı bol­şe­vik bay­ra­ğı al­tın­da re­al­laş­dır­ma­ğa na­il ol­du­lar. Sə­nəd­də bil­di­ri­lir ki, 1918-ci ilin mart ayın­dan eti­ba­rən əks-in­qi­lab­çı ün­sür­lər­lə mü­ba­ri­zə bay­ra­ğı al­tın­da Ba­kı Kom­mu­na­sı tə­rə­fin­dən ümu­mən Ba­kı qu­ber­ni­ya­sı­nı azər­bay­can­lı­lar­dan tə­miz­lə­mək məq­sə­di gü­dən mən­fur plan hə­ya­ta ke­çi­ril­mə­yə baş­lan­dı. Hə­min gün­lər­də er­mə­ni­lə­rin tö­rət­dik­lə­ri ci­na­yət­lər Azər­bay­can xal­qı­nın yad­da­şı­na əbə­di həkk olu­nub: "Min­lər­lə dinc azər­bay­can­lı əha­li yal­nız mil­li mən­su­biy­yə­ti­nə gö­rə məhv edil­miş­dir. Er­mə­ni­lər ev­lə­rə od vur­muş, in­san­la­rı di­ri-di­ri yan­dır­mış­lar. Mil­li me­mar­lıq in­ci­lə­ri­ni, mək­təb­lə­ri, xəs­tə­xa­na­la­rı, məs­cid və di­gər abi­də­lə­ri da­ğıt­mış, Ba­kı­nın bö­yük bir his­sə­si­ni xa­ra­ba­lı­ğa çe­vir­miş­lər.

Azər­bay­can­lı­la­rın soy­qı­rı­mı Ba­kı, Şa­ma­xı, Qu­ba qə­za­la­rın­da, Qa­ra­bağ­da, Zən­gə­zur­da, Nax­çı­van­da, Lən­kə­ran­da və Azər­bay­ca­nın baş­qa böl­gə­lə­rin­də xü­su­si qəd­dar­lıq­lar­la hə­ya­ta ke­çi­ril­miş­dir. Bu əra­zi­lər­də dinc əha­li küt­lə­vi su­rət­də qət­lə ye­ti­ril­miş, kənd­lər yan­dı­rıl­mış, mil­li mə­də­niy­yət abi­də­lə­ri da­ğı­dı­lıb məhv edil­miş­dir.

Azər­bay­can Xalq Cum­hu­riy­yə­ti ya­ran­dıq­dan son­ra 1918-ci ilin mart ha­di­sə­lə­ri­nə xü­su­si diq­qət ye­tir­miş­dir. Na­zir­lər Şu­ra­sı 1918-ci il iyu­lun 15-də bu fa­ciə­nin təd­qi­qi məq­sə­di­lə Föv­qə­la­də İs­tin­taq Ko­mis­si­ya­sı­nın ya­ra­dıl­ma­sı haq­qın­da qə­rar qə­bul et­di. Ko­mis­si­ya mart soy­qı­rı­mı­nı, il­kin mər­hə­lə­də Şa­ma­xı­da­kı vəh­şi­lik­lə­ri, İrə­van qu­ber­ni­ya­sı əra­zi­sin­də er­mə­ni­lə­rin tö­rət­dik­lə­ri ağır ci­na­yət­lə­ri araş­dır­dı. Dün­ya ic­ti­ma­iy­yə­ti­nə bu hə­qi­qət­lə­ri çat­dır­maq üçün Xa­ri­ci İş­lər Na­zir­li­yi nəz­din­də xü­su­si qu­rum ya­ra­dıl­dı. 1919 və 1920-ci ilin mart ayı­nın 31-i iki də­fə Azər­bay­can Xalq Cum­hu­riy­yə­ti tə­rə­fin­dən ümum­mil­li ma­təm gü­nü ki­mi qeyd edil­miş­dir. Əs­lin­də bu, azər­bay­can­lı­la­ra qar­şı yü­rü­dü­lən soy­qı­rı­mı və bir əsr­dən ar­tıq da­vam edən tor­paq­la­rı­mı­zın iş­ğa­lı pro­ses­lə­ri­nə ta­rix­də ilk də­fə si­ya­si qiy­mət ver­mək cəh­di idi. La­kin Azər­bay­can Xalq Cum­hu­riy­yə­ti­nin sü­qu­tu bu işin ba­şa çat­ma­sı­na im­kan ver­mə­di.

Za­qaf­qa­zi­ya­nın so­vet­ləş­mə­sin­dən öz çir­kin məq­səd­lə­ri üçün is­ti­fa­də edən er­mə­ni­lər 1920-ci il­də Zən­gə­zu­ru və Azər­bay­ca­nın bir sı­ra di­gər tor­paq­la­rı­nı Er­mə­nis­tan SSR-in əra­zi­si elan et­di­lər. Son­ra­kı dövr­də bu əra­zi­lər­də­ki azər­bay­can­lı­la­rın de­por­ta­si­ya edil­mə­si si­ya­sə­ti­ni da­ha da ge­niş­lən­dir­mək məq­sə­di­lə ye­ni va­si­tə­lə­rə əl at­dı­lar. Bu­nun üçün on­lar SSRİ Na­zir­lər So­ve­ti­nin "Er­mə­nis­tan SSR-dən kol­xoz­çu­la­rın və baş­qa azər­bay­can­lı əha­li­nin Azər­bay­can SSR-in Kür-Araz ova­lı­ğı­na kö­çü­rül­mə­si haq­qın­da" 23 de­kabr 1947-ci il ta­rix­li xü­su­si qə­ra­rı­na və 1948-1953-cü il­lər­də azər­bay­can­lı­la­rın öz ta­ri­xi tor­paq­la­rın­dan küt­lə­vi su­rət­də de­por­ta­si­ya­sı­na döv­lət sə­viy­yə­sin­də na­il ol­du­lar".

Fər­man­da qeyd edi­lir ki, Azər­bay­can xal­qı­nın mə­nə­viy­ya­tı­na, mil­li qü­ru­ru­na və mən­li­yi­nə yö­nəl­miş böh­tan­lar si­ya­si və hər­bi tə­ca­vüz üçün ideo­lo­ji zə­min ya­ra­dır­dı. Xal­qı­mı­za qar­şı apa­rı­lan soy­qı­rım si­ya­sə­ti özü­nün si­ya­si-hü­qu­qi qiy­mə­ti­ni tap­ma­dı­ğı üçün, ta­ri­xi fakt­lar so­vet mət­bua­tın­da er­mə­ni­lər tə­rə­fin­dən təh­rif olu­nur və ic­ti­mai fi­kir çaş­dı­rı­lır­dı. Sə­nəd­də bil­di­ri­lir­di ki, er­mə­ni­lə­rin so­vet re­ji­min­dən bəh­rə­lə­nə­rək hə­ya­ta ke­çir­dik­lə­ri və 80-ci il­lə­rin or­ta­la­rın­da da­ha da güc­lə­nən an­ti-Azər­bay­can təb­li­ğa­tı­na Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın rəh­bər­li­yi vax­tın­da la­zı­mi qiy­mət ver­mə­di. "Azər­bay­ca­nın XIX-XX əsr­lər­də baş ve­rən bü­tün fa­ciə­lə­ri tor­paq­la­rı­nın zəb­ti ilə mü­şa­yi­ət olu­na­raq, er­mə­ni­lə­rin azər­bay­can­lı­la­ra qar­şı dü­şü­nül­müş, plan­lı su­rət­də hə­ya­ta ke­çir­di­yi soy­qı­rı­mı si­ya­sə­ti­nin ay­rı-ay­rı mər­hə­lə­lə­ri­ni təş­kil et­miş­dir. Bu ha­di­sə­lə­rin yal­nız bi­ri­nə - 1918-ci il mart qır­ğı­nı­na si­ya­si qiy­mət ver­mək cəh­di gös­tə­ril­miş­dir. Azər­bay­can Xalq Cum­hu­riy­yə­ti­nin va­ri­si ki­mi Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı bu gün onun axı­ra qə­dər hə­ya­ta ke­çi­rə bil­mə­di­yi qə­rar­la­rın mən­ti­qi da­va­mı ola­raq soy­qı­rım ha­di­sə­lə­ri­nə si­ya­si qiy­mət ver­mək bor­cu­nu ta­ri­xin hök­mü ki­mi qə­bul edir" - fər­man­da qeyd edi­lir.

Ta­rix­çi alim­lər Hey­dər Əli­ye­vin "Azər­bay­can­lı­la­rın soy­qı­rı­mı haq­qın­da" 26 mart 1998-ci il ta­rix­li Fər­ma­nı­nı bö­yük ta­ri­xi ha­di­sə ki­mi xa­rak­te­ri­zə edir.

Azər­bay­can Elm­lər Aka­de­mi­ya­sı­nın Ta­rix İns­ti­tu­tu­nun şö­bə mü­di­ri, ta­rix elm­lə­ri dok­to­ru Qa­sım Ha­cı­yev bi­zim­lə söh­bə­tin­də qeyd et­di ki, Hey­dər Əli­yev ha­ki­miy­yə­tə gəl­mə­səy­di, bu mə­sə­lə bəl­kə də be­lə yük­sək sə­viy­yə­də təd­qiq olun­maz­dı: "Xal­qı­mı­zın ta­ri­xin­də çox­lu mü­na­qi­şə və mü­ha­ri­bə baş ve­rib. An­caq ta­ri­xi­miz­də ən acı­na­caq­lı ha­di­sə­lər xal­qı­mı­za qar­şı tö­rə­di­lən soy­qı­rım­lar­dır. Bu da er­mə­ni­lə­rin Qaf­qa­za kö­çü­rül­mə­sin­dən son­ra baş­la­nan pro­ses­dir ki, bu gü­nə qə­dər də Azər­bay­can xal­qı bun­dan zi­yan çə­kir. Bu isə kö­çü­rül­mə­dən xey­li son­ra Azər­bay­can tor­paq­la­rı­nı bo­şalt­maq üçün er­mə­ni­lə­rə ya­ra­dı­lan şə­ra­it­dir ki, əra­zi­lə­ri­miz­də er­mə­ni­lə­rin sa­yı­nı ar­tır­maq­la azər­bay­can­lı­sız, türk­süz bir res­pub­li­ka ya­rat­sın­lar. Ta­rix­dən mə­lum­dur ki, ha­va­dar­la­rı on­la­ra Er­mə­nis­tan döv­lə­ti­ni ya­rat­dı­lar. Dağ­lıq Qa­ra­bağ mux­tar vi­la­yə­ti­nin ya­ra­dıl­ma­sı da bu si­ya­sə­tin tər­kib his­sə­si­dir. Bu pro­ses da­yan­ma­dı, so­vet ha­ki­miy­yə­ti il­lə­rin­də  er­mə­ni­lə­rin bi­zə qar­şı əra­zi id­dia­la­rı da­vam et­di.

Er­mə­ni daş­nak­la­rı Azər­bay­can xal­qı­nı sı­xış­dı­rıb öz doğ­ma əra­zi­lə­rin­dən çı­xar­maq fik­ri ilə Azər­bay­can­da soy­qı­rım­lar, küt­lə­vi qır­ğın­lar tö­rət­di­lər. 1905-1907-ci il­lər­də azər­bay­can­lı­la­ra qar­şı tö­rət­dik­lə­ri küt­lə­vi qır­ğın­lar, 1918-ci il mart soy­qı­rı­mı, son­ra­kı Xo­ca­lı soy­qı­rı­mı er­mə­ni­lə­rin hə­ya­ta ke­çir­di­yi ci­na­yət­lər­dir. Bir əsr­də iki soy­qı­rım baş ver­di. 1920-ci il­də mart ha­di­sə­lə­ri ilə bağ­lı ya­ra­nan ko­mis­si­ya bu­nun­la əla­qə­dar qə­rar qə­bul et­sə də, Tür­ki­yə­dən baş­qa heç bir dün­ya döv­lə­ti Azər­bay­can xal­qı­nın dər­di­nə şə­rik ol­ma­dı. Er­mə­ni­lə­rin bu hə­rə­kə­ti­nə rə­vac ve­rən bə­zi döv­lət­lə­rin için­də olan mən­fur qüv­və­lər bu si­ya­sə­ti da­vam et­dir­mək üçün on­la­ra şə­ra­it ya­rat­dı.

1918-ci il­də yal­nız Ba­kı­da de­yil, Azər­bay­ca­nın bir sı­ra yer­lə­rin­də azər­bay­can­lı­la­ra qar­şı küt­lə­vi qır­ğın hə­ya­ta ke­çi­ril­di. Uşaq­dan tut­muş qo­ca­ya qə­dər heç kə­sə aman ve­ril­mə­di. Tə­əs­süf­lər ol­sun ki, bu ha­di­sə ta­ri­xi­miz­də öz ək­si­ni tap­ma­dı. Ha­di­sə­lər sax­ta­laş­dı­rıl­dı, unu­dul­du.  Ta­ri­xi­ni də unu­dan­da xalq öz gə­lə­cə­yi­ni qu­ra bil­mir.

Azər­bay­can xal­qı­nın xoş­bəxt­li­yi on­da idi ki, onun Hey­dər Əli­yev ki­mi dün­ya si­ya­sə­tin­də öz ye­ri­ni tu­tan şəx­siy­yə­ti, döv­lət baş­çı­sı olub. Hey­dər Əli­yev ha­ki­miy­yə­tə gəl­dik­dən son­ra bu mə­sə­lə­yə cid­di ya­naş­dı və azər­bay­can­lı­la­ra qar­şı tö­rə­dil­miş soy­qı­rım­la­rın nə­ha­yət ki, ta­ri­xi adı­nı mü­əy­yən­ləş­dir­di. O, 1998-ci il­də er­mə­ni­lə­rin azər­bay­can­lı­la­ra qar­şı soy­qı­rım tö­rət­di­yi ilə bağ­lı fər­man im­za­la­dı. Bu­ra­da diq­qət­çə­kən mə­qam­lar­dan bi­ri nə­dir? Er­mə­ni­lər 1905-1907-ci il­lər­də də azər­bay­can­lı­la­ra qar­şı küt­lə­vi qır­ğın­lar tö­rət­miş­di. Soy­qı­rım ona gö­rə 1918-ci il­dən gö­tü­rül­dü ki, ar­tıq 1918-ci il­də Er­mə­nis­tan döv­lə­ti ya­ra­dıl­mış­dı və bu ha­di­sə­ni bir döv­lə­tin di­gər döv­lə­tə qar­şı tö­rət­di­yi or­ta­da idi. Bu da hə­min sə­bəb­dən azər­bay­can­lı­la­ra qar­şı soy­qı­rım ad­lan­dı­rı­lıb. Əgər de­yil­səy­di ki, er­mə­ni­lər  azər­bay­can­lı­la­ra qar­şı 1905-1907-ci il­lər­də küt­lə­vi qır­ğın­lar tö­rə­dib, on­da bil­di­ri­lər­di ki, hə­min dövr­də er­mə­ni­lə­rin döv­lə­ti yox idi və bu ha­di­sə qar­şı­lıq­lı mü­ba­hi­sə­lər, mü­na­qi­şə­lər fo­nun­da baş ve­rib. Am­ma 1918-ci il­də Er­mə­nis­tan döv­lə­ti ya­ran­mış­dı və bu er­mə­ni-daş­nak hö­ku­mə­ti azər­bay­can­lı­la­rı hər böl­gə­də qır­ğı­na mə­ruz qo­yub. Ulu ön­də­ri­miz ta­ri­xi ta­rix­çi­lər­dən yax­şı bil­di­yi­nə gö­rə, Azər­bay­ca­nın ta­ri­xi ta­le­yi­ni dü­şün­dü­yü üçün, qeyd edir­di ki, er­mə­ni­lər on­la­ra ya­ra­dı­lan döv­lə­tə gö­rə ci­na­yət­lə­rin­dən əl çək­mə­li idi. İrə­van ona gö­rə on­la­ra ve­ril­di ki, on­lar azər­bay­can­lı­la­ra qar­şı kin­dən, əda­vət­dən, se­pa­rat­çı­lıq­dan əl çək­sin. Am­ma tə­əs­süf­lər ol­sun ki, o əra­zi­lər on­la­ra ve­ril­dik­dən son­ra da id­dia­la­rın­dan əl çək­mə­di­lər. 1918-ci ilin mart və ap­rel ay­la­rın­da güc­lü qır­ğın­lar tö­rət­di­lər. Hey­dər Əli­ye­vin ver­di­yi fər­man Azər­bay­can xal­qı­nın ta­ri­xin­də çox mü­hüm bir yer tu­tur. Bir xalq mə­sə­li var: "Ölü­nün də yi­yə­si la­zım­dır, di­ri­nin də". Yə­ni həm ölü­nü ur­vat­lı et­mək, həm də di­ri­yə sa­hib çıx­maq üçün, xal­qı­nın ya­şa­ma­sı­na şə­ra­it ya­ra­dan bir sər­kər­də, bir döv­lət baş­çı­sı la­zım­dır. Ulu ön­də­ri­miz bu mis­si­ya­nı çox yük­sək sə­viy­yə­də da­şı­dı. Azər­bay­can döv­lə­ti­ni möh­kəm­lən­dir­mək­lə bə­ra­bər, ey­ni za­man­da, soy­qı­rım ha­di­sə­si­nə si­ya­si qiy­mət ver­di və be­lə bir fər­man im­za­la­dı. Bu fər­man Azər­bay­can ta­ri­xi­nə 1918-ci il 31 mart ta­ri­xin­də azər­bay­can­lı­la­ra qar­şı soy­qı­rım tö­rə­dil­mə­si­ni təs­diq­lə­yən, ona hü­qu­qi-si­ya­si qiy­mət ve­rən bir sə­nəd ki­mi da­xil ol­du".

Q.Ha­cı­yev bil­dir­di ki, Hey­dər Əli­ye­vin fər­ma­nın­dan son­ra Azər­bay­can ta­rix­çi­lə­ri bu mə­sə­lə­yə qa­yıt­dı və bu, ta­rix­şü­nas­lı­ğı­mız­da ye­ni bir mər­hə­lə ya­rat­dı. "Hey­dər Əli­ye­vin fər­ma­nı­na qə­dər bi­zim ta­ri­xi­miz­də soy­qı­rım ad­lı bir fi­kir yox idi. Bu ba­rə­də az-az da­nı­şı­lır­dı. Pə­ra­kən­də şə­kil­də təh­lil­lər apa­rı­lır­dı. An­caq bu ha­di­sə­yə si­ya­si-ta­ri­xi şə­kil­də qiy­mət ve­ril­mə­miş­di. Bu ba­rə­də so­vet döv­rün­də da­nış­maq müm­kün de­yil­di. Son­ra­kı dövr­də də bu­nun­la bağ­lı heç bir qə­rar, fər­man yox idi. Azər­bay­can­lı­la­ra qar­şı tö­rə­di­lən soy­qı­rım ak­tı­na ta­ri­xi adı­nı Hey­dər Əli­yev ver­di. Bu gün hə­min ha­di­sə öz ta­ri­xi adı ilə dün­ya­ya təq­dim edi­lir" - de­yə Qa­sım Ha­cı­yev bil­dir­di...

İra­də SA­RI­YE­VA

Ya­zı Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın Pre­zi­den­ti ya­nın­da Küt­lə­vi İn­for­ma­si­ya Va­si­tə­lə­ri­nin İn­ki­şa­fı­na Döv­lət Dəs­tə­yi Fon­du­nun ma­liy­yə dəs­tə­yi­lə çap olu­nur.



VİDEO

Aydın Quliyev Mətbuat Şurasında seçkilərə qatılmamasının səbəblərini qurultayda açdı... - VİDEO

Biri ermənini öpür, biri sovet bayrağı qaldırır... Günümüzə baxın! - VİDEO

Lavrov işdən kənarlaşdırılır, yoxsa oyun qurulur? - VİDEO

Azərbaycan üzərindən Ermənistanla ticarət dayan(dırıl)ıb - İrəvan adekvat ola bilmir...

İrəvanda Göy məscid murdarlandı, Azərbaycandan başqa heç bir qonşu müsəlman ölkə səsini çıxarmadı...

Saatlıq maaş sisteminə keçirik, pullar yeni qaydada hesablanacaq...

SON XƏBƏRLƏR

17.11.2026 / 07:02
ABŞ banklarında genişmiqyaslı elektron sistem nasazlığı baş verib - yetkililər kibercinayətkarlığı istisna edir

16.11.2026 / 23:42
Mossadın 2006-cı ildə İstanbulda bir İran generalını qaçıraraq öldürdüyü ortaya çıxdı – ƏMƏLİYYATIN DEATALLARI açıldı...

16.11.2026 / 23:33
Hikmət Hacıyev və Aİ-nin xüsusi nümayəndəsi Azərbaycan-Aİ tərəfdaşlığını müzakirə ediblər

16.11.2026 / 22:47
Leyla Əliyeva Qaraçuxur İdman Zalının açılışında iştirak edib

16.11.2026 / 22:35
Kremldən hakim partiya deputatlarına tapşırıq gəldi - qələbəyə hazırlaşın...

16.11.2026 / 22:20
Trampın kürəkəninin Serbiyadakı biznesi ləğv edildi

16.11.2026 / 22:14
Rusiyanın Gürcüstan və Ukraynaya hücumlarından əvvəlki vəziyyət yaranır - Avropaya yeni müharibə xəbərdarlığı...

16.11.2026 / 22:11
Fatma Betülün ardından İstanbul Fond Birjasının keçmiş rəhbəri də saxlandı

16.11.2026 / 21:58
Trampın oğullarının Qazaxlstanda 1.2 milyard dollarlıq investisiya layihəsi var...

16.11.2026 / 21:50
Ukrayna üzrə növbəti danışıqlar Avropada keçirilə bilər - Aİ ölkələri yeni təkliflər irəli sürdü...

16.11.2026 / 21:32
Polşa Ukrayna danışıqlarında rol aldı - PURL boykotu bitəcək?

16.11.2026 / 21:14
Qaraqoyunlu Cahanşahın ermənilərə simpatiyasının sirləri - Eçmiədzini ermənələrə hədiyyə edənlər...

16.11.2026 / 20:57
İran müharibəsi artıq bitdi...Əsas yekunlar...

16.11.2026 / 20:40
ASB-nin Dublin Zirvəsində Naxçıvanın mühüm bir məsələsi həll edildi...

16.11.2026 / 20:24
Universitet tələbələri ilə görüşən Şərurlu İsfəndiyar hansı qəbahətlərə yol verdi?!...

16.11.2026 / 20:09
Azərbaycanın Strateji tərəfdaşlıq bəyannamələrində tək riskli məqam - analitiklər razılaşmır...

16.11.2026 / 19:53
Avropa siyasi məkanına yeni diplomatik fəallıq fenomeni gəlir...

16.11.2026 / 19:38
ASB-nin Dublin sammitində Əliyev daha bir uğur qazandı - Litva prezidenti açıqladı...

16.11.2026 / 19:24
Türkdilli xalqların ortaq mədəni irsi memarlıq timsalında

16.11.2026 / 19:10
Qara dənizdə içərisində 4 azərbaycanlının da olduğu gəmi vurularaq batırıldı...

16.11.2026 / 18:56
ABŞ-ın Avropadan çəkilməsinə icazə verilmir - Tramp çətinə düşdü...

16.11.2026 / 18:42
Paşinyan Azərbaycanın tam haqlı olduğunu bütün Avropaya bəyan etdi...

16.11.2026 / 18:27
Üç ölkə liderləri Çin görüşünün gündəliyində razılaşa bilmədilər

16.11.2026 / 18:23
Ceyhun Bayramovla Birləşmiş Krallığın XİN başçısı arasında telefon danışığı olub

16.11.2026 / 18:18
AMEA-da Səhəndin 100 illiyinə həsr olunmuş elmi konfrans keçirilib - FOTO

16.11.2026 / 18:10
Azərbaycan Beynəlxalq Telekommunikasiya İttifaqının Şurasına üzv seçildi

16.11.2026 / 18:02
Çin Rusiyadan dəstəyini geri çəkir, Putinin yeni Yalta arzusu suya düşür...

16.11.2026 / 17:45
Azərbaycanla Britaniya qarşılarında yeni yol açdılar...

16.11.2026 / 17:30
Gələn ildən əmanətçilərin qazancından vergi tutula bilər - faizlər də açıqlandı...

16.11.2026 / 17:17
Avropa yenidən Rusiya qazı üçün milyardlarla dollar ödəyir...

16.11.2026 / 17:12
Əhalinin dərman və ərzaq xərcləri artır...

16.11.2026 / 16:50
Ramiz Mehdiyevi ifrat tərifləyənlər risk aıtındadır – “kardinal” dövlət çevrilişində ittiham olunur...

16.11.2026 / 16:10
Azərbaycan ASB-nin yeni beynəlxalq təşkilata çevrilməsini önəmli saymır - niyə?..

16.11.2026 / 15:57
Hikmət Hacıyev: "Azərbaycan NATO ilə tərəfdaşlığı inkişaf etdirməyə hazırdır" - FOTO

16.11.2026 / 15:20
Ermənistan Rusiyadan qopur, İran o gücdə deyil, Azərbaycanla isə problem var...

16.11.2026 / 14:45
Azərbaycanda pensiya Ermənistandan 2 dəfə, Rusiyadan isə 40 dollar çoxdur - RƏQƏMLƏR

16.11.2026 / 14:32
Devlər Çində Ukrayna problemini yerdən qaldıra bil(məy)əcək... Tərəddüdlər...

16.11.2026 / 14:01
Azərbaycan 2030-cu ildə 27-ci Ümumdünya Enerji Konqresinə ev sahibliyi edəcək...

16.11.2026 / 13:57
Moskvanın sülh üçün maksimalist tələblərinə Aİ-dən maksimalist qarşılıq - Rusiya qoşunları bütün ölkələrdən çıxarılsın…

16.11.2026 / 13:52
Hesablama Palatası cari xərclərin artım tempinə limit qoyulmasını təklif etdi...

16.11.2026 / 13:38
“Bir pəncərə” informasiya sistemi haqqında əsasnamə təsdiq edildi

16.11.2026 / 13:35
Azərbaycan Respublikasının Strateji Obyektlərin Mühafizəsi Dövlət Agentliyi müddətdən artıq həqiqi hərbi xidmətə qəbulla əlaqədar müsabiqə elan edir.

16.11.2026 / 13:34
“Yüksəliş” müsabiqəsinin keçirilməsi üçün bir milyon manat ayrıldı

16.11.2026 / 13:30
Xəzər dənizinin sahilboyu ərazilərində dövlət idarəetməsi təkmilləşdiriləcək - FƏRMAN

16.11.2026 / 13:21
Rumıniya Qara dəniz regionunun təhlükəsizliyi ilə bağlı Bakı ilə danışıqlar aparacaq...

16.11.2026 / 13:08
Aİ-nin genişlənmə sammitinə Gürcüstandan yalnız səfir dəvət olundu, Tiflis tədbirdən imtina etdi...

16.11.2026 / 12:43
Ukrayna Rostov vilayətində neft bazasını və qazpaylayıcı stansiyanı vurdu...

16.11.2026 / 12:29
Üç qitədəki Strateji Tərəfdaşlarımızın bizə faydaları nə ola bilər?! - Tək bir cümlə...

16.11.2026 / 12:20
Əmək Məcəlləsində dəyişikliklər təsdiqləndi

16.11.2026 / 12:18
İran parlamenti kəşfiyyat nazirinin müctəhid olması tələbini ləğv etdi...

16.11.2026 / 12:15
Prezident İlham Əliyev Dövlət Qulluğu Məcəlləsini təsdiqlədi

16.11.2026 / 12:05
Büdcəyə ən çox pul gətirən vergi bəlli oldu – Çoxumuz hər gün ödəyirik!

16.11.2026 / 11:53
Hörmüz boğazında iki neft tankeri minaya düşərək partladı...

16.11.2026 / 11:31
Paytaxtda avtoxuliqanlıq edən sürücü həbs edildi

16.11.2026 / 11:20
Ukrayna Krım körpüsünə növbəti dəfə zərbə endirdi – nəqliyyatın hərəkəti dayandırıldı...

16.11.2026 / 11:03
Mağazada qiymət göstərməyənlər 1 650 manatadək cərimələnəcək

16.11.2026 / 10:44
Ombudsman beynəlxalq ictimaiyyəti minatəmizləməyə dəstəyi artırmağa çağırdı

16.11.2026 / 10:17
Şahdağda qarın hündürlüyü 20 santimetrə çatdı

16.11.2026 / 10:02
Bakıda güclü külək 32 ağacı sındırdı

16.11.2026 / 09:55
İrandan Azərbaycana dronla narkotik keçirilməsinin qarşısı alındı - aparatı idarə edən iranlı da yaxalandı

16.11.2026 / 09:36
Azərbaycan və Ermənistan nümayəndələri yenidən görüşəcək

16.11.2026 / 09:05
Bakıda mağaza və evlərdən oğurluq edən şəxslər saxlandı

16.11.2026 / 07:22
Babil İmperiyasının süqut etmə tarixi dəqiqləşdirildi - mübahisə bitdi

16.11.2026 / 07:11
Tramp-Putin-Tszinpin görüşünün tarixi bəlli oldu

16.11.2026 / 06:59
"Türkiyə özünü yeniləyir" - Yeni Partiya bu şüar altında Qurultay keçirdi

16.11.2026 / 06:49
İranın Tramp və administrasiya üzvlərinə qarşı sui-qəsd planı açıldı - bir çox yüksək rütbəli şəxs hərbi bazalara köçürüldü

16.11.2026 / 06:40
Zaxarova Consonun Moskvada çox içməsinə şahidlik etdi - “Elə deyirdi süz…”

15.11.2026 / 22:36
Estoniya Rusiya ilə sərhəddəki bütün keçid məntəqələrini bağlayır...

15.11.2026 / 22:10
Prezidentin sosial şəbəkə hesablarında həftəlik fəaliyyəti ilə bağlı icmal yayımlanıb - VİDEO

15.11.2026 / 22:02
Prezident İlham Əliyevin sosial şəbəkə hesablarına qarşı kiberhücumlar müşahidə olunur

15.11.2026 / 19:54
Prezident: "Ümummilli Liderin Azərbaycan teleradiosuna göstərdiyi diqqət və qayğı bu sahənin inkişafında xüsusi yer tutur"

15.11.2026 / 19:52
"Radio və televiziya dövlətçilik ənənələrimizin, milli kimliyimizin və Azərbaycan həqiqətlərinin təbliği baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır" - Prezident

15.11.2026 / 19:46
Prezident İlham Əliyev Azərbaycanın televiziya və radio işçilərini təbrik etdi

15.11.2026 / 18:43
Ağstafada sursat partladı - ölən və yaralanan var...

15.11.2026 / 18:30
Bayden memuarında Zelenskini “nankor”, Putini isə “yeniyetmə kimi” xarakterizə edib

15.11.2026 / 18:11
Rumıniya Qara dənizdə azərbaycanlıların olduğu gəmiyə hücuma görə Rusiyanı günahlandırdı – qırıcılar havaya qaldırıldı...

15.11.2026 / 17:15
Kremlin Avropaya xəbərdarlıq - razılaşma olmasa, məqsədimizə hərbi yolla nail olacağıq...

15.11.2026 / 16:31
"Söyüdlü kəndinin boşaldılacağı barədə məlumatlar əsassızdır" - Media və Yayım Şurası

15.11.2026 / 16:26
Təhsilin rəqəmsallaşmasındakı ciddi geriliyin əsas səbəbi məmur məsuliyyətsizliyidir - İlham Əhmədov yazır

15.11.2026 / 15:33
Rumıniya sahillərində azərbaycanlı dənizçilərin olduğu gəmi vuruldu...

15.11.2026 / 14:35
Putinin nəvələrinin Zelenski soyadı daşıdığı ortaya çıxdı... Uşaqların sənədləri illər sonra dəyişdirildi...

İki ildən çoxdur azad sahibkarlıq yeni Rəqabət Məcəlləsi ilə tənzimlənir...

XƏBƏR ARXİVİ