ABŞ Prezidenti Donald Trampın Ağ Evdə Səudiyyə Ərəbistanının vəliəhd şahzadəsi Məhəmməd bin Salmanla görüşü, yalnız rəsmi diplomatik hadisə deyil, həm də Yaxın Şərqdə güc balansının dəyişməsi baxımından strateji əhəmiyyət daşıyır. Görüş zamanı ABŞ-ın Səudiyyə Ərəbistanına F-35 təyyarələri satmaq niyyətini açıqlaması İsrail və digər regional aktorlar tərəfindən diqqətlə izlənilib.
F-35 satışının bir neçə strateji məqsədi var. İlk növbədə, Səudiyyə Ərəbistanı regional güc mərkəzi olmaq istəyir və qabaqcıl hava texnologiyası onun İranla rəqabətdə üstünlük əldə etməsinə imkan verir. Eyni zamanda, İsrail uzun illər bölgədə F-35 və digər qabaqcıl silahlarla üstünlük saxlayıb. ABŞ-ın bu təyyarələri Səudiyyə Ərəbistanına satması İsrailin monopoliya üstünlüyünü müəyyən qədər neytrallaşdırır, amma bunu hər zaman İsrailin razılığı və texnoloji məhdudiyyətlər qoyaraq həyata keçirir. F-35 satışları, həmçinin, ABŞ üçün Səudiyyə vasitəsilə İranın hərəkətlərini müəyyən dərəcədə nəzarətdə saxlamağa xidmət edir.
ABŞ hər zaman İsrailin təhlükəsizliyini prioritet hesab edir, lakin F-35 satışları İsrail üçün müəyyən narahatlıq yaradır. ABŞ adətən bu narahatlığı İsrailə əvvəlcədən məlumat vermək və təyyarələrin texnologiyasının bəzi xüsusiyyətlərini məhdudlaşdırmaqla idarə edir. Trampın qərarı İsraili zəiflətmək məqsədli deyil, Səudiyyə ilə hərbi və strateji əlaqələri gücləndirmək niyyətini göstərir.
Məsələn, ABŞ İsrailə verdiyi F-35 təyyarələrində bir sıra texnoloji və əməliyyat məhdudiyyətləri tətbiq edib ki, həm İsrailin üstünlüyü qorunsun, həm də hərbi texnologiyanın regional yayılması nəzarətdə saxlanılsın. İsrailin F-35-lərində bəzi radar və hədəf izləmə sistemlərinin parametrləri ABŞ tərəfindən müəyyənləşdirilir, bu isə təyyarələrin əməliyyatlarını izlənə biləcək şəkildə məhdudlaşdırır.
F-35-lərin avionika proqramı da ABŞ tərəfindən idarə olunur və bəzi qabaqcıl əməliyyat funksiyaları İsrail tərəfindən təkbaşına dəyişdirilə bilməz. Eyni zamanda, İsrail təyyarələrinə bəzi yerli silahlar quraşdıra bilsə də, digər xarici silahların inteqrasiyası üçün ABŞ icazəsi tələb olunur. Bu, texnologiyanın yayılmasını və potensial rəqiblərin əldə etməsini əngəlləyir.
F-35-lərin elektron müharibə və müdafiə sistemləri də ABŞ tərəfindən müəyyən parametrlərlə tənzimlənir, İsrailin bu sistemləri özbaşına dəyişdirməsi mümkün deyil. Həmçinin bəzi hallarda təyyarələrin əməliyyat əraziləri və uçuş trayektoriyaları ABŞ-ın strateji maraqları nəzərə alınaraq məhdudlaşdırılır.
Beləliklə, ABŞ İsrailə F-35 verir, amma həm texnologiyanın, həm də əməliyyat biliklərinin ABŞ nəzarətində qalmasını təmin edir. Məqsəd İsrailin üstünlüyünü qorumaq, regional balansı saxlamaq və texnologiyanın digər dövlətlərə yayılmasının qarşısını almaqdır.
ABŞ bəzən regional qarşıdurmalarda vasitəçi rolunu Səudiyyə Ərəbistanına həvalə edib. F-35 satışları da bu kontekstdə qiymətləndirilir: Səudiyyə İranla rəqabətdə gücünü artıraraq ABŞ-ın strategiyasını dəstəkləyir. ABŞ birbaşa “Səudilər vasitəsilə İranı vurmaq” strategiyasını açıqlamasa da, satışlar dolayısı ilə regionda qorxu və balans yaratmağa xidmət edir. Trampın prioriteti diplomatiya, ticarət və regional güc balansını qorumaqdır.
Yaxın Şərqdəki güc balansını sadə formada təsvir etmək olar. İsrail mavi rənglə simvolizə olunaraq yüksək hərbi texnologiya üstünlüyünə malikdir və ABŞ-ın əsas müttəfiqi kimi regional stabilizator rolunu oynayır. Səudiyyə yaşıl rənglə, artan hərbi gücü ilə bölgədə İranı balanslamağa çalışan regional oyunçu kimi təsvir edilir, ABŞ-dan texnologiya və silah alaraq gücünü artırır. İran qırmızı rənglə, regional güc mərkəzi, nüvə proqramı və təsir gücü olan potensial təhdid kimi görünür. ABŞ isə sarı rənglə strateji vasitəçi rolunu göstərir, İsrailin üstünlüyünü qoruyur və Səudiyyə vasitəsilə İranın hərəkətlərini balanslayır.
Simvolik olaraq güc balansı belə təsəvvür edilə bilər: ABŞ yuxardan aşağı vektorial təsir göstərir, İsrail və Səudiyyə yanlarda yerləşir, İran isə onların altında yerləşərək regional təsir dairəsində balanslaşdırılır. Səudiyyə F-35 vasitəsilə İranı balanslayır, İsrailin üstünlüyü isə Səudiyyə satışları ilə müəyyən qədər neytrallaşdırılır.
Nəticə olaraq, Trampın addımı İsrailin etimadını sarsıtmaq məqsədi güdmür. Əsas məqsəd Səudiyyə ilə strateji və hərbi əlaqələri gücləndirməkdir. F-35 satışı həm Səudiyyə üçün üstünlük, həm də regionda güc balansı yaratmaq məqsədini daşıyır. İranla bağlı siyasət ABŞ tərəfindən dolayısı ilə idarə olunur, birbaşa hərbi vuruş planlanmasa da, Səudiyyənin gücləndirilməsi vasitəsilə regional təsir genişlənir.
Akif NƏSİRLİ
