ABŞ və Ermənistan arasında davam edən əməkdaşlıq, Ermənistanla Azərbaycanın tam sülh sazişinə doğru irəliləyişi, Ermənistanın Türkiyə ilə münasibətlərinin normallaşması Cənubi Qafqazı həyati əhəmiyyətli ticarət marşrutuna çevirə bilər. Bunu ABŞ dövlət katibinin müavini Ellison Huker Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan ilə görüşündə deyib.
Paşinyan ABŞ və Ermənistan arasında əməkdaşlığın yeni səviyyəyə yüksəldiyini bildirib, ABŞ-ın, şəxsən prezident Donald Trampın Ermənistanla Azərbaycan arasında sülhün bərqərar olmasına töhfəsini yüksək dəyərləndirib. Baş nazir avqustun 8-də Vaşinqtonda əldə olunmuş razılaşmaların cədvəl üzrə icrasının vacibliyini vurğulayıb. Dövlət katibinin müavini isə qeyd edib ki, dövlət katibi köməkçisinin müavini Sonata Koulterin başçılığı ilə ikitərəfli işçi qruplar işə salınıb. Məqsədi tarixi sammitdə qəbul olunmuş ikitərəfli razılaşmaların icrası, “Beynəlxalq Sülh və Rifah naminə Tramp Marşrutu”nun (TRIPP) layihəsinin (Zəngəzur dəhlizi) işlənməsidir. O qeyd edib ki, Birləşmiş Ştatlar və Ermənistan arasında davam edən əməkdaşlıq, Ermənistan və Azərbaycan arasında hərtərəfli sülh sazişi və Türkiyə ilə münasibətlərin normallaşması istiqamətində irəliləyişlə birlikdə Cənubi Qafqazı mühüm ticarət yolu kimi açmağa vəd edir. Ermənistanın xarici işlər naziri Ararat Mirzoyan və Elison Huker TRIPP layihəsinin həyata keçirilməsinə hazırlıq məsələlərini müzakirə ediblər. Məlumatda qeyd olunur: “Mirzoyan və Huker ötən müddətdə razılaşmaların həyata keçirilməsində əldə edilən irəliləyişləri qeyd edərək “Tramp marşrutu”nun həyata keçirilməsinə hazırlıq barədə fikir mübadiləsi aparıblar”. Həmsöhbətlər, həmçinin Ermənistan və ABŞ arasında strateji tərəfdaşlığın inkişafı məsələlərini müzakirə edib, qarşılıqlı maraq doğuran sahələrdə əməkdaşlığı dərinləşdirməyə hazır olduqlarını vurğulayıblar. Mirzoyan vurğulayıb: “Ermənistan-ABŞ ikitərəfli gündəliyinin genişləndirilməsinə, strateji tərəfdaşlığın zənginləşdirilməsinə yönəlmiş siyasi dialoqda, həmçinin qurulmuş sülhün ardıcıl möhkəmləndirilməsində ABŞ-ın davam edən iştirakında fəal dinamikanı məmnunluqla qeyd edə bilərəm”. Qeyd edək ki, Ermənistan-Türkiyə sülh prosesi üzrə xüsusi nümayəndə, parlamentin vitse-spikeri Ruben Rubinyan da İrəvanda xanım Hukerlə görüşüb. Rubinyan bildirb: “Biz regional hadisələri və Ermənistan-Türkiyə sülh prosesini müzakirə etdik”. ABŞ səfirliyinin bəyanatında deyilir ki, səfərin məqsədi ABŞ prezidentinin regional sülh və təhlükəsizliklə bağlı baxışını inkişaf etdirməkdir. Həqiqətən də keçrilən görüşlər, aparılan müzakirələr bir daha təsdqiq edir ki, ABŞ Cənubi Qafqazda sülh və əməkdaşlıq prosesində maraqlıdır. Bu proses şxsən prezident Donald Trampın nəzarəti altındadır. O, regonda sülh və əməkdaşlıq üçün ilk növbədə Zənəgəzur dəhlizijin açılmasına xüsusi önəm verir.
Qeyd edək ki, Donald Trampın Cənubi Qafqazda sülh istiqamətində atdığı addımlar son dərəcə əhəmiyyətli və geosiyasi mənada dramatik nəticələr doğura biləcək bir mərhələni təsvir edir. Onun vasitəçiliyi ilə 2025-ci ilin avqustunda Vaşinqtonda Azərbaycanın prezidenti İlham Əliyevi, Ermənistanın baş Naziri Nikol Paşinyanı bir araya gətirərək imzalanan razılaşma, regionda onilliklərdir davam edən münaqişəyə həll tapmaq üçün yeni bir pəncərə açıb. Trampın rolu yalnız müşahidəçi və ya simvolik lider olmaqla məhdudlaşmır, o, fəal vasitəçi kimi çıxış edir. Vaşinqton sammitindəki birgə bəyannamə, həm Ermənistan, həm də Azərbaycan arasında etimadın bərpası və siyasi əlaqələrin normallaşdırılması üçün bir başlanğıc nöqtəsi yaradıb. Bu bəyannamə uzunmüddətli sülh razılaşmasının ilkin addımlarını əhatə edir. Prosesdə əsas məqamlardan biri Zəngəzur dəhlizidir. Bu dəhliz konsepsiyası infrasturktur baxımından çoxşaxəlidir: planlaşdırılan yol, dəmir yolu, enerji boruxətləri, fiber-optik şəbəkə kimi komponentləri özündə birləşdirir. Bu model, dövlətlərarası nəqliyyat və ticarət üçün maneəsiz prinsipi əsasında işləyəcək. Yəni Azərbaycanla Naxçıvan arasında maneəsiz giriş-çıxış təmin olunacaq. Fəaliyyət planında, ABŞ-ın bu dəhlizdə uzunmüddətli iştirakçı rolu var: Tramp administrasiyası 99 illik icarə hüququ təklif edib və bu hüquq ABŞ-ın özəl konsorsiumuna verilmək üçün nəzərdə tutulub. Bu məqam, regionda ABŞ-ın strateji mövqeyinin güclənməsi baxımından da çox vacibdir, çünki ərazilərin işlənməsi, infrastrukturun tikilməsi və idarə olunması ABŞ-ın da maraqlarına xidmət edir. Trampın təşəbbüsü həm də diplomatik yeniliklər gətirir: Vaşinqtonda imzalanmış bəyannamədə Ermənistanla Azərbaycan arasındakı sərhədlərin, suverenliyin və dövlətlərin ərazi bütövlüyünün hörmət edilməsinin təsdiqi yer alıb. Trampın sülh təşəbbüsü regional güc balansına da təsir edir. Analitiklər hesab edirlər ki, bu razılaşma ABŞ-ın bölgədə strateji rolunun artmasına səbəb olur. İqtisadi baxımdan da Trampın təşəbbüsü Cənubi Qafqaz üçün böyük imkanlar təklif edir. TRIPP enerji xəttlərini və ticarət axınlarını birləşdirərək regionun geo-iqtisadi inteqrasiyasını gücləndirəcək. Bu, xüsusilə Azərbaycan üçün faydalıdır, çünki öz nəqliyyat keçidlərinin genişlənməsinə yol açır və Avropa ilə Asiya arasında tranzit üçün yeni qapılar yaradır. Bütün bunların fonunda, Trampın Cənubi Qafqazda sülhə doğru yönəndirilmiş addımları həm irəliyə baxan bir görüş kimi, həm də mühüm geosiyasi oyun kimi dəyərləndirilə bilər. Əgər razılaşmalar tam şəkildə həyata keçirilərsə, bölgədə yeni bir era başlayacaq: enerji keçidləri, ticarət əlaqələri və siyasi əməkdaşlıq güclənəcək. Lakin bunun üçün razılaşmaların hüquqi, texniki və siyasi aspektlərinin real olaraq işlənməsi və bütün tərəflər üçün qəbul olunması vacibdir.
Nahid SALAYEV
