Noyabrın 6-da Vaşinqtonda Mərkəzi Asiya-ABŞ sammiti keçiriləcək. Prezident Donald Tramp Qazaxıstan, Qırğızıstan, Tacikistan, Türkmənistan və Özbəkistan liderlərini dəvət edib. Amerika diplomatiyası üçün bu hadisə yeni təsir arxitekturasına bərabər miqyasda bir addımdır.
Elə bu fonda Ermənistanda baş verənlərə münasibət olduqca maraqlıdır. Burada belə hesab edilir ki, baş verənlər Rusiyanın imperiya ambisiyalarına növbəti zərbədir. Bundan irəli gələrək vurğulanır ki, Ermənistan da Rusiya ilə bağlı siyasətində dəyişiklikləri daha sürətli hala gətirməlidir.
Qeyd edilənlərlə bağlı “armenianreport” portalı yazır: “Cəmi on il əvvəl Mərkəzi Asiya-ABŞ sammiti kimi bir hadisənin olacağı qeyri-mümkün görünürdü. Mərkəzi Asiya Moskvanın sərt nəzarəti altında idi: siyasi, iqtisadi və mədəni cəhətdən ruslar hökmran mövqedə idi. Rusiya burada bir çoxları sovet dövründə hakimiyyətə gələn postsovet elitaları üçün əvəzolunmaz tərəfdaş kimi görünürdü. Vaşinqton bu ölkələrə ehtiyatla yanaşır, onları şübhəli reputasiyaya malik avtoritar rejimlər kimi görürdü. Bununla belə, bugünkü reallıq yeni qaydalar diktə edir: geosiyasət artıq bəyənmə və bəyənməmə ilə ölçülmür – maraqlarla ölçülür. Məhz bu maraqlar ABŞ-ı Mərkəzi Asiyanın liderlərinə münasibətini yenidən düşünməyə vadar edib. Bu gün Amerika bu regiona keçmiş SSRİ-nin periferiyası kimi deyil, Yaxın Şərq, Cənubi Asiya və Çin arasında həyati körpü kimi baxır. Və bu çərçivədə Rusiya artıq birləşdirici halqa deyil. Bu, köhnə imperiya qürurunun əzablarını yaşayan artıq elementdir. İlk Mərkəzi Asiya-ABŞ sammiti 2023-cü ildə Nyu Yorkda prezident Co Baydenin rəhbərliyi altında baş tutub. O zaman bu, Çinin artan fəallığı fonunda Amerikanın regiondakı mövcudluğunu canlandırmaq cəhdi kimi görünürdü. Amma bu gün Trampın hakimiyyətə qayıdışı ilə format ikinci nəfəs aldı – aydın, praqmatik gündəliyə malik oldu, bura aşağıdakılar daxildir: enerji, təhlükəsizlik, logistika və rəqəmsal transformasiya. ABŞ Mərkəzi Asiyaya müşahidəçi kimi yox, strateji tərəfdaş kimi qayıdır. Qazaxıstan prezidenti Kasım-Jomart Tokayev artıq Trampa dəvətə görə təşəkkür edib. Özbəkistan və Qırğızıstan iştiraklarını təsdiqlədilər, yəni region artıq Moskvanın sədaları altında rəqs etmək niyyətində olmadığını nümayiş etdirir. Hətta ənənəvi olaraq neytral olan Türkmənistan da bu işə qarışıb. Bu, Kreml üçün narahatedici siqnaldır. Moskva təkcə təsirini deyil, həm də simvolik gücünü itirir - bu yaxınlara qədər sarsılmaz görünən eyni gücü. Rusiyanın Mərkəzi Asiyadakı təsiri Cənubi Qafqazda olduğu kimi dağılır. Bu gün Ermənistanla Azərbaycan arasında nizamlamada artıq Rusiya deyil, ABŞ vasitəçilik edir. Yaxın vaxtlara qədər Moskvanın himayəsi altında aparılan danışıqlar tədricən Qərb məkanlarına - Brüssel və Vaşinqtona keçir. Kreml özünü bu səylərə dəstək verirmiş kimi göstərməyə çalışır, amma reallıqda regiona nəzarəti itirir. Vladimir Putin açıq şəkildə “sevindiyini” ifadə edə və Trampa “regionun sabitləşməsinə verdiyi töhfəyə” görə təşəkkür edə bilər, lakin pərdə arxasında Moskvada narahatlıq hökm sürür. Rusiya elitası anlayır ki, Ermənistan əldən sürüşüb gedir. Həmin İrəvan daxili vəziyyətinin mürəkkəbliyinə baxmayaraq, artıq hamının gözü qarşısında dağılan bir imperiyanın vassalı olmaq istəmir. Bu kontekstdə Moldova prezidenti Maua Sandunun bəyanatı xüsusilə maraq doğrudur. O, açıq şəkildə bildirib: “Rusiya digər regionlarda uğursuzluqlarla üzləşərək strategiyasını korreksiya edir və Ermənistanda hakimiyyəti ələ keçirməyə hazırlaşır”. Əslində, Sandu uzun müddətdir bilinəni açıqladı: Kreml Cənubi Qafqazdakı son müttəfiqinin itkisini qəbul etməyə hazır deyil.
Moskva ən azı təsir illüziyasını qoruyub saxlamağa çalışır. Lakin onun alətləri stabilliyi pozmaq, manipulyasiya etmək, təbliğat və qorxutmaq üçün eyni köhnə üsullardır – bütün bunları biz Moldovada, Gürcüstanda, Ermənistanda və hətta Rusiyanın gizli informasiya müharibəsi apardığı Aİ ölkələrində görürük. Sandu haqlı olaraq qeyd etdiyi kimi, Avropada Moskva dezinformasiya vasitəsilə fəaliyyət göstərir - daha incə, lakin heç də az təhlükəli deyil. Bütün bu geosiyasi restrukturizasiya xaotik proses deyil, Rusiya dövlətçiliyinin deqradasiyasının təbii nəticəsidir. İmperiyalar bir gecədə dağılmır, lakin onların süqutu həmişə periferiya üzərində təsirinin itirilməsi ilə başlayır. Öncə Mərkəzi Asiya, sonra Qafqaz, daha sonra nə inkişafı, nə də təhlükəsizliyi təmin etmək iqtidarında olmayan bir mərkəzdən yapışmaq mənasını görməyən daxili bölgələr gəlir. Paradoksal olsa da, son vaxtlara qədər Avrasiya işlərindən uzaq görünən ABŞ indi postsovet məkanında yeni təhlükəsizlik sisteminin baş memarına çevrilib. Bu, artıq təkcə diplomatiya deyil; gələcək üçün strategiyadır. Amerika başa düşdü ki, Rusiya nə qədər zəif olsa, dünya bir o qədər sabitdir. Ermənistan və Moldova kimi ölkələr üçün bu, təkcə fürsət deyil, həm də sınaqdır. Onlar Rusiyanın təsirindən qurtulmaq və öz suverenliklərini qorumaq arasında incə bir xətt keçməlidirlər. Moskva bu prosesi pozmaq üçün iqtisadi təzyiqdən tutmuş daxili böhranları təhrik etməyə qədər hər şeyi edəcək. Amma tarixi prosesləri dayandırmaq olmaz. Bugünkü dünya həmişəkindən daha çox aydınlıq və qətiyyət tələb edir. Avrasiyanın siyasi coğrafiyası heç vaxt əvvəlki kimi olmayacaq. Əbədi görünən ittifaqlar dağılır. Rusiyanın keçmiş “dostları” Moskvanın artıq hədə-qorxu və boş vədlərdən başqa heç nə təklif edə bilməyəcəyini görərək, Qərblə münasibətlərini yenidən formalaşdırmağa tələsir. Ermənistan üçün bu, böyük risklər, eyni zamanda, böyük imkanlar dövrüdür. Ölkəmiz yeni tarixin qovşağında dayanır, burada gələcəyi köhnə ittifaqlara sadiqlik deyil, yeni ittifaqlar qurmaq bacarığı müəyyən edir. Dünya elə bir dövrə qədəm qoyub ki, hətta Mərkəzi Asiyanın ən qatı diktatorları belə həvəslə Vaşinqtona uçur, Kreml isə kənardan ümidsiz halda seyr edir. Rusiya postsovet məkanında öz təsirini saxlamaq arzusunda idi. Amma onun kölgəsi belə qalmayıb. ABŞ və Mərkəzi Asiya arasında sürətli yaxınlaşma, Vaşinqtonun Cənubi Qafqazda yeni diplomatik fəaliyyəti, Moldova və digər ölkələrin liderlərinin bəyanatları - bütün bunlar bir zəncirin halqalarıdır. Zamanın təzyiqi altında imperiyanın son halqalarının çatladığı zəncir. Tarix artıq öz hökmünü verdi: Rusiya sadəcə uduzmur, özünü tükəndirib. Qarşıda xarabalıqları üzərində yeni Avrasiyanın yarandığı köhnə imperiya modelinin qaçılmaz süqutu dayanır. Və Moskva özünü bunun əksinə nə qədər inandırmağa çalışsa da, artıq bu prosesi dayandırmaq mümkün deyil. Biz maraqlı, təhlükəli, lakin möhtəşəm vaxtlarda yaşayırıq - köhnə dünyanın sonu və yenisinin doğulması”.
Tahir TAĞIYEV
