Suvalki və Kalininqrad dəhlizləri yeni gərginlik mərhələsində…
Vilnüsdən başlayan sərhəd böhranı Baltik regionunu yenidən təhlükəsizlik labirintinə sürükləyir. Litva hökuməti oktyabrın sonunda Belarusla sərhədini növbəti xəbərdarlığa qədər bağladığını açıqladı. Rəsmi səbəb kimi Belarusdan Litva hava məkanına daxil olan “nəzarətsiz hava şarları” göstərildi.
Litva ordusuna bu şarları “kinetik tədbirlərlə vurmaq” tapşırıldı. Xarici İşlər Nazirliyinə isə Avropa İttifaqında (Aİ) Belarusa qarşı əlavə sanksiyalar müzakirəyə çıxarmaq göstərişi verildi.
Litvanın baş naziri İnqa Ruqinienye bəyan etdi ki, sərhədin bağlanması “təhlükəsizlik və aviasiya təhdidlərinə qarşı preventiv addımdır”.
Məlumata görə, 2025-ci ilin əvvəlindən bəri Belarusdan gələn təxminən 500 hava şarı qeydə alınıb. Litva sərhədçiləri bu şarlardan bəzilərinin qaçaq siqaret və dron texnikası daşımaq üçün istifadə olunduğunu bildiriblər. Bəzi hallarda isə bu şarlar Vilnüs və Kaunas hava limanlarının fəaliyyətinə təhlükə yaradıb - hava limanları müvəqqəti bağlanıb, uçuşlar təxirə salınıb.
Vilnüs bu qərarı rəsmi etiraz notası ilə Minskə çatdırıb. Belarus isə cavabında Litvanın addımını “antimilli hərəkət” adlandırıb və öz növbəsində Litvadakı səfirliyə nota təqdim edib. Minsk bildirir ki, sərhədin bağlanması həm Belarus, həm Litva vətəndaşlarının, həm də Aİ ölkələrinin iqtisadi və humanitar hüquqlarına zərər vurur.
Belarus Xarici İşlər Nazirliyinin bəyanatında deyilir ki, “Vilnüs təhlükəsizliyi bəhanə gətirərək siyasi təxribat yaradır və regionda sabitliyə zərbə vurur”.
Litva prezidenti Gitanas Nauseda vəziyyətin yalnız Belarus sərhədi ilə məhdudlaşmadığını bildirib. O, Kalininqrad tranzitinin məhdudlaşdırılması məsələsini gündəmə gətirib.
Nauseda deyib ki, “Rusiya eksklavına (Kalininqrad vilayətinə) daşınan yüklərin təhlükəsizlik baxımından yenidən qiymətləndirilməsi zəruridir”.
Bu, faktiki olaraq Rusiya materiki ilə Kalininqrad arasında mövcud olan tranzit marşrutunun (de-fakto “Kalininqrad dəhlizi”) gələcək fəaliyyətinə birbaşa təsir göstərə bilər.
Kalininqrad vilayəti - Rusiya Federasiyasının Baltik dənizi sahilində yerləşən, lakin Rusiya ərazisindən ayrı düşmüş eksklavıdır.
Vilayət Şimaldan və Şərqdən Litva, Cənubdan Polşa ilə əhatələnir, Qərb pəncərəsi isə Baltik dənizinə açılır.
Bu vilayət həm Rusiya Hərbi Dəniz Donanmasının Baltik Qrupunun yerləşdiyi əsas bazadır (Baltiysk limanı), həm də Avropa ilə Rusiya arasında tranzit arteriyasıdır.
“Kalininqrad dəhlizi” adlandırılan nəqliyyat marşrutu Rusiya materikindən gələn malların Litva üzərindən Kalininqrada daşınması üçün istifadə olunur. Bu marşrutla enerji, yanacaq, ərzaq və sənaye məhsulları tranzit edilir.
2022-ci ildə Aİ-nin Rusiyaya qarşı sanksiyaları nəticəsində Litva Kalininqrada bəzi malların tranzitini məhdudlaşdırmış, Rusiya isə bunu “blokada” adlandırmışdı. Gərginlik yalnız diplomatik danışıqlardan sonra azalmışdı.
İndi isə Belarus sərhədinin bağlanması həmin marşrutun bir hissəsini yenidən risq altına salır.
“Suvalki dəhlizi” (ing. Suwalki Gap) Polşa ilə Litva arasında yerləşən təxminən 65–100 km enində dar zolaqdır.
Bu ərazi NATO-nun Baltik ölkələri ilə Avropa arasındakı yeganə quru bağlantısıdır. Eyni zamanda bu, Rusiya və Belarus üçün Kalininqrad-Belarus birləşmə xəttidir.
ABŞ Hərbi Analitik İnstitutu (RAND Corporation) Suvalki dəhlizini “NATO-nun Axilles dabanı” adlandırır.
Əgər Rusiya və Belarus bu zolağı nəzarətə götürsələr, NATO üzvü olan Baltik ölkələri faktiki olaraq izolyasiyaya düşər.
İndi Litva-Belarus sərhədinin bağlanması və Kalininqrad tranzitinin gündəmə gətirilməsi bu strateji zolağın əhəmiyyətini daha da artırır.
2025-ci ilin yanvar-oktyabr ayları ərzində Belarusdan Litva ərazisinə təxminən 500 hava şarı daxil olub.
Suvalki dəhlizi Polşa ilə Litva arasında yerləşir və onun uzunluğu təxminən 65–100 kilometr təşkil edir.
Kalininqrad vilayətində təxminən 1 milyon nəfər əhali yaşayır və burada Rusiyanın Baltik Donanmasının əsas hərbi bazası olan Baltiysk dəniz bazası yerləşir.
Litva ilə Belarus arasındakı sərhədin uzunluğu isə təxminən 680 kilometrdir.
Avropa İttifaqının 2022-ci ildə Rusiyaya qarşı tətbiq etdiyi sanksiyalardan sonra Kalininqrada gedən tranzit həcmi təxminən 40 faiz azalıb.
Əvvəla, təhlükəsizlik baxımından Litva bu addımla öz hava məkanını qorumağa çalışsa da, faktiki olaraq regionda NATO-Rusiya təmas xətti uzanır. Hər iki tərəf (NATO və Rusiya) bu zolaqda hərbi müşahidə sistemlərini gücləndirir.
İkincisi, iqtisadi və logistik təsir aspektindən sərhədin bağlanması Belarus və Rusiya üçün alternativ tranzit yollarını bahalaşdırır.
Əgər Kalininqrad tranziti də məhdudlaşdırılarsa, Rusiya Baltik istiqamətində dəniz daşımalarına daha çox güvənməli olacaq.
Burada siyasi nəticə ondan ibarət ola bilər ki, Vilnüs bu qərarla Aİ və NATO-nun diqqətini cəlb edib, lakin Moskva və Minsk bu addımı “qonşuluq münasibətlərinə zərbə” kimi qiymətləndirib.
Gərginlik yaxın aylarda NATO-nun 4-cü maddəsi çərçivəsində müzakirələrə səbəb ola bilər.
Bəzi analitiklər “Suvalki dəhlizi artıq tarixə qovuşurmu” sualını ortaya atır. Cavab qısadır: xeyr, hələ yox.
Lakin bu dəhliz indi hərbi-siyasi gərginlik xətti kimi formalaşır.
Litva–Belarus sərhədinin bağlanması və Kalininqrad tranzitinin risq altına düşməsi regionda növbəti “soyuq qarşıdurma mərhələsi”nin siqnalıdır.
Rusiya üçün Kalininqrad Baltikdə varlıq və təchizat mənbəyidir, Litva və Polşa üçünsə təhlükəsizlik risqi və siyasi təzyiq rıçağıdır.
Yəni Litva-Belarus sərhədinin bağlanması təkcə texniki tədbir deyil, bu, Baltik təhlükəsizlik sisteminin yeni mərhələsinin başlanğıcıdır.
Hər iki dəhliz - Kalininqrad və Suvalki - indi Qərb və Rusiya arasında geosiyasi “sinir xətti” rolunu oynayır.
Hadisələrin gedişi göstərir ki, bu regionda hər bir sərhəd hadisəsi artıq lokal yox, qlobal nəticələr doğurur.
Akif NƏSİRLİ
