Ötən ilin oktyabr ayının 24-də Prezident İlham Əliyev qonşu Gürcüstan Respublikasına işgüzar səfəri zamanı Cənubi Qafqazda sülhün və əminamanlığın bərqərar olması naminə çox maraqlı ideya və fikirlər səsləndirdi. Bu fikirlər günümüz üçün də çox aktual olduğundan, bu məsələyə yenidən qayıtdıq.
Azərbaycan Prezidenti ötən il oktyabrda Tiflisdə “Qafqaz evi” ideyasını irəli sürmüşdü.
“...Biz hesab edirik ki, Qarabağ münaqişəsi başa çatandan sonra vaxt gəlib çatıb ki, Azərbaycan və Ermənistan sülh müqaviləsi imzalasınlar. Hər halda, bizim niyyətimiz bundan ibarətdir. Biz beş əsas prinsipdən ibarət təkliflərimizi Ermənistan tərəfinə təqdim etdik. Ümid edirəm ki, Ermənistan tərəfi də siyasi iradə göstərərək beynəlxalq birlik tərəfindən tanınan bu əsas təməl prinsiplər əsasında Azərbaycanla sülh müqaviləsini imzalayacaqdır. Əgər belə olarsa, Cənubi Qafqaza sülh gələcək və eyni zamanda, əməkdaşlıq üçün imkanlar yaranacaqdır. Bu gün, eyni zamanda, söhbət əsnasında Gürcüstan-Azərbaycan-Ermənistan məsləhətləşmələrə başlaması haqqında fikir mübadiləsi apardıq. Əgər Ermənistan tərəfi buna hazırdırsa, biz buna hazırıq”. Bunu Prezident İlham Əliyev 2022-ci il oktyabrın 24-də Mçxeta rayonundakı Muxrani sarayında “Qarabağ xanlığının irsi” sərgisi ilə tanışlıqdan sonra Gürcüstanın Baş naziri İrakli Qaribaşvili ilə mətbuata bəyanatla çıxış edərkən deyib.
Qeyd edək ki, Gürcüstanın Baş naziri İrakli Qaribaşvili də çıxışında “Cənab Prezident, Sizin Cənubi Qafqazda əməkdaşlıq formatının yaradılması barədə Praqada irəli sürdüyünüz təşəbbüsü də dəstəkləyirəm”-deyə bildirmişdi.
Yeri gəlmişkən, həmin ilin oktyabr ayının əvvəllərində Praqada Prezident İlham Əliyev Cənubi Qafqazda sülhü və sabitliyi təmin etmək üçün Bakı, İrəvan və Tiflisin iştirakı ilə üçtərəfli platforma yaratmağı təklif edib. Platforma bir sıra məsələləri əhatə edir. İlham Əliyev Cənubi Qafqazda sülh və sabitliyin təmin olunması baxımından Azərbaycan-Gürcüstan-Ermənistan, yəni üçlü formatda vahid müzakirə platformasının yaradılmasının vacibliyini qeyd etmişdi. Gürcüstanın Baş naziri də Azərbaycan Prezidentinin Praqada və Tiflisdə səsləndirdyi təklifi alqışlayıb. O dövrdə prosesi izləyən müşahidəçilər, siyasi ekspertlər qeyd edirdilər ki, beləliklə, Prezidentin Tiflis səfərinin əsas məqsədi bəlli olub və İlham Əliyev Güney Qafqazın 3 əsas dövlətini bir araya gətirməyi, yeni platforma quraraq, sülhü də, əməkdaşlığı da, gələcəyə dair bütün prosesləri də buradan idarə etməyi planlayıb. Siyasi ekspertlər bildirirdi ki, İlham Əliyev 24 oktyabrda Tiflisdə yaxın gələcəkdəki Qafqaz Evinin təməlini atdı... Tiflisdə Prezdent Əliyevin Qafqaz Evi istiqamətindəki açıqlaması Gürcüstan tərəfindən də təqdir olundu.
Azərbaycanın Qarabağda keçirdiyi lokal antiterror tədbirlərindən sonra Prezidentin ötən il oktyabrda Tiflisdə irəli sürdüyü “Qafqaz evi” ideyasının reallaşması üçün şərait yaranır.
Bu antiterror tədbirləri dövlət başçısının ötən il Tiflisdə irəli sürdüyü “Qafqaz evi” ideyasının gerçəkləşməsinə nə kimi şanslar açır?
“İndiki halda Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev Cənubi Qafqazın tarixində yeni bir səhifə açmağa çalışır”
AMEA-nın Qafqazşünaslıq İnstitutunun Ermənişünaslıq şöbəsinin müdiri Elnur Kəlbizadə “Bakı-Xəbər”ə şərhində “Məlum olduğu kimi, “Qafqaz evi”, Qafqaz birliyi, Qafqaz dövlətlərinin fəal əməkdaşlığı ideyasının kökləri hələ XIX əsrə gedib çıxır. Belə bir ideyanın irəli sürülməsində məqsəd Qafqaz regionunun müxtəlif xarici təhlükələrə qarşı birliyinin, bərabərliyinin təmin edilməsi, Qafqazda xalqlar, sonrakı dövrdə isə dövlətlər arasında sülhün və sabitliyin təmin edilməsi olub. Əgər biz tarixə diqqət yetirsək görərik ki, XX əsrin müxtəlif illərində “Qafqaz evi” ideyasının reallaşdırılması istiqamətində təşəbbüslər göstərilmiş, addımlar atılmışdır. Lakin bu addımlar son nəticədə əsasən erməni milliyyətçi siyasi təşkilatların, terror siyasi qurumlarının Ermənistanın fəaliyyəti nəticəsində pozulmuşdur”-deyə bildirdi. E.Kəlbizadənin sözlərinə görə, araşdırmalar dəqiqliklə göstərir ki, adətən Qafqaz birliyinin, “Qafqaz evi” ideyasının gerçəkləşdirilməsi məsələsində Azərbaycanla Gürcüstan hər zaman ortaq nəticəyə gələ, ümumi Qafqazın mənafeyinin qorunması uğrunda birgə addımlaya biliblər: “ Eyni zamanda Şimali Qafqazdakı respublikalar da bir çox hallarda bu təşəbbüslərə qoşulublar. XX əsrin sonunda, yəni Sovet ittifaqının süqutundan sonrakı dövrdə isə Şimali Qafqazdakı respublikaların onun federal subyekti olduğunu irəli sürərək Rusiya da bu təşəbbüslərdə iştirak etməyə cəhd göəstərib. Azərbaycanın, Gürcüstanın, o cümlədən də Ermənistanın dövlət müstəqilliklərini bərpa etdikdən sonrakı dövrlərdə bu istiqamətdə atılan ən ciddi addımlardan biri 1996-cı ildə ümummilli lider Heydər Əliyevin Tiflisə səfəri zamanı imzalanmış bəyannamə olub. Bu bəyannamədə Qafqaz birliyi ideyasının reallaşdırılması ilə bağlı mühüm məsələlər öz əksini tapırdı. Sonrakı illərdə “Qafqaz dördlüyü”, eyni zamanda Qafqaz təhlükəsizlik Paktı kimi müxtəlif təşəbbüslər irəli sürülüb. Aydındır ki, əksər hallarda bu cür təşəbbüslərin pozulması halları Ermənistan tərəfindən baş verib.
Bu baxımdan, Prezident İlham Əliyevin 44 günlük müharibənin başa çatmasından sonra region ölkələri və regiona qonşu olan ölkələrin iştirakı ilə bir əməkdaşlıq modelinin qurulması təşəbbüsü ilə çıxış etməsi yenidən “Qafqaz evi” ideyasının dirçəldilməsi istiqamətində atılan addımlardan biri idi. Lakin bəllidir ki, 3 + 3 formatında nəzərdə tutulan dövlətlərin bəziləri, xüsusən də Gürcüstanla Rusiya arasında ciddi fikir ayrılıqları mövcuddur, Gürcüstanın ərazi bütövlüyü ilə bağlı bəzi məsələlər var. Bu baxımdan, indiki halda bu birliyin nüvəsinin həm Rusiyanın, həm Gürcüstanın iştirakı ilə əsasının qoyulması mümkün deyil. Prezident İlham Əliyevin məsələyə fərqli yanaşması ondan ibarətdir ki, o ilkin mərhələdə Cənubi Qafqazda sabitliyin, sülhün bərqərar olmasını Cənubi Qafqaz Respublikaları arasında qarşılıqlı anlaşmanın təmin olunmasının ilk addımları olaraq görür. Eyni zamanda Gürcüstanla fikir ortaqlığına gəlmənin daha real olduğunu aydın şəkildə görür. Qafqaz birliyinin, “Qafqaz evi”nin, Cənubi Qafqaz Respıublikaları arasında qarşılıqlı əməkdaşlıq platformasının yaradılması üçün əsas maneənin Ermənistan olduğunu aydın şəkildə bilir. Azərbaycan öz ərazilərini Ermənistanın işğalından azad edib, Ermənistan Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü birmənalı şəkildə tanıyıb. Azərbaycan öz ərazisində yaşayan erməni sakinlərin reinteqrasiya prosesinə start verməklə yenidən Qafqazda sülhü, əməkdaşlığı, davamlı inkişafı təmin edəcək. Eyni zamanda Cənubi Qafqaz Respublikaları arasında ortaq maraqlara əsaslanan qarşılıqlı əməkdaşlığı təşviq edəcək “Qafqaz evi” ideyasının yeni bir formatda, tamamilə yeni bir baxış əsasında qurulması təşəbbüsü ilə çıxış edir. Müstəqillik dövrünün təcrübəsi göstərir ki, Azərbaycan onsuz da özünün həm iqtisadi, həm siyasi inkişafını təmin edib. Gürcüstan Azərbaycan və Türkiyə ilə fəal şəkildə əməkdaşlıq edir, eyni zamanda Azərbaycanın özünün neft-qaz layihələrini Gürcüstan ərazisindən keçirməsi nəticəsində bu istiqamətdə Gürcüstan da ciddi addımlar atıb. E.Kəlbizadənin sözlərinə görə, amma Ermənistan sırf Azərbaycan ərazilərini işğalda saxlaması səbəbindən uzun illər ərzində həm inkişafdan, həm də regiondakı əsas inkişaf layihələrindən geri qalıb. “Bu baxımdan qalib Azərbaycanın məğlub Ermənistana belə bir əməkdaşlıq platformasında iştirak etməyi təklif etməsi Azərbaycanın, eyni zamanda Azərbaycan Prezidentinin hadisələrə, proseslərə necə uzaqgörənliklə baxdığının göstəricisidir. Bəllidir ki, istənilən halda regionda münaqişələrin qalması Cənubi Qafqaz Respublikalarının daha yaxşı inkişaf etməsinin qarşısını alır, regionda xalqlar arasında düşmənçiliyin olması qarşılıqlı etimad mühitini zədələyir. İndiki halda Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev Cənubi Qafqazın tarixində yeni bir səhifə açmağa çalışır. Bu yeni səhifədə sülh, sabitlik, inkişaf, birgəyaşayış istəkləri aydın şəkildə görünür. Bir az da önə gedərək açıq şəkildə demək olar ki, Azərbaycan Prezidenti gələcəkdə hətta Avropa İttifaqı formatında fəaliyyət göstərə biləcək bir Cənubi Qafqaz əməkdaşlıq platforması üçün ilk addımlar atır”-deyə E.Kəlbizadə qeyd etdi.
İradə SARIYEVA
