ABŞ ilə İran arasında gərginliyin tammiqyaslı müharibəyə çevrilməsi halında, münaqişənin yalnız iki ölkə ilə məhdud qalması ehtimalı aşağı qiymətləndirilir. Bunun əsas səbəbi İranın regionda müxtəlif silahlı müttəfiqlərə və təsir şəbəkələrinə malik olması, ABŞ-ın isə Yaxın Şərqdə çoxsaylı hərbi bazalar və strateji tərəfdaşlarla əməkdaşlıq etməsidir. Nəticədə qarşıdurma Yaxın Şərqin böyük hissəsini əhatə edən regional böhrana çevrilə bilər.
Ən yüksək risk zonası Fars körfəzi hesab olunur. İran Hörmüz boğazına nəzarət imkanlarından istifadə etməyə çalışarsa, burada yerləşən neft və qaz ixracı marşrutları təhlükə altına düşə bilər. Bu isə Səudiyyə Ərəbistanı, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri, Qətər, Küveyt və Bəhreyn kimi ölkələrin təhlükəsizlik risklərini artırar. Həmin dövlətlərdə yerləşən ABŞ hərbi bazaları və logistika mərkəzləri potensial hədəf kimi qiymətləndirilə bilər.
İraq ən həssas ölkələrdən biridir. Burada həm ABŞ hərbi kontingenti, həm də İranın dəstəklədiyi silahlı qruplar fəaliyyət göstərir. Genişmiqyaslı müharibə vəziyyətində İraq ərazisinin qarşılıqlı hücumlar üçün istifadə olunması və ölkənin yenidən geniş təhlükəsizlik böhranı ilə üzləşməsi ehtimalı yüksəkdir. Oxşar vəziyyət Suriyada da mümkündür. Suriyada İran qüvvələri, İranın dəstəklədiyi qruplar, ABŞ hərbçiləri, Rusiya hərbi mövcudluğu və Türkiyənin təhlükəsizlik maraqları eyni coğrafiyada kəsişdiyindən, burada risk daha da mürəkkəbləşə bilər.
Livan da mühüm risk zonasına daxildir. Hizbullahın İranın ən güclü regional müttəfiqlərindən biri olması səbəbindən İsrail-Livan sərhədində geniş döyüşlərin başlaması ehtimalı artır. Bu halda İsrail eyni vaxtda həm İran, həm də Hizbullah istiqamətindən təhdidlə üzləşə bilər ki, bu da münaqişənin daha geniş miqyas almasına səbəb ola bilər.
Yəməndə fəaliyyət göstərən husi qüvvələri də münaqişənin coğrafiyasını genişləndirə bilər. Onların Qırmızı dənizdə beynəlxalq gəmiçiliyə və regional hədəflərə qarşı hücumları enerji və ticarət marşrutlarının təhlükəsizliyini zəiflədə, beynəlxalq hərbi müdaxilə riskini artıra bilər.
İordaniya və Türkiyənin birbaşa döyüşlərə qoşulması ehtimalı nisbətən aşağı olsa da, onların sərhədlərində qaçqın axınının artması, hava məkanının hərbi əməliyyatlara görə məhdudlaşdırılması və regional təhlükəsizlik problemlərinin dərinləşməsi mümkündür. Oman isə ənənəvi olaraq vasitəçi rolunu oynadığından birbaşa müharibədən kənarda qalmağa çalışa bilər, lakin Hörmüz boğazına yaxınlığı səbəbindən iqtisadi və təhlükəsizlik təsirlərinə məruz qala bilər.
Belə bir müharibənin dolayı təsirləri Yaxın Şərqdən kənara da yayıla bilər. Enerji qiymətlərinin kəskin bahalaşması, qlobal inflyasiyanın artması, beynəlxalq dəniz daşımalarında gecikmələr və maliyyə bazarlarında qeyri-sabitlik Avropa və Asiya ölkələrinə də təsir göstərə bilər. Xüsusilə enerji idxalından asılı dövlətlər iqtisadi baxımdan ciddi təzyiqlə üzləşə bilərlər.
Bununla yanaşı, regiondakı bütün ölkələrin avtomatik şəkildə müharibəyə qoşulacağı qənaətinə gəlmək düzgün olmaz. Bir çox dövlətlər qarşıdurmanın genişlənməsinin qarşısını almaq üçün diplomatik vasitəçilik etməyə və neytral mövqe saxlamağa çalışa bilər. Münaqişənin hansı həddə qədər genişlənəcəyi tərəflərin siyasi qərarlarından, hərbi əməliyyatların intensivliyindən və beynəlxalq diplomatik səylərin effektivliyindən asılı olacaq. Bu səbəbdən hazırda sadalanan ssenarilər mümkün risklərin analitik qiymətləndirilməsidir və bu onların mütləq baş verəcəyi anlamına gəlmir.
Akif NƏSİRLİ
