ABŞ-ın məcburi əmək arqumenti ilə yeni tariflər tətbiq etmək təşəbbüsü formal olaraq hüquqi əsaslara söykənsə də, mahiyyət etibarilə Vaşinqtonun Avropa İttifaqına qarşı iqtisadi təzyiq alətlərini genişləndirməyə yönəlmiş geoiqtisadi strategiyasının tərkib hissəsidir. Vaşinqton bu qərarı ABŞ Ticarət Aktının 301-ci maddəsi çərçivəsində apardığı araşdırma ilə əsaslandırır və bu mexanizmi yalnız Avropa İttifaqına deyil, onlarla ölkəyə münasibətdə tətbiq etməyi planlaşdırır. Bu da göstərir ki, söhbət yalnız Avropaya qarşı sanksiya xarakterli addımdan deyil, ABŞ-ın qlobal ticarət strategiyasının yeni mərhələsindən gedir.
Lakin Avropa İttifaqı ilə bağlı məsələni fərqləndirən əsas məqam ondan ibarətdir ki, Vaşinqton ilk dəfə özünün ən yaxın iqtisadi və siyasi tərəfdaşlarından birini də məcburi əmək arqumenti ilə təzyiq altında saxlamağa çalışır. Ənənəvi olaraq bu ittihamlar Çin, Şimali Koreya və bəzi inkişaf etməkdə olan ölkələrə yönəlirdi. İndi isə eyni arqumentin Avropa üçün də istifadə edilməsi göstərir ki, insan hüquqları mövzusu artıq təkcə dəyər siyasətinin deyil, həm də iqtisadi rəqabətin alətinə çevrilir.
Vaxt baxımından da bu təşəbbüs təsadüfi görünmür. ABŞ Ali Məhkəməsinin Tramp administrasiyasının əvvəlki "qarşılıqlı tariflər" mexanizmini hüquqi baxımdan məhdudlaşdırmasından sonra Ağ Ev yeni hüquqi əsaslar axtarmağa başladı. Məcburi əmək məsələsi administrasiyaya əvvəlki proteksionist siyasəti fərqli hüquqi əsas altında davam etdirmək imkanı verir. Başqa sözlə, hüquqi arqument dəyişsə də, iqtisadi məqsəd dəyişmir – daxili istehsalın qorunması və xarici rəqiblər üzərində əlavə təzyiqin saxlanılması.
Avropa Komissiyasının mövqeyi isə prinsipial etirazla praqmatizm arasında balans yaratmağa hesablanıb. Brüssel ABŞ-ın ittihamlarını əsassız hesab edir və bildirir ki, Aİ artıq məcburi əməklə istehsal olunan məhsulların bazara çıxarılmasına qarşı ciddi hüquqi mexanizmlər yaradıb. Bununla yanaşı, Komissiya açıq qarşıdurmaya getmək istəmir. Əsas məqsəd 2025-ci ildə əldə olunmuş ABŞ-Aİ ticarət razılaşmasının qorunması və tariflərin razılaşdırılmış 15 faizlik həddi aşmamasıdır. Bu, Aİ-nin hüquqi mübarizədən daha çox iqtisadi sabitliyə üstünlük verdiyini göstərir.
Bu yanaşmanın arxasında ciddi iqtisadi səbəblər dayanır. ABŞ Avropa İttifaqının ən böyük ixrac bazarlarından biridir və yeni tarif müharibəsi xüsusilə Almaniyanın avtomobil sənayesinə, Fransanın aviasiya və kənd təsərrüfatı sektoruna, İtaliya və İspaniyanın sənaye ixracına ciddi zərbə vura bilər. Eyni zamanda NATO çərçivəsində müdafiə əməkdaşlığı, enerji təhlükəsizliyi və Ukraynaya dəstək fonunda Brüssel Vaşinqtonla iqtisadi qarşıdurmanı minimum səviyyədə saxlamağa çalışır.
Bununla belə, ABŞ da bu siyasəti yalnız iqtisadi deyil, geosiyasi rıçaq kimi istifadə edir. Tariflər vasitəsilə Vaşinqton ticarət tərəfdaşlarını öz daxili iqtisadi prioritetlərinə uyğun davranmağa məcbur edir. Bu yanaşma göstərir ki, XXI əsrdə gömrük rüsumları artıq sadəcə fiskal alət deyil, xarici siyasətin mühüm komponentinə çevrilib.
Digər mühüm məqam isə ondan ibarətdir ki, məcburi əmək arqumentinin sərhədləri kifayət qədər geniş şərh oluna bilər. Əgər ABŞ gələcəkdə bu meyarı daha geniş tətbiq etsə, avtomobil, tekstil, kənd təsərrüfatı, elektronika və digər sektorlar da əlavə araşdırmaların hədəfinə çevrilə bilər. Bu isə faktiki olaraq Vaşinqtona istənilən vaxt yeni tariflər tətbiq etmək üçün hüquqi əsas yaratmış olacaq.
Bunun fonunda Avropa İttifaqının seçim imkanları da məhduddur. Bir tərəfdən ÜTT mexanizmlərinə müraciət edə bilər, digər tərəfdən isə cavab tarifləri tətbiq etmək imkanına malikdir. Lakin qarşılıqlı rüsum müharibəsi hər iki iqtisadiyyat üçün milyardlarla avro itki demək olacağına görə Brüssel hazırda daha çox diplomatik danışıqlar və kompromis yolunu seçir.
Nəticə etibarilə, hazırkı mərhələdə tammiqyaslı yeni ticarət müharibəsindən deyil, idarə olunan iqtisadi təzyiq siyasətindən danışmaq daha doğru olar. Lakin əsas risk ondan ibarətdir ki, ABŞ məcburi əmək arqumentini gələcəkdə müxtəlif məhsul qruplarına və sektorlara tətbiq etməyə davam etsə, 15 faizlik tarif limiti formal olaraq qüvvədə qalsa belə, tərəflər arasında etimad sürətlə aşınacaq. Bu isə orta və uzunmüddətli perspektivdə ABŞ-Aİ münasibətlərində yeni proteksionizm mərhələsinin başlanmasına, Qərb daxilində iqtisadi parçalanmanın dərinləşməsinə və qlobal ticarət sistemində yeni gərginlik ocaqlarının yaranmasına səbəb ola bilər.
Akif NƏSİRLİ
