Azərbaycan və Ermənistan xarici işlər nazirlərinin Vaşinqtonda keçirilən görüşləri ilə bağlı ilkin təəssüratlar bundan ibarətdir ki, tərəflər müəyyən ziddiyyətli məsələləri aradan qaldıra, sülhə bir qədər də yaxınlaşa biliblər. Hər halda, ABŞ-ın dövlət katibi Entoni Blinkenin verdiyi açıqlamalar da bu nəticəyə gəlməyə əsas verir.
Görüşün nəticələri ilə bağlı Entoni Blinken verdiyi rəsmi bəyanatda bildirir: “İntensiv və konstruktiv ikitərəfli və üçtərəfli danışıqlar silsiləsindən sonra tərəflər çətin məsələlərlə bağlı əhəmiyyətli irəliləyişə nail olublar. Hər iki tərəf münasibətlərin normallaşdırılmasına və iki ölkə arasında uzun müddətdir davam edən münaqişəyə son qoyulmasına səmimi sadiqlik nümayiş etdirib”. O qeyd edir ki, Azərbaycan və Ermənistan müəyyən məsələlər barəsində prinsipcə razılığa gəliblər və indi qalan məsələlər üzrə biri digərinin mövqelərini daha yaxşı başa düşür: “Mən nazirlərə təklif etdim ki, onlar öz paytaxtlarına qayıdaraq öz hökumətləri ilə belə bir perspektivi bölüşsünlər ki, əlavə xoş məram, güzəştlilik və kompromis olarsa, razılaşma əl çatacaq məsafədədir”.
Blinken vurğulayıb ki, Birləşmiş Ştatlar davamlı və dayanıqlı sülhün təmin edilməsi üçün tam dəstək və iştirakını davam etdirəcək. Azərbaycan Xarici İşlər Nazirliyi də bildirir ki, Bakı və İrəvan sülh sazişi layihəsinin bəzi maddələri üzrə qarşılıqlı razılıq əldə edib. Məlumatda vurğulanır ki, Azərbaycan xarici işlər naziri Ceyhun Bayramov və Ermənistan xarici işlər naziri Ararat Mirzoyan, onları müşayiət edən nümayəndə heyətinin üzvləri Sülh və Dövlətlərarası Münasibətlərin Qurulması haqqında ikitərəfli Saziş layihəsinin bəzi maddələri üzrə qarşılıqlı razılıq əldə edib, eyni zamanda bəzi əsas məsələlər üzrə mövqelərin fərqli olaraq qaldığını qəbul ediblər. Bu fərqliliyin nədən ibarət olduğu bilinməsə də, Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyanın açıqlamaları ona işıq salmağa imkan verir. Belə ki, Paşinyan Praqada Transatlantik Əlaqələr Mərkəzində çıxışı zamanı qeyd edib ki, Ermənistanın 29,8 min kv.km-lik ərazisinin Azərbaycan tərəfdən tanınmasının dəqiqliklə əks olunmasını razılaşdırmaq hələ mümkün olmayıb. O bunu sənədin imzalanmasında əsas maneələrdən biri adlandırıb: “Digər problem Qarabağ ermənilərinin hüquq və təhlükəsizliyinin təmin edilməsi mexanizmlərinin qeyri-müəyyənliyi, Xankəndi ilə Bakı arasında dialoqun formatının qeyri-müəyyənliyidir. Erməni tərəfinin fikrincə, dialoq beynəlxalq mexanizmlər çərçivəsində baş tutmalıdır”. Halbuki, Azərbaycan Almatı bəyannanməsi əsasında ərazi bütövlüyünü tanıyır. Deməli, Ermənistan rəhbəri yalan danışır. Sərhədin delimitasiya və demarkasiyası ilə bağlı məsələ dəfələrlə gündəmə gəlib və bu zaman Rusiya arxivində olan 1920-ci il xəritələri, o cümlədən 1974-cü il xəritələrindən bəhs edilib. Ermənistan bu məsələyə əngəl olmağa çalışır. Məsələ ondadır ki, 1986-87-ci illərdə Azərbaycanın o dövrkü birinci katibi Kamran Bağırov Ermənilərə 3 min hektar “örüş sahəsi”ni verməklə Qazaxın 7 kəndinin Ermənistanda anklava çevrilməsinə səbəb olub və o kəndlər Azərbaycan sərhədlərindən kənarda qalıb. Hazırda Ermənistan o kəndləri qaytarmamaq və yaxud anklav olaraq saxlamaq üçün müxtəlif bəhanələr uydurur. Azərbaycan isə bununla razılaşa bilməz. İkincisi, Qarabağ ermənilərinin hüquq və təhlükəsizliyinin Azərbaycan qanunları çərçivəsində təmin olunacağını ölkəmiz ən yüksək səviyyədə bəyan edib. İrəvan “Bakı-Xankəndi” formatı kimi qondarma təklif irəli sürür və bununla separatçıları “tərəfə” çevirmək, yaxud ən azı erməni əhalisinin “təmsilçisi” kimi qəbul etdirmək niyyətindədir. Bununla ölkəmizin daxili işlərinə müdaxilə cəhdindən əl çəkmir. İndi bu kimi məsələlər aradan qaldırlmasa, bundan uduzan, təbii ki, Ermənistan olacaq.
Qeyd olunan xüsusda prezident İlham Əliyev Şuşada “Böyük Avrasiya geosiyasətinin formalaşması: keçmişdən bu günə və gələcəyə” mövzusunda dördüncü beynəlxalq konfransda çıxışı zamanı müəyyən maraqlı məqamlara toxunub. Qeyd edib ki, Azərbaycan Ermənistana sülh sazişinin layihə variantının dörd nüsxəsini, dörd yeni variantını göndərib: “Onlar öz qeydlərini bildirdilər. Biz onların sonuncu şərhini qırx gündən çoxdur ki, gözləyirdik. Biz bu şərhi, sadəcə, bir həftə bundan əvvəl aldıq. Bu da Vaşinqtondakı görüşdən əvvəl idi, çünki onlar onsuz da Vaşinqtondakı görüşün mənasız olduğunu başa düşdülər. Lakin bizim bu şərhlərdə gördüklərimiz yenə də Azərbaycana qarşı ərazi iddialarıdır. ABŞ və Avropa İttifaqının rəsmiləri ilə çoxsaylı danışıqlarımda Ermənistana və ABŞ-a tamamilə aydın idi ki, burada ikiistiqamətli yanaşma olmalıdır. Birincisi, Ermənistan-Azərbaycan münasibətlərinin normallaşdırılması, ikincisi, Azərbaycan hökuməti və Qarabağın erməni icması ilə danışıqlar. Buna görə də sülh sazişinin mətninə mövcud olmayan qondarma “Dağlıq Qarabağ Respublikası”nı salmaq üçün istənilən cəhd qeyri-məhsuldardır. Buna görə biz onların konstruktivliyinə ümid edirik. Əgər onlar konstruktiv olmasalar, biz diplomatik tədbirlərdən başqa hər hansı bir digər tədbirlərə əl atmağı planlaşdırmırıq. Bu qədəri bizə bəsdir. Buna görə, sadəcə, sülh olmayacaq, kommunikasiyalar açılmayacaq. Onlar yenə də təcrid olunacaqlar və onlar bu yeni geosiyasi konfiqurasiyada özlərinə yer tapmalı olacaqlar. Çünki bütün geosiyasi vəziyyət, - söhbət təkcə regiondan deyil, qlobal vəziyyətdən gedir, - dəyişib. Bizim orada öz yerimiz var. Bu yer çox sabitdir və getdikcə daha da möhkəmlənir. Lakin onlar üçün bu, böyük çağırış olacaqdır”. Ermənistanın Respublika Naminə Partiyasının sədr müavini Ruben Mehrabyan qeyd edir ki, əslində, Ermənistan sülh üçün yaranan fürsətdən istifadə etməsə, daha ciddi çətinliklərlə üzləşməli olacaq. O, ABŞ-ın bu xüsusda səylərindən yararlanmalı olduğunun vacibliyini önə çəkir: “Qərb platforması davamlı və hərtərəfli sülhdən, Moskva platforması isə qeyri-müəyyənlikdən bəhs edir”. Onun sözlərinə görə, Moskva və Qərb platformalarında proses eyni deyil: “Belə bir məşhur deyim var: maraqlar üst-üstə düşməyəndə ruslarla maraqların üst-üstə düşməsi haqqında danışmayın. Sülh gündəmi diplomatik sahədə mübarizə tələb edir. Sülh gündəmi sülh düşmənlərinə qarşı ciddi mübarizədir. Özümüzü aldatsaq, nəticə olmayacaq. Bu fürsət tarixi ola bilər, bu, bizim maraqlarımıza cavab verən və əlavə səylər tələb edən prosesdir”. Azərbaycana ərazi iddialarının Ermənistanın sonu ola biləcəyini, əslində, Paşinyan da etiraf edir: “Ermənistan Respublikasının hökuməti, Ermənistan Respublikası bəyan etməlidirlər ki, nəinki ərazi iddiaları yoxdur, hətta belə iddiaları gələcəkdə də olmayacaq. Bu, bizim dövlətimizin qorunub saxlanması üçün yeganə şansdır. Əks halda mən deyirəm, gəlin baxaq: dörd tərəfimiz elə edəcək ki, biz olmayaq, biz dövlət olmayaq”.
Tahir TAĞIYEV
