Azərbaycan və Ermənistan xarici işlər nazirlərinin Vaşinqton görüşləri sülh razılaşmasına, bu istiqamətdə mümkün irəliləyişə dair ümidləri artırır.
Məsələ ilə bağlı Şuşada Ümummilli Lider Heydər Əliyevin 100 illik yubileyinə həsr olunmuş “Böyük Avrasiya geosiyasətinin formalaşması: keçmişdən bu günə və gələcəyə” mövzusunda dördüncü beynəlxalq konfransda prezident İlham Əliyevin dedikləri də müəyyən nikbinlik yaradır. Belə bəlli olur ki, Vaşinqton danışıqları əvvəlkindən fərqlənir. Bu xüsusda prezident İlham Əliyev qeyd edib ki, danışıqların bu raundu əvvəlkindən fərqlidir: “Artıq bir neçə gün davam edib və ola bilsin ki, daha bir neçə gün davam edəcək. Bizim fikrimiz ondan ibarət idi ki, onlar müəyyən nəticələrə gəlməlidirlər, əks halda bu, böyük məyusluq olar”.
Danışıqların detalları barədə dəqiq məlumatlar yoxdur. Amma yayılan bilgilər göstərir ki, Ermənistan Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü tanımağa hazırdır. Həlli vacib olan daha bir məsələ isə Qazaxın 7 kəndinin və Naxçıvanın Kərki kəndinin Azərbaycanın nəzarətinə qaytarılmasıdır. Ermənistanın “Qraparak” qəzeti bu xüsusda maraqlı məlumat paylaşıb: “Baxmayaraq ki, xarici işlər naziri Ararat Mirzoyan və onun Azərbaycandan olan həmkarı arasında Vaşinqton danışıqları geniş ictimai dairələrin marağına səbəb olub, hakim “Vətəndaş Müqaviləsi” partiyası daxilində danışıqların nədən getdiyini bilənlər azdır. Hökumətyönlü mənbəmizin sözlərinə görə, həm Ermənistan, həm də Azərbaycan münasibətləri normallaşdırmaq üçün müqavilə imzalamağa maraqlıdır. Və əgər Ermənistan buna qarşı deyilsə və çoxdan açıq şəkildə bəyan edibsə ki, Qarabağ məsələsini sənədi imzalamamaq üçün ilkin şərt hesab etmir və Qarabağdakı ermənilər üçün təhlükəsizlik təminatları almaq şərti ilə onu faktiki olaraq Azərbaycanın bir hissəsi kimi tanımağa hazırdır, o zaman Azərbaycan qalan məsələlərin də həllinin sülh müqaviləsində əksini tapmasını istəyir. Söhbət müəyyən ərazilərlə bağlı mübahisələrdən gedir. Amma söhbət konkret hansı ərazilərdən gedir, mənbəmiz dəqiqləşdirməyib. Halbuki anlaşılandır ki, söhbət anklavlardan gedir. Qeyd edildiyi kimi, müzakirə edilən məsələlərdən biri Qarabağdakı ermənilərin hüquq və təhlükəsizliyinin qorunmasıdır, bu məsələdə Azərbaycan ciddi zəmanətlər verəcək. Lakin əsas mübahisəli və razılaşdırılmayan məsələ anklavlardır. Bakı bununla bağlı israrını davam etdirir”. Qeyd edək ki, söhbət Qazaxın 7 kəndi və Naxçıvanın Kərki kəndindən gedir. Bu kəndlər delimitasiya prosesində Azərbaycana qaytarılmalıdır.
Qeyd edək ki, hələ ötən il bu məsələ ilə bağlı Azərbaycanın xarici işlər nazirinin müavini Xələf Xələfov da çox maraqlı açılamalar verib. Həmin vaxt o qeyd edib ki, Ermənistanın nəzarəti altında olan Qazax rayonunun yeddi və Naxçıvan Muxtar Respublikasının bir anklav kəndi dövlət sərhədlərinin delimitasiyası prosesində Azərbaycanın tərkibinə qayıdacaq. Qarabağ coğrafiyasından kənarda yerləşən anklav kəndlərin Azərbaycanın tərkibinə qaytarılması Azərbaycanın irəli sürdüyü sülh gündəminin əsas istiqamətlərindən biridir. İndi Bakının istədiyi zəmin tam olaraq formalaşıb və danışıqlarda həmin kəndlərin geri qaytarılması müzakirə olunur. Beləliklə, sərhədlər müəyyən edildikdən sonra Qazaxın Ermənistanda qalan 7 kəndi və Kərki üzərində nəzarət bərpa ediləcək. Qeyd edək ki, Ermənistan Qazax rayonunun 7 kəndini 30 ildən çoxdur ki, zəbt edib, bu kəndlər hələ də işğalda saxlanır. Onu da bildirək ki, Qazax rayonu Ermənistanla 168 km-lik sərhəd zolağına malikdir. Erməni kartoqraf, coğrafiyaşünas Ruben Qaliçyan qeyd edib ki, Ermənistan ərazisindəki Azərbaycan anklavlarının geri qaytarılmasında Bakı israrlıdır: “Onlardan biri də Qazaxa gedən magistral yolda yerləşən Bərxudarlıdır. O biri Voskeparın yanında olan, Voskeparla eyni adda olan Əskiparadır. Bərxudarlını versək, Ermənistandan Qazaxa gedən avtomobil yolu bağlanacaq və bizim magistral üç yerdə Azərbaycan ərazisindən keçəcək, bu, arzuolunan deyil. İrəvandan Zəngəzura, Qarabağa gedən magistral yolda yerləşən Kərki də eyni vəziyyətdədir. Azərbaycana versək, magistral yolumuz kəsiləcək”. Amma qeyd edək ki, Azərbaycan, Ermənistan və Rusiya liderlərinin 2021-ci il noyabrın 26-da imzaladığı növbəti üçtərəfli bəyanatda bu məsələ qaldırılıb. Bəyanatda Rusiyanın iştirakı ilə sərhədlərin delimitasiyası və demarkasiyası üzrə birgə Ermənistan-Azərbaycan komissiyasının yaradılması təklif olunub. Bu məsələ 2022-ci il aprelin 6-da və mayın 22-də Azərbaycan və Ermənistan liderləri arasında Avropa İttifaqı Şurasının prezidenti Şarl Mişelin Brüsseldə təşkil etdiyi ikinci və üçüncü görüşlərdə də müzakirə olunub. Həmin məqsədlə aprelin 6-da Brüsseldə keçirilən sammitin yekunlarına uyğun olaraq aprelin sonunadək Birgə Sərhəd Komissiyasının çağırılması qərara alınıb. Bu komissiyanın mandatı Ermənistan və Azərbaycan arasında ikitərəfli sərhədin delimitasiyası, sərhəd xətti boyunca və onun yaxınlığında sabit təhlükəsizlik vəziyyətinin təmin edilməsindən ibarət olmalıdır. 2022-ci il mayın 24-də Azərbaycan və Ermənistan baş nazirlərinin müavinləri Şahin Mustafayev və Mher Qriqoryanın rəhbərlik etdiyi Birgə Sərhəd Komissiyaları ilk dəfə Ermənistan-Azərbaycan dövlət sərhədində vasitəçilərsiz görüş keçirib. Bu, 2022-ci il mayın 22-də Brüsseldə üçüncü görüş zamanı əldə olunan anlaşmanın real nəticəsi idi. Bununla belə, 2022-ci ilin sentyabrında baş verən silahlı toqquşmalar da daxil olmaqla, dövlətlərarası sərhəddə gərginlik qalmaqdadır. 30 illik erməni işğalı səbəbindən sərhədlərin demarkasiya edilmədiyi bir şəraitdə sərhədin dəqiq yerini yalnız delimitasiya prosesi müəyyən edə bilər. Bu fonda da Ermənistan tərəfi 1991-ci ildən bəri işğalda saxlamaqda davam etdiyi 8 Azərbaycan anklavını mütləq geri qaytarmalıdır.
Tahir TAĞIYEV
