Vaşinqtonda Azərbaycanın xarici işlər naziri Ceyhun Bayramovun erməni həmkarı Ararat Mirzoyanla danışıqları sülh üçün ümidləri daha da artırır. Ermənistanda da belə hesab olunur ki, sülh olmadan ölkənin regionda təhlükəsiz şəkildə mövcudluğu və inkişafı mümkün deyil.
Ermənistan baş naziri Nikol Paşinyan da parlamentin iclasında deputatların suallarını cavablandırarkən artıq məsələnin bu tərəfinə xüsusi diqqət edib. Onun sözlərinə görə, Ermənistan bəyan etməlidir ki, onun qonşu ölkələrə qarşı nəinki ərazi iddiası yoxdur, hətta heç vaxt olmayacaq. Baş nazirin açıqlamasına səbəb deputatlardan birinin Paşinyanın Ermənistanın həm iqtisadi, həm demoqrafik nöqteyi-nəzərdən güclənməli və inkişaf etməli olduğu bəyanatına cavab olaraq “həm də ərazi baxımından” deməsi olub. Buna Ermənistan hökumətinin başçısı sərt cavab verib: “Yox!”. Bununla o, hansısa ərazi iddialarında olmadığını vurğulayıb: “Hakimiyyətin mövqeyi qonşu ölkələrə qarşı heç bir ərazi iddiasının tamamilə olmamasıdır. Bu bizə dövlətçiliyə sahib olmaq şansı verəcək yeganə prinsipdir. Əks halda, dörd tərəf bizim dövlət olaraq mövcud olmamağımız üçün hər şeyi edəcək. Onlar da bunu edirlər”. Hər halda, Paşinyanın bu yanaşması onun reallıqları daha yaxşı dərk etdiyini göstərir. Bu fonda Ermənistanın Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü tanıyıb, Qarabağı Azərbaycanın tərkib hissəsi kimi gördüyünü bildirməsi istisna olunmur. Qərb ölkələri tərəfindən Azərbaycanın ərazi bütövlüyünə dəstəyin açıq şəkildə ifadə olunması ilə bağlı məsələyə toxunarkən, bu xüsusda prezident İlham Əliyevin Şuşada Ümummilli Lider Heydər Əliyevin 100 illik yubileyinə həsr olunmuş “Böyük Avrasiya geosiyasətinin formalaşması: keçmişdən bu günə və gələcəyə” mövzusunda dördüncü beynəlxalq konfransda çıxışı zamanı səsləndirdiyi fikirlər də olduqca diqqət cəlb edir: “Qərb ölkələri tərəfindən Azərbaycanın ərazi bütövlüyünə dəstəyin açıq şəkildə ifadə olunmasına gəlincə, düşünürəm ki, bunun vaxtı gələcək, faktiki olaraq artıq gəlir. Vacib olan isə odur ki, Ermənistan özü indi Ermənistanın Qərbdəki bəzi dostlarından daha açıq şəkildə deyir ki, onlar bunu de-fakto tanıyırlar, çünki ötən ilin oktyabrında onlar Praqa Bəyannaməsini, yenə də ötən ilin oktyabrında Soçi Bəyannaməsini imzalayıblar. Orada razılaşıblar ki, 1991-ci il Almatı Bəyannaməsi normallaşma üçün əsas kimi götürülməlidir. Almatı Bəyannaməsi faktiki olaraq keçmiş respublikaların sərhədlərini müəyyənləşdirib və onları rəsmi sərhədlər hesab edib. Bu, o deməkdir ki, onlar artıq razılaşıblar ki, Qarabağ Azərbaycandır. Bu yaxınlarda mən dedim ki, onlar, sadəcə, sonuncu sözü deməlidirlər. Onlar A deyiblər, B deməlidirlər. Onlar mənim söylədiyimi söyləməlidirlər – Qarabağ Azərbaycandır! Mən bunu gözləyirəm. Ümidvaram ki, o gün gələcək”.
Rusiyanın “Vedomosti” nəşri yazır ki, əslində, artıq o gün gəlib. Nəşr “Ermənistan Qarabağla vidalaşıb” məqaləsində qeyd edir: “Son günlər Paşinyan və ona yaxın siyasətçilər, hətta ABŞ-ın Dövlət katibi Blinken də Laçın yolundakı vəziyyətdən narahatdır. Amma yenə də görünən odur ki, Nikol Laçın yolu barədə açıqlamaları ilə daha böyük mövzunu - qonşuları ilə uzunmüddətli qarşıdurmada məğlubiyyətinin faktiki etirafını kamuflyaj etmək üçün əlindən gələni edir. Ötən ay Paşinyan bəyan edib ki, Ermənistan Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü tam tanıyır. Bu, Azərbaycanın münaqişə başlayandan bəri tələb etdiyi Qarabağdan son imtinadır. “Ermənilər Ter-Petrosyanın dövründə birinci müharibədə qalib gəldilər. Amma Ter-Petrosyan o vaxtkı erməni çoxluğun nöqteyi-nəzərindən pis vətənpərvər oldu. Keçmiş prezident Qarabağın müstəqilliyini tanımırdı və onu Ermənistana birləşdirmirdi. Baxmayaraq ki, o, ordunun ən yaxşı hissəsini ora göndərib, qarabağlıların “sağ qalması” üçün hər cür köməklik göstərib, Ermənistan vətəndaşlarından mümkün olan hər şeyi qoparmışdı. Qələbədən sonra Ter-Petrosyan Azərbaycanla kompromisin qaçılmazlığından danışıb, həmvətənlərinə Ermənistanın kiçik, dənizə çıxışı olmayan, ciddi resurslara malik olmayan dövlət olduğunu xatırlatdı: Azərbaycanın isə üç dəfə çox əhalisi, nefti, qazı, eynisoylu Türkiyənin köməyi və İslam dünyasının rəğbəti var.
Qələbədən məst olan Ermənistan “məğlubiyyətçini” rədd etdi. 1998-ci ildə Qarabağ milislərinin keçmiş səhra komandiri Köçəryan, müdafiə naziri Sərkisyan prezidentin ərazi güzəştləri ilə bağlı Qarabağ probleminin həlli planı ilə razılaşmırdılar. Köçəryan yeni prezident oldu: Ermənistan Qarabağ klanının hakimiyyətinin 20 illik dövrünə qədəm qoydu. Yeni hakimiyyət Ermənistana yaxşı heç nə gətirmədi: korrupsiya tüğyan etdi, ciddi iqtisadi inkişaf proqramları yox idi, yoxsulluq erməniləri köçməyə məcbur etdi - bəziləri Rusiyaya, bəziləri Qərbə. Ordunun inkişafı üçün vəsait yox idi. 2016-cı ilin dördgünlük aprel müharibəsi Azərbaycan ordusunun peşəkarlığının və texniki təchizatının kəskin yüksəlişini nümayiş etdirdi ki, bu da neft dolları axınının və Türkiyənin yardımının nəticəsi idi”. Nəşr onu da qeyd edib ki, nə “türkləri yalın əlimizlə öldürərik” deyə arxayın olan Ermənistan cəmiyyəti, nə də bu halda Rusiyanın imdadına çatacağına əmin olan Qarabağ klanı dördgünlük müharibədən nəticə çıxardı: “Rusiya, müqavilələrə əsasən, Qarabağda “respublikanın maraqlarını” deyil, yalnız Ermənistanın sərhədlərini qorumağı öhdəsinə götürüb. Bəli, Azərbaycan və Azərbaycanın müttəfiqi olan Türkiyə ilə münasibətlər də Moskva üçün heç də az əhəmiyyət kəsb etmirdi. 2018-ci ildə Ermənistanda Qarabağ klanının hakimiyyəti dinc, lakin yaxşı təşkil olunmuş kütləvi nümayişlərin basqısı altında süqut etdi. Həmin hadisələrdə yeni nəsil ermənilər siyasi səhnəyə çıxdı. O nəsil ki, onlar üçün Qarabağ məsələsi ikinci, lakin korrupsiya və klançılıq, yoxsulluq və iqtisadi çöküş problemləri ön planda idi. 2020-ci ildə İkinci Qarabağ müharibəsi zamanı ermənilər tez və sarsıdıcı məğlubiyyətə uğradı. Müharibədən sonra Paşinyan ən yaxşı halda siyasətdən uzaqlaşdırıla bilərdi. Amma o, seçki keçirdi və onu az qala diri-diri yeyəcəkləri ilə hədələyən Qarabağ vətənpərvərlərini asanlıqla məğlub etdi. Bu, erməni cəmiyyətinin sülh yolu ilə inkişafa keçid adı ilə Qarabağdan imtina etməyə hazır olduğunu göstərdi. İkinci Qarabağ müharibəsindən sonra və aprelin 18-dək Paşinyan Qarabağın statusundan deyil, Qarabağ ermənilərinə təminatlardan danışıb. Amma Bakı bu təminatı vermək fikrində deyil. Azərbaycan deyir ki, qoy onlar Azərbaycan vətəndaşlığını alsınlar, ya da getsinlər. 18 apreldən sonra bu məsələ də keçmişdə qaldı. İndi Ermənistana yalnız öz ərazisinin bütövlüyünə təminat lazımdır”. Amma bunun üçün Ermənistan Qarabağı Azərbaycanın tərkib hissəsi kimi, eləcə də ərazi bütövlüyümüzü tanıması lazımdır. Bu, Azərbaycanın şərtidir və proseslər də elə bu istiqamətdə gedir.
Samirə SƏFƏROVA
