“Qərbi Azərbaycanın daş yaddaşı” rubrikasında elə həssas bir mövzuya toxunacağıq ki, o hər birimizin qəlbini sızladacaq. Qərbi Azərbaycan elləri çox zəngin mədəni, mənəvi, tarixi irsə malikdir, amma təəssüf ki, bu gün biz onların çox hissəsinin erməni şovinstləri tərəfindən dağıdıldığını, məhv edildiyini, bəzilərinin isə erməniləşdirildiyini bilirik.
Bu ərazidə adı bəlli ziyarətgahlar, pirlər, insanlarımızın daim ziyarət yerinə çevirdiyi məkanlarımız çox idi. Hacıxəlil ocağı, Seyid Bayramağa ocağı, Ağadədə piri, eləcə də başqa adı bəlli ziyarət yerlərimiz var ki, ermənilərin onları yerlə-yeksan etdiyi deyilir. Ermənilərin 1988-ci ildən sonra və əvvəl ziyarət yerlərimizə divan tutduğu məlumdur. Bolşevizm dönəmində onlar özlərinin sonradan tikib quraşdırdığı “ziyarətgahlar”ı qoruyurdular, Azərbaycan türklərinə aid əsrlərlə yaşı olan abidələri, ziyarətləri, pirləri isə dağıdırdılar. Qərbi Azərbaycan ərazisində həm islama qədərki, həm də islam dövrü abidələri, pirləri, ziyarət yerləri mövcud olub. Oradakı bütün xristian irsinə ermənilər sahib çıxıb, müsəlman irsini isə dağıdıblar.
Ağadədə ocağına qarşı erməni vandalizmi...
Qərbi Azərbaycanın məşhur Ağadədə ocağı yaddaşlarda yaşayır. Bu barədə internet resurslarında yayımlanan məlumata görə, 1950-1980-ci illərdə Zəngibasar mahalının (indiki Masis rayonu) ən mötəbər ziyarətgahı olan Ağadədə ocağı Uluxanlı, Həbilkənd, Seyidkənd və Sarvanlar kəndlərinin əhatəsində, Qulucan kəndinin yaxınlığında, Qarasu çayının kənarında yerləşirdi. Ora müsəlmanlarla yanaşı, bəzən xristianlar da ziyarətə gəlirdilər. 1950-ci illərə qədər burada ancaq bir qəbir olmuş, adamlar onu pir kimi ziyarət etmişlər. Deyilənlərə görə, gecələr bu yerdə işıq yanarmış, yaxınlaşanda itərmiş. 1950-ci illərdə orada bina tikiblər. Binanın ətrafında yanmış ağaclar vardı. Adamlar o ağacın kömüründən götürüb istifadə edir, şəfa tapırdılar. Get-gedə ətraf kəndlərdən, hətta İrəvan şəhərindən imkanı olan adamlar öz əzizlərini bu ocağın ətrafında yaranmış qəbiristanlıqda dəfn edirdilər. Təəssüf ki, Qərbi Azərbaycan türklərinin 1988-ci il soyqırımından sonra bu müqəddəs ocaq da ermənilər tərəfindən dağıdılıb. Qərbi Azərbaycanın sınaqlı ocaqlarından biri də “Hacı Xəlil” piri, ocağıdır ki, bu ziyarətgahın da erməni vandalizminə məruz qaldığı məlumdur. Bu pir bütün ətraf mahalların ziyarət yeri olan sınaqlı bir ocaq kimi şöhrət tapıb. Amma bu gün o məkanın dağıdılması erməni vandalizminin əsl mahiyyətini ortaya qoyur.
Göyçəli Seyid Bayramağa ocağı...
Burada başqa bir ocaq isə Seyid Bayramağa ocağı idi. Bu barədə Araz Yaquboğlunun hazırladığı vikipediya məqaləsində qeyd edilir: “İslam dininin təbliğində, yayılmasında peyğəmbərlərin və imamların keçdiyi mənalı həyat yolu hamımıza yaxşı məlumdur. Bu sırada dini alimlərin, müctəhidlərin, üləmaların və ulu babaları imamlar olan seyidlərin də günümüzə qədər fəaliyyətləri, xalq içində böyük rəğbət qazanmaları danılmaz faktdır. Azərbaycanın hər yerində olduğu kimi, tarixi Azərbaycan torpağı olan Göyçə mahalında da sınanmış seyidlər və seyid ocaqları çox olmuşdur. Hələ XVI əsrdə Şah İsmayıl Xətainin Göyçənin Sarıyaqub kəndində xalq tərəfindən ziyarət olunan Miskin Abdal ocağını ziyarət etməsi də tarixi mənbələrdən bizə məlumdur. XIX-XX əsrlərdə Göyçə mahalında Mir Mahmud ağa, Mir Məcid ağa, Mir Əli ağa, Mir Yaqub ağa, Seyid Nazaralı ağa və adını çəkmədiyimiz neçə-neçə tanınmış seyidlər, onların ziyarətgahları olmuşdur. Belə məşhur ziyarətgahlardan biri də Seyid Bayram ocağı idi. Seyid Nazaralı oğlu Seyid Süleymanın Sövgülü xanımdan Seyid Hüseyn, Seyid Ağa və Seyid Bayram adlı övladları olub. 1864-cü ildə Seyid Bayram doğulanda anası vəfat edir. Uşağı ağızlandırmaq üçün yanı balalı maral ocağa ziyarətə gəlir. Üç gün sağıb südünü uşağa verirlər. Həm də Seyid Süleyman maralın südündən camaata da paylayır. Deyilənlərə görə maral üç gündən sonra balasını başı ilə itələyir və onu ocaqda qoyub getmək istəyir. Seyid Süleyman maralın üzündən öpərək: "Ay Allahın heyvanı sən balanı ocağa nəzir verirsən, mən də onu sənə qaytarıram" – deyir. Seyid Süleymanın özünün də döşündən süd gəlirmiş. Həmin süddən Seyid Bayrama da verirmiş. Seyid Süleymanın ikinci evliliyindən Seyid Musa, Seyid Miri, Seyid Əhməd, Seyid Sinəxanım və Seyid Zərnigar adlı uşaqları da anadan olublar. Seyid Bayramın nişanlı olan ortancıl qardaşı Seyid Ağa 17 yaşında axşam yatıb, səhər qalxmayıb. Seyid Bayram böyük qardaşı Seyid Hüseyn ilə bacanaq olub. Onların həyat yoldaşları Göyçə mahalının Nərimanlı kəndindən Hacı Alının qızları idi. 1905-ci il qaçqınlığına qədər Seyidlər nəsli mahalın Çaxırlı kəndində yaşayıb. Göyçəlilər doğma yurdlarına qayıdanda Seyid Bayram görür ki, Çaxırlıda ermənilər məskunlaşıb. Bu zaman Seyid Bayram – "Daha mən bu kənddə erməni ilə qonşu olub yaşaya bilmərəm" – deyir. Bu söhbəti eşidən Seyid Bayramın Daşkənddən olan dostları Kərbəlayi Rüstəm və Hacı Balı deyir ki, Seyid, gəl bizim kənddə yaşa. Beləliklə, Seyid Bayram Daşkənd kəndində məskunlaşır. Seyid Hüseynin oğlu Seyid İsmayıl da Daşkənddə yaşamışdır. O, 1970-ci ildə vəfat edib və 1934-cü ildə vəfat edən əmisi Seyid Bayramın yanında dəfn olunub. Seyid Bayrama "Ağa Seyid" deyə də müraciət edirmişlər. Seyid Bayramla Pəri nənənin ailəsində Seyid Gülsüm (1901), Seyid Yusif (1919), Seyid Maral (1923), Hacı Seyid Səkinə (1926), Seyid Sədət (1929) və Seyid Tamam (1931) adlı el-obamızın, xalqımızın sevimli seyid övladları dünyaya gəliblər...” Qeyd edilir ki, Seyidlərin ocağı Göyçə kəndləri ilə yanaşı Azərbaycanın Göyçəyə yaxın əraziləri – Dərələyəz mahalı, Qaraqoyunlu dərəsi, Qazax, Gəncəbasar, Gədəbəy, Kəlbəcər camaatının da ziyarət yeri idi. Hətta bu ocağı tarixi düşmənlərimiz olan ermənilər də ziyarət edir, nəzir-niyaz verir, qurban kəsirdilər.
Erməni vandalizmi sərhəd tanımır...
Filologiya elmləri doktoru, professor Avtandil Məmmədov mətbutata açıqlamasında deyib ki,
Qərbi Azərbaycanda yaşayan soydaşlarımız bir əsrdə dörd dəfə deportasiya ediliblər. Onlar bu deportasiyalar zamanı təkcə şəxsi əmlaklarını deyil, yüz illər boyu inanc yerləri olan ziyarətgahlarını da itiriblər. Həmin müqəddəs məkanlar erməni vandalizminin hədəfinə çevrilib.
Amasiya rayonunun Ağbaba mahalında tarixi-dini abidələrin yerlə-yeksan edildiyini vurğulayan alim deyib: “Onların arasında nəinki Ağbaba, həmçinin Mesxetiya, Aran Borçalı, Çıldır, Qarsda məşhur olan, dəniz səviyyəsindən 3 min metr hündürlükdə yerləşən Ağbaba, karvan yolunun kənarındakı Bəzirgan, Öysüz ocağı, Qızıldağ ziyarətgahları və digərləri də olub”.
Tədqiqatçı həmin ziyarətgahlarla yanaşı, Amasiya kəndinin yaxınlığında - Arpaçayın sol sahilindəki Dərə ocağının, Çivinli çayının sahilindəki Süddaşı, Mağaracıq kəndi ərazisindəki Ocaqqaya, Seyid Abbas, Güllücə kəndi yaxınlığındakı Qaragüney pirlərinin, Qızıl qoç ziyarətgahının və digər müqəddəs yerlərin də vəhşicəsinə məhv edildiyini bildirib.
Professor deyib ki, Prezident İlham Əliyevin Qərbi Azərbaycandan olan ziyalılarla görüşündə qaldırılan məsələlərin həlli bu istiqamətdə tədqiqatlıların aparılmasına yeni impuls verəcək.
Qərbi Azərbaycandakı ziyarərgahlarımızın erməni vandalizminə məruz qalması bizi çox narahat edir və bu pirlərin, ziyarətgahların, müqəddəs ocaqlarımızın genosididir. Əlbəttə, bu vandalizmə dünya birliyi reaksiya verməlidir. Biz tarixi ədalətin bərpa olunacağı günə çox inanırıq və gün gələcək, xalqımız yenidən o yurdlara qovuşacaq.
İradə SARIYEVA
