“Təbriz Bakıya arxa” rubrikasında bütöv Azərbaycanın döyünən ürəyi, inqilablar beşiyi, qədim mədəniyyət mərkəzi Təbriz şəhərindən və XVIII əsrdə burada yaradılan xanlıqdan danışacağıq. Cənubi Azərbaycan xanlıqları sırasında Təbriz xanlığının xüsusi yeri var.
Bu barədə araşdırma apararkən bir daha əmin olduq ki, həm Azərbaycanın Şimalında, həm də Cənubinda qurulan xanlıqları Azərbaycanın adlı-sanlı tayfalarından, soylarından olan parlaq şəxsiyyətlər yaradıb. Nə Cənub xanlıqlarında, nə Qərbi Azərbaycanda qurulan İrəvan xanlığında ermənilər, farslar xanlıq edib. Bu da bir daha onu təsdiqləyir ki, bu torpaqların əzəli sahibləri Azərbaycan türkləri olub və İranla Ermənistanın şovinst siyasət yürütməsinə baxmayaraq, yenə də Azərbaycan türkləri o yerlərin əzəli sahibi kimi tarix yazacaqlar. Bu gün cənublu soydaşlarımız öz şanlı tarixinin izi ilə möhtəşəm mübarizə sərgiləyirlər. Qərbi azərbaycanlıların da öz tarixi torpaqlarına qayıtdıqdan sonra İrəvanda dağıdılmış tariximizi bərpa edəcəklərinə əminlik ifadə edirik...
Təbriz xanlığı necə yaranıb?
Təbrizin qədim mədəniyyət, sənətkarlıq, ticarət mərkəzi olduğu məlumdur. Bu əfsanəvi Azərbaycan-türk şəhəri hər zaman türk dünyasının parlaq incisi olub, bu gün də o cürdür.
Cənubi Azərbaycan xanlıqlarından biri Təbriz xanlığıdır ki, dövlətçilik tariximizdə mühüm rol oynayıb.
Təbriz xanlığı barədə mənbələrdə gedən məlumatlara diqqət yetirsək öyrənmiş olarıq ki, XVIII əsrin ortalarında keçmiş Təbriz bəylərbəyiliyinin mərkəzində Təbriz xanlığı yaranır. Bildirilənə görə, xanlığın əsasını Əfşar tayfasından olan Əmiraslan xan qoyub. Xanlığın mərkəzi də Təbriz şəhəri idi və Xoy, Naxçıvan, Qaradağ, Sərab və Marağa xanlıqları ilə sərhədlənirdi. Əmiraslan xan qısa bir zamanda Təbriz, Xalxal, Ərdəbil və Azərbaycanın bir sıra cənub əyalətlərini özünə tabe edir. Təbriz uğrunda mübarizəyə qoşulanların çox olması bu şəhərə tez-tez hücumlara, şəhərin əldən-ələ keçməsinə səbəb olur. Nadir şahın qardaşı oğlu İbrahim Mirzə güclü ordu ilə Təbrizə hücum edərək şəhəri ələ keçirir. Lakin Məşhəd və İsfahanda baş vermiş üsyan xəbərini eşidib Məşhədə qayıdır və döyüş zamanı həlak olur.
Bundan sonra Fətəli xan Əfşar Təbrizi tutur və şəhərin idarəsini Nəcəfqulu xan Dünbiliyə tapşırır. Urmiya xanlığının süqutundan sonra Təbriz tam müstəqil xanlığa çevrilir. 1780-cı ildə isə xanlığın fəaliyyətinə son qoyulmaqla ərazisi Xoy xanlığına birləşdirilir. Təbriz xanlığı inzibati cəhətdən Təbriz, Güney və Mərənd mahallarına bölünürdü. İlk dövrlərdə Xalxal və Ərdəbil mahalları da xanlığın tərkibində olmuşdur. Mahalları naiblər, kəndləri isə kətxudalar idarə edirdilər. Xanlığın 10 minə qədər hərbi qüvvəsi var idi. Dövləti qeyri-məhdud səlahiyyətləri olan xan idarə edirdi.
Təbriz şəhəri yenə mühüm sənət, ticarət və mədəniyyət mərkəzi olaraq qalırdı. Naiblər yerlərdə xanın dayaqları hesab olunurdular. Şəhər məmurları da naib vəzifəsi daşıyırdılar. Bundan başqa şəhər məmurları sırasına qalabəyi, darğa və gecə qarovulunun başçısı olan əsasbaşı da daxil idi. Naib təsərrüfatı idarə edir, vergilərin vaxtında yığılması üçün xanın qarşısında məsuliyyət daşıyır, mükəlləfiyyətlərin yerinə yetirilməsini tələb edirdi.
Təbriz şəhəri qədim ticarət və sənətkarlıq mərkəzi kimi öz şöhrətini saxlamışdı. Bu¬rada çoxlu bacarıqlı ustalar yaşadığından digər Azərbaycan şəhərlərinə ustalar buradan dəvət olunurdu. XVIII əsrin 70-ci illərində Azərbaycanda olmuş rus səyyahı S.Qmelinin məlumatına görə şamaxılı Məhəmməd Səid xan şəhərdə ipəkçiliyi bərpa etmək üçün Təbrizdən Şamaxıya yüzə qədər usta dəvət etmişdir.
Təbriz həm də iri toxuculuq mərkəzi kimi şöhrət qazanmışdı. Buranın ipək məhsulları öz keyfiyyətinə görə digər şəhərlərin məhsullarından üstün idi. Bu şəhərdə ildə 60 min taya yaxın yüksək keyfiyyətli məhsul istehsal olunurdu. O dövrün səyyahlarından biri yazırdı: "Şəhər bazarı genişdir. Burada Asiya mallarından başqa Avropa malları da satılır. Kağız və yun materialları çoxdur. İngilis və holland mahudu, əla şallar və xalçalar, şüşə və çini qablar, bəzi polad əşyalar və s. Təbriz bazarında kifayət qədərdir".
Təbriz xanlığına Azərbaycan hakimi, Əfşarlar sülaləsi dönəminin sərkərdəsi Əmiraslan xan Qırxlı-Avşar (1738-1748), Fətəli xan Əfşar (1748-1763), Nəcəfqulu xan Dünbili, Xudadat xan Dünbili, Hüseynqulu xan Dünbili, Cəfərqulu xan Dünbili rəhbərlik ediblər, bunlar Təbriz şəhərinə rəhbərlik ediblər.
Təbriz Azərbaycanın qədim sənətkarlıq mərkəzlərindən biri olmaqla yanaşı, həm də dövlətçilik tariximizin, milli ideoloji düşüncəmizin əsas ünvanlarından biri olaraq tarixdə iz salıb. Təbriz Azərbaycanın əzəli və əbədi şəhərlərindən biri kimi tariximizdə, həyatımızda mühüm rol oynayıb...
İradə SARIYEVA
