İrəvanın, Qərbi Azərbaycanın Azərbaycan türklərinin tarixi torpaqları olduğunu xarici səyyahlar da birmənalı olaraq öz yazdıqları səyahətnamələrdə təsdiqləyiblər. Bu sənədlər Avropanın, Qərbin məşhur muzeylərində qorunub saxlanılır.
Avropa səyyahları birmənalı olaraq təsdiqləyirlər ki, Qərbi Azərbaycanda yalnız Azərbaycan türkləri yaşayıblar, onlar ulularımızın həyatını, məişətini, məşğuliyyətini qələmə alıblar. Onların da yazdıqlarından aydın olur ki, XIX əsrin əvvəllərinə qədər bu bölgədə ermənilər kompakt şəkildə yaşamayıblar. Ermənilərin bura sonradan köçürüldüyünü Qərb səyyahları da təsdiq edirlər. Əlbəttə, burada fransız səyyahları da var ki, onlar İrəvanın türk şəhəri olduğunu, əhalinin tam tərkibinin türklərdən ibarət olduğunu yazıblar. Azərbaycanın İrəvan xanlığı ərazisində yaşamış məşhur fransız səyyahı Jan Batist Şardenin yazdıqlarına baxsaq, bunu bir daha görmüş olarıq. “İrəvanda izim qaldı” rubrikasında Jan Batist Şardenin İrəvan xatirələrinə diqqət yetirəcəyik.
Bu gün təəssüf ki, özünü Ermənistanın “böyük bacısı” kimi aparan Fransa bu gerçəyi görmək, tarixi vərəqləyib ermənilərin o ərazilərə nə zaman köçürüldüyünü yada salmaq istəmir. Uzağa getməsinlər, Şardenin Fransa Milli Kitabxanasında saxlanılan “Səyahətnamə” (“Parisdən İsfahana səyahət”) əsərinə diqqət yetirsinlər, görsünlər ki, o kimlərdən, nələrdən danışıb, İrəvanda hansı xalqın yaşadığını yazıb. Erməni və fransız saxtakarlığı dünyanı başına götürüb və onlar birləşib yalan iddialarla dünyanı aldadırlar. Halbuki, fransız səyyahının yazdıqları onların boş və mənasız iddialarını bir daha heçə endirir.
Bir neçə il əvvəl Dövlət Tərcümə Mərkəzi orta əsrlərdə Azərbaycanın İrəvan xanlığı ərazisində yaşamış məşhur fransız səyyahı Jan Batist Şardenin Fransa Milli Kitabxanasında saxlanılan “Səyahətnamə” əsərində azərbaycanlılar, onların həyatı, adət-ənənələri haqqında yer almış fikirlərini əks etdirən “Məşhur fransız səyyahın İrəvan təəssüratları” adlı sənədli material hazırlayaraq yayıb. İngilis, rus, türk, fars, ərəb, gürcü, fransız, ukrain, ispan və alman dillərinə tərcümə edilmiş materialın xarici ölkələrin Azərbaycanda akkreditə olunmuş səfirlik və nümayəndəliklərinə, dünyanın aidiyyətli mətbuat orqanlarına göndərilməsi, beynəlxalq internet məkanında, sosial şəbəkələrdə yerləşdirilməsi həyata keçirilib.
Materialda Jan Batist Şarden haqda yazılır ki, 1643-cü ildə Parisdə anadan olub və Səfəvi hökmdarı II Şah Abbasın 1666-cı ildə imzaladığı Xüsusi fərmanla Səfəvi hökmdarının taciri vəzifəsinə təyin edilib. 1685-ci ildə İngiltərəyə köçüb və ömrünün sonunadək (1713) orada yaşayıb. Şardenin Paris Milli Kitabxanasında saxlanılan “Səyahətnamə” əsərinin “Parisdən İsfahana səyahət” adlı II fəsli Azərbaycan haqqında qeydlərlə zəngindir.
Dövlət Tərcümə Mərkəzi səyahətçinin qədim Azərbaycan şəhəri İrəvanla bağlı təəssüratlarını təqdim edib. Mərkəzin saytında yer alan parçaya diqqət yetirək və görək fransız səyyah nə yazıb...
“Sərdarın adı Səfiqulu xandır”
“...Bir çox şəhər və qəsəbələrdən keçib, şər qovuşanda İrəvana çatdıq... Tiflisdən İrəvana məsafə 48 lyödür. İrəvan böyük şəhərdir, lakin yöndəmsiz və çirklidir. Şəhərin böyük hissəsi bağlardan və üzümlüklərdən ibarətdir. Bircə dənə də olsun, gözəl binası yoxdur. Şəhər hər tərəfdən dağlarla əhatə edilmiş düzənlikdə yerləşir. Şimal-qərb tərəfdən Zəngi[2], cənub-qərb tərəfdən isə Qırxbulaq çayları axır. Bu çaya bulaqlarının sayına görə “Qırxbulaq çay” deyirlər.
...İrəvan qalası həcmcə kiçik bir şəhərdən böyükdür. Qala oval formadadır, dairəsi dörd min addımdır və təxminən səkkiz yüz evdən ibarətdir. Orada ancaq təmizqanlı səfəvilər yaşayırlar... Qalanın müdafiəsi üçün iki min əsgər ayrılıb. İrəvan hakiminin sarayı qalanın içərisindədir... Qalanın şimal tərəfində yerləşən təpədə kiçik bir qala da var. Aralarındakı məsafə min addım olar. Bu yerin müdafiəsi ikiqat divarla və toplarla möhkəmləndirilib. Orada iki yüz adam yerləşə bilər. Buranın adı “Keçiqala”dır.
Şəhər qaladan bir top mərmisi məsafəsi qədər uzaqdır... Şəhərdə qədim bir qüllə də var. Onun nə vaxt tikildiyini öyrənə bilmədim...
Qarşıda yerləşən bazarın lap yaxınlığında kərpicdən tikilmiş və hazırda uçub-dağılmış qədim bir məscid var. Məbəd onu inşa etdirən şəxsin şərəfinə Div Sultan məscidi adlanır. Oradan üç yüz addım kənarda böyük bir meydan yerləşir... Şəhərdə və qalada çoxlu hamam və karvansara var...
Bu hakim bəylərbəyi (söhbət İrəvan hakimindən gedir) hələ də sərdar adlanır. ...Sərdarın adı Səfiqulu xandır.
İrəvan bəylərbəyiliyi ən varlı və ən çox gəliri olan əyalətdir. Onun ildə otuz iki min tümən (500 min ekü) gəliri olur. Orada qadağan olunmuş yollardan istifadə etməklə bu gəliri ildə iki yüz min tümənə çatdırırlar”.
Şardenin Novruz təəssüratları...
Qeyd edilir ki, J.B.Şardenin İrəvana ilk gəlişi milli Azərbaycan bayramı olan Novruza təsadüf edib. O bu barədə yazıb: “...1673-cü ilin mart ayının 21-i idi. Gün çıxandan qırx yeddi dəqiqə sonra qala qarnizonu və artilleriyası Yeni ili elan etdi və bayram münasibətilə üç yaylım atəşi açıldı. Burada Yeni ilin gəlişini, gecəyə, ya gündüzə təsadüf etməsindən asılı olmayaraq, Günəş Qoç bürcünə daxil olan an elan edirlər.
Səfəvilərdə dini və xalq bayramları lap çoxdur. İstər dini ayinlərin və əsas dini hadisələrin tarixi, istərsə də ilin fəsil dəyişməsini bildirən günlər müqəddəs, əziz günlər hesab olunur. Bununla belə, dini bayramlardan üçü təntənə ilə qeyd edilərək, ənənə şəklində qorunur. Səfəvilər Orucluq bitən günün səhərini bayram edirlər. İbrahim qurbanı və Əli tərəfdarlarının din yolunda şəhid olması tarixi burada hüznlə qeyd olunur. Yeni il təntənəsi də, xalq bayramı olmasına baxmayaraq, təntənə ilə qeyd edilir. Bunu da demək lazımdır ki, Novruz bayramı üç gün davam edir. Saraydakı kimi, digər yerlərdə də bu bayram Günəş Qoç bürcünə daxil olduğu andan hesablanmaq şərtilə səkkizinci günədək davam edir. Bu bayram Novruz Sultaniyyə adlanır. Bu isə “Möhtəşəm yeni il”, yaxud “İmperiyanın yeni ili” deməkdir.
Bayram günlərində bayram libası geyinmiş münəccimlər şah sarayına və ya yerli hökmdarların iqamətgahına gəlirlər. Onlar gecə-gündüz bərabərliyi anını müşahidə etmək üçün ora bir-iki saat əvvəl təşrif buyururlar. Münəccimlər gecə-gündüz bərabərliyini alçaq damların üstündən, meydançalardan izləyərək təyin edirlər. Məhz onların işarəsilə yaylım atəşləri açılır, musiqi alətləri – nağaralar, şeypurlar səsləndirilir”.
Qeyd edilir ki, "Parisdən İsfahana səyahət"i (Amsterdam 1711) Fransız dilindən dilimizə Vaqif Aslan tərcümə edib.
Şəhər qalasında yalnız azərbaycanlılar yaşayırdı…
“Azərbaycan tarixi” dərsliyində qeyd edlir ki, Osmanlı sultanı IV Muradın 1635-ci ildə İrəvanı ələ keçirməsi münasibətilə yazılan sənəddə bu şəhər Naxçıvan və Şirvanın qapısı, Azərbaycan mülkünün həsəd doğuran “İrəvan qalası” kimi qeyd edilir. 1655-ci ildə İrəvana gəlmiş Avropa səyyahı Jan Batist Taverniye yazır ki, şəhər qalasında yalnız müsəlmanlar (Azərbaycan türkləri) yaşayırdı.
J.B.Taverniye və J.B.Şardenin məlumatlarının oxşar cəhətləri var və hər ikisi də İrəvanın azərbaycanlılara, türklərə məxsus olduğunu vurğulayıb.
Sözümüzün canı odur ki, hər iki Jan Batistin yazdıqlarını Fransa və Ermənistan rəhbərliyi oxuyub nəticə çıxarsa yaxşı olar. Onlar da görməlidir ki, fransız səyyahların yazdıqları tarixi həqiqətləri bir daha təsdiqləyir və bu, erməni-fransız cütlüyünün uzun illərdir həyata keçirdiyi saxtalaşdırma kampaniyasını alt-üst edir. Gerçəkdən də, birrmənalı olaraq İrəvan tarixi Azərbaycan şəhəridir və Azərbaycan türklərinin əbədi məskənidir.
İradə SARIYEVA
