Yaxın tarixi təcrübələr real şəkildə bəyan edir ki, müstəqillik sözün həqiqi mənasında xalqa xidmət edir, millətə öz milli həyatını sərbəst, özünəməxsus şəkildə qurmaq imkanını verir. Milli inkişafın müqəddəs şərti də elə bu dəyərlər hesab oluna bilər.
Ümummilli lider Heydər Əliyevin zamanında söylədiyi: "Heç kəsin şübhəsi olmasın ki, ömrümün bundan sonrakı hissəsini, harada olursa-olsun, yalnız və yalnız Azərbaycan Respublikasının müstəqil dövlət kimi inkişaf etməsinə həsr edəcəyəm", - kəlamını bu gün də həyəcansız xatırlamaq mümkün deyil.
Ulu öndərin rəhbərliyi ilə milli varlığımızın taleyüklü problemlərinin həlli yolunda atdığı uğurlu addımlar, milli tərəqqiyə mane olan neqativ halları vaxtında təmkin və qətiyyətlə aradan qaldırması əzmi və bacarığı, elin qüdrətindən bac alan milli təfəkkürün də təcəssüm edir.
Ümummilli Lider milli müstəqillik probleminə həsr edilmiş elmi əsərlər yazmamışdır. Lakin özünün bütün siyasi karyerası ilə xalqımızın müstəqillik istəyini dərindən duymuş və müdafiə etmiş, taleyüklü milli problemin məzmun və mahiyyətinə dərindən nüfuz etmiş, bu amalı özünün fəaliyyət kredosuna çevirmişdir. O, müxtəlif sahələrlə bağlı çıxışlarında, xalqla keçirdiyi görüşlərdə səsləndirdiyi ideyalarla müstəqillik konsepsiyasının nəzəri-praktik əsaslarını yaratmışdır. Bu konsepsiyada milli dövlətçilik ideyaları ilə müdrik siyasətin dialektik vəhdətini aşkar görmək mümkündür.
Heydər Əliyev milli varlığımızın təminatı olan müstəqillik konsepsiyasını işləyərkən, sabiq Fransa prezidenti F.Mitteranın Avropa konfederasiyası, ABŞ prezidenti C.Buşun (ata) Almaniyanın xarici işlər naziri Q.Qenşerin Avropada yeni dünya nizamı haqqında konseptual mülahizələri irəli sürülürdü. Deməli, Azərbaycan o dövrdə öz müstəqilliyini təsdiq etməklə həm də dünya birliyinə tədricən inteqrasiya olmaq zərurətini təsdiq edirdi. Müstəqillik konsepsiyasını zamanın konkret sosial-siyasi vəziyyəti məcrasında nəzərdən keçirmək lazımdır. Konsepsiyanın işlənildiyi ziddiyyətli dövrdə, yəni Azərbaycanda 80-ci illərin sonu və 90-cı illərin əvvəlində fərdi, ictimai və milli şüur haçalanmışdı. Kütləvi şüurda qarşıdurmaya və başdan-başa dağıdıcılığa olan meyl sosial həyatın pozitiv prinsiplərini üstələyirdi. Sovet rejiminin struktur böhranının tələblərini təhlil edən Heydər Əliyev görürdü ki, 1989-cu ildən başlayaraq yenidənqurmanın əsas problemlərinin həllinin uğursuzluğu ölkəni uçuruma yuvarlayır. Yeniliklərlə ayaqlaşan idarəçilik konsepsiyasının olmaması, rəhbərlikdə müxtəlif fikir ayrılıqları, ritorik nəzəriyyəçilik halları və s. mərkəzin səriştəli qərarlarının qəbul edilməsinə mane olurdu.
Bu baxımdan kontinental imperiyanın iflası mütləq idi və artıq qlobal xarakter almışdı. Sonralar dünyada baş verən transformasiya proseslərinin yeni, demokratik ölkələrin formalaşmasına təsiri Heydər Əliyevin müdrik uzaqgörənliyinin təzahürü idi.
Heydər Əliyev müstəqillik konsepsiyasını işləyərkən həmişə Azərbaycan gerçəkliyindən çıxış edirdi, "Qlobal düşünüb lokal hərəkət etmək lazımdır", - prinsipinə riayət edərək Azərbaycan xalqının müstəqilliyinin qorunmasını dünya hadisələri məcrasında həll etməyə çalışardı. Heydər Əliyev konsepsiyasına görə, milli müstəqilliyi, millətin mədəniyyətini, iqtisadiyyatını, elmini, vətəndaşların təhlükəsizliyini və layiqli həyat səviyyəsini təmin edib, incəsənətini inkişaf etdirməklə özünütəsdiq üçün şərait yaradılır. Başqa dövlətlərdən asılılıq minimuma endirilir, dünya dövlətləri ilə inteqrasiya şəraitində əməkdaşlıq etmək mümkün olur. Millətin hər bir nümayəndəsinin şüurunda və psixologiyasında özünün keçmişi, bu günü və gələcəyi barədə həqiqətləri dərk etmək xalqın mənəviyyatını qorumaq deməkdir. Heydər Əliyev konsepsiyasının əsas məqsədi də Azərbaycan xalqını sosial – siyasi fəlakətdən xilas etməkdən ibarət idi. Ümummilli liderin müstəqillik konsepsiyasının mahiyyətində Vətən, Dövlətçilik, və dövlətin ali məqsədi, Suverenlik, Vətənpərvərlik və Vətənə Sədaqət anlayışları önəmli yer tutur. Ölkənin taleyi hər bir soydaşımızın taleyindən asılı olur. Azərbaycanın müstəqilliyini dərk edərkən ən yeni tariximizdə dövlətçiliyimiz üçün təhlükəli keçid mərhələsini – 1991-1993-cü illəri xatırlamalı oluruq. Klassik alman fəlsəfəsinin baniləri millətlərin tarixi inkişafını dövlətlərin quruluşu ilə bağlayırdılar. Bu mənada Azərbaycan dövlətçiliyinin təkmilləşdirilməsi və suverenliyinin möhkəmləndirilməsi, xalqın milli müstəqilliyinin müdafiəsindən, onun əsaslarının möhkəmləndirilməsindən keçirdi. Ulu öndər Heydər Əliyevin dediyi kimi: "Azərbaycan Respublikası milli dövlətçilik quruculuğu yolunda müvəffəqiyyətlər qazanaraq şərəfli gələcək istiqamətində inamla addımlayır”. Qeyd olunanlar belə bir tarixi həqiqəti üzə çıxartdı ki, böhranlı anlarda xalq, dövlət və onun lideri birgə məqsəd uğrunda çalışır. Xalqın vahidliyi isə dövlətin təməlini - özülünü təşkil edir. Belə şəraitdə dövlət başçısının təmsil etdiyi xalqın vahidliyini təcəssüm etdirməsi həmişə qürur və məmnunluqla anılır. Heydər Əliyevin müstəqillik konsepsiyasında "vətən" sözü mücərrəd anlayış olmayıb, ana yurd suveren Azərbaycanın doğma məkanı kimi təqdim edilir. Vətən hissi özündə millətin mənəvi-əxlaqi dəyərlərini ehtiva edir. Ulu Öndər millətin mənəvi və əxlaqi dayağını vətən amalının formalaşmasında görürdü. Heydər Əliyev konsepsiyası çərçivəsində millət Vətən tarixinin mühüm hadisələrinə uyğun vətəndaşlıq münasibətini müəyyənləşdirir, tarixi prosesin məntiqinə riayət edərək mənəvi dəyərlərə yeni düşüncə mövqeyindən baxa bilir. Buna görə də vətənin taleyi üçün məsuliyyət hissi mühüm element kimi diqqət çəkir. Heydər Əliyev 1993-cü ilin avqust ayında ümumrespublika müşavirəsindəki çıxışı zamanı demişdi: "Biz böyük imtahan içindəyik və bu imtahandan ləyaqətlə çıxmağı bacarmalıyıq. Hər bir Azərbaycanlı, əgər onun qəlbində azərbaycanlı hissiyyatı varsa, nəbzi Azərbaycan xalqının ümumi nəbzi ilə həmahəng vurursa, bu yolla getməlidir". Ölkəmizin ərazisində yaşayan hər bir millət və xalq vətən qarşısındakı konstitusion vəzifəsini aydın dərk etməli, öz fəaliyyətini onun çiçəklənməsinə istiqamətləndirməlidir. Azərbaycan Respublikası onların hər biri üçün vətəndir, doğma ocaqdır.
Heydər Əliyev Azərbaycan gənclərinə xitab edərək deyirdi ki: "Siz də Azərbaycan xalqına xidmət edib vətənpərvərlik hissi ilə yaşayaraq, özünüzü qəhrəman kimi, cəsur, qüdrətli bir insan kimi formalaşdırmalısınız və qarşıdan gələ biləcək bütün çətinliklərə hazır olmalısınız"! Bu mənada Ulu öndərin; "Mən - milli ordu - müstəqillik" triadası mühüm əxlaqi mahiyyət daşıyır. O, xalqını inandıra bilmişdi ki, güclü milli ordunun yaradılması milli ləyaqət və şərəf işidir. Heydər Əliyevin nəzəri irsində azərbaycançılıq milli həmrəyliyin ideologiyası kimi işlənir. Onun fikrincə, dövlət və dövlətçilik, vətən və vətəndaşlıq fenomenləri azərbaycançılıq ideologiyasından bəhrələnməlidir. Maarifçilik fəlsəfəmizin tarixi-mənəvi dəyərlərindən bəhrələnmiş Heydər Əliyev vətən, millət və milli dövlət anlayışlarını azərbaycançılıq ideyası çərçivəsində vəhdətdə götürürdü. Bu sintezi milli bütövlüyün təmin edilməsi, onun həmrəylik ruhunda inkişaf etdirilməsinin mühüm sosiomədəni mexanizmi hesab edirdi. Azərbaycançılıq ideyası müharibə gedən ölkəni fəlakətdən çıxarmaq üçün millət və cəmiyyət qarşısında həmrəy qüvvələri birləşdirmək simvoluna çevrilmişdi. Onun; "Azərbaycanlının Azərbaycandan başqa vətəni yoxdur", - müdrik kəlamı vətəndaşlarımız və xaricdə yaşayan soydaşlarımız üçün də epiqrafa çevrilmişdi. Ulu Öndərin bilavasitə təşəbbüsü ilə Bakıda keçirilmiş dünya azərbaycanlılarının qurultayında qeyd etmişdi ki, həmrəylik fenomeni bütün dünyadakı soydaşlarımızın milli inkişafı üçün misilsiz sərvətdir. Biz, tariximizə olduğu kimi yanaşaraq düşmən üzərində qələbəyə köklənən tarixi həqiqətə xidmət edə bilərik! Heydər Əliyev Azərbaycan Respublikasının Prezidenti olarkən "1948-1953-cü illərdə azərbaycanlıların Ermənistan SSR-in ərazisindəki tarixi-etnik torpaqlarından kütləvi surətdə deportasiyası haqqında" imzaladığı fərman 150 mindən çox azərbaycanlının Ermənistan SSR ərazisindəki dədə-baba yurdlarından kütləvi surətdə və zorakılıqla sürgün olunmasını təsdiqləyən bir akt idi. Avtoritar-totalitar rejimin xüsusiilə amansız repressiyaları geniş tətbiq edilmiş, minlərlə insan, o cümlədən qocalar və körpələr ağır köçürülmə şəraitinə, kəskin iqlim dəyişikliyinə, fiziki sarsıntılara və mənəvi genosidə dözməyərək həlak olmuşlar... Bu işdə erməni şovinist dairələrinin və SSRİ rəhbərliyinin ...törədilən cinayətlərin təşkilində iştirakı da az olmamışdır". Fərmanın başlıca qayəsi budur ki, tarix xalqın yaddaşı kimi, tarixi həqiqətləri, özümüzü dərk etmək və unutmamaq üçün bir vasitədir. Heydər Əliyevin milli-mənəvi dəyərlərin qorunub saxlanması, inkişaf etdirilməsi haqqında 13 avqust 2001-ci il tarixli bəyanatı müstəsna əhəmiyyət kəsb edir. Həqiqətən də, öz mənəvi-əxlaqi dəyərlərini yalnız azad və müstəqil xalq saxlaya bilər. Bu bəyanat, hər şeydən əvvəl, azərbaycançılıq ideologiyasına sadiq qalan xalqı öz tarixi köklərinə, əcdadlarının yaratdığı milli-mənəvi dəyərlərə daha sıx bağlı olmağa çağırır. Ulu Öndərin müstəqillik konsepsiyası barədə çox önəmli fikirlər və mülahizələr söyləmək mümkündür. Mövzu tədqiqatçıları dərindən düşündürməyə vadar edir. Heydər Əliyevin müstəqillik konsepsiyası onun siyasi və diplomatik fəaliyyətinin tərkib hissəsi kimi xarizması zəngin liderlik bacarığı ilə üzvi surətdə bağlıdır. Praktika sübut etdi ki, dərin tarixi təcrübəyə və geniş erudisiyaya malik dövlət adamları çox zaman ekstremal və fövqaladə şəraitlərdə siyasi müvazinətini qoruyub saxlaya bilməklə, məsuliyyətli tarixi qərarlar qəbul edə bilirlər. Bəzən tarix, onu öyrənmək istəməyənlərə də ibrət dərsi verir. Zaman bəzən də xalq tarixinin ibrət dərsini Liderin uzaqgörən və müdrük siyasəti ilə dərk edir. Şübhəm yoxdur ki, Ulu Öndərin sarsılmaz qətiyyəti nəticəsində əldə edilmiş sabitlik mühüm sosial fenomen kimi hələ çox tədqiq olunacaq. Ulu öndərin gərgin və hamıya görk olacaq fəaliyyəti sivilizasiyalı dünyanı bir daha inandıra bildi ki, dünya nə vaxtsa kiçik Azərbaycanın geniş siyasət arenasında xalqın rəğbətini qazanmış görkəmli lider və strateq – Heydər Əliyevlə iş görməli olacaqlar. Bir vaxtlar Avropa Şurası Parlament Assambleyasının sədri Lord Rassel Constonun Prezident Heydər Əliyevə söz verərkən: "İndi siz böyük təcrübəyə malik olan dünya siyasətçisinə qulaq asacaqsınız", - deməsi bu həqiqətin əyani təsdiqidir.
Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə müasir Azərbaycanın daxili və xarici siyasətində əldə edilən hər bir uğur ulu öndər Heydər Əliyev zəkasının təcəssümü, qoyub getdiyi milli ideyalarının təcallasıdır. 2003-cü ildə prezidentlik fəaliyyətinə başlaması Azərbaycanda heç vaxt olmayan modern islahatlar və quruculuq yolu ilə irəliləməsində yeni mərhələ olmuşdur. O vaxtdan başlayaraq respublikada geniş demokratikləşmə prosesləri və uğurlu islahatlar, dünyanın transformasiya proseslərinə ölkəmizin inteqrasiyası intensiv xarakter daşımış, milli iqtisadiyyatın inkişafı üçün mühüm sosial-siyasi baza yaranmışdır. Heydər Əliyev məktəbinin layiqli məzunu İlham Əliyevin böyük siyasətdəki balanslaşdırılmış addımları Azərbaycanda sosial-iqtisadi, siyasi və ictimai təsisatlarda əsaslı yeniliklərin olmasına səmərəli təsir etmişdir. Prezident İlham Əliyevin: "Bizim təcrübəmiz onu göstərir ki, Azərbaycanın seçdiyi yol düzgün yoldur. İqtisadi, siyasi və sosial islahatların paralel şəkildə aparılması Azərbaycanı hərtərəfli inkişaf etdirir, ölkəmiz üçün çox lazım olan sabitliyi möhkəmləndirir, ictimai-siyasi vəziyyətə müsbət təsir göstərir. Ona görə də siyasi və iqtisadi islahatların davam etdirilməsi zamanın tələbidir. Əgər biz doğrudan da müasir, güclü ölkə yaratmaq istəyiriksə, bunu etməliyik. Bu işdə dövlətin üzərinə böyük vəzifələr düşür. Biz buna birlikdə nail olmalıyıq", – dərin məzmunlu müdrik fikirləri qeyd olunanları bir növ imperativləşdirir.
Ulu Öndərin xalqımızın və cəmiyyətimizin milli inkişafına yönəlmiş müstəqillik konsepsiyasını yaradıcılıqla davam və inkişaf etdirən Prezident İlham Əliyevin milli inkişaf proqramının başlıca qayəsi də, ölkədə demokratik islahatları uğurla həyata keçirmək, vətəndaş cəmiyyəti institunun və ictimai nəzarətin inkişafına geniş imkan yaratmaqdan, - "Sabitlikdən inkişafa doğru" ideyasının inkişafından ibarətdir.
Şəmsəddin Əliyev Hüquqşünas-publisist
