Ikinci Qarabağ müharibəsi başa çatdıqdan sonra Azərbaycan Ermənistanla düşmənçilik səhifəsini çevirib regionda sülh və əməkdaşlıq şəraitində yaşamaq üçün qarşı tərəfə müvafiq təkliflər ünvanlayıb.
Lakin hələ də bu vaxta kimi Ermənistan Azərbaycanın təkliflərinə müvafiq cavablar verməyib. Bununla qarşı tərəf əslində, Qarabağda qalan ermənilər gələcəyi üçün də müəyyən təhdidlər yaradır. Çünki bu hal həmin ermənilərin Azərbaycan cəmiyyətinə reinteqrasiyasını əngəlləyən başlıca faktorlardan biridir.
Qarabağda yaşayan ermənilər ya Azərbaycan vətəndaşlığını qəbul etməlidirlər, ya da ki…
Hazırda Azərbaycan qətiyyətli mövqeyi bundan ibarətdir ki, Qarabağda qalan ermənilərlə bağlı məsələ sırf ölkəmizin daxili işidir. Onların qarşısında konkret seçimlərin və bunların nədən ibarət olduğunu bir neçə gün əvvəl Azərbaycan prezidenti İlham Əliyev Salyan şəhərində Azərbaycan Televiziyasına müsahibəsi zamanı konkret şəkildə ifadə edib: “Biz dəfələrlə bəyan etmişdik ki, daxili işlərimizi heç bir ölkə ilə müzakirə etməyəcəyik. Qarabağ bizim daxili işimizdir. Qarabağda yaşayan ermənilər ya Azərbaycan vətəndaşlığını qəbul etməlidirlər, ya da ki, özləri üçün başqa yaşayış yeri tapmalıdırlar. Burada tam sərbəstlik var, bütün demokratik əsaslar təklif olunur. Bu məsələ insan hüquqları əsasında öz həllini tapmalıdır. Bu gün bizim hərəkətlərimiz onu göstərir və niyyətimiz ondan ibarətdir ki, tezliklə sülh müqaviləsi imzalansın, Azərbaycanla Ermənistan arasında bu qarşıdurmaya son qoyulsun”.
Bunlar fonunda aprelin 23-də Azərbaycan Dövlət Sərhəd Xidmətinin Laçın-Xankəndi yolunun əvvəlində keçid məntəqəsinin quraşdırılmasından sonra Ermənistan, eləcə də Qarabağda qalan ermənilər Azərbaycanın niyyətinin ciddiliyinə, mövqeyinin qətiyyətinə əmin olublar. İndi ekspertlər hadisələrin gələcək inkişafı ilə bağlı müxtəlif fərziyyələr irəli sürürlər. Məsələn, “Karnegi” Fondunun eksperti Kiril Krivoşeyev bildirir ki, Azərbaycan-Ermənistan münaqişəsində dönüş “Laçın dəhlizi”nin tamamilə Bakının nəzarətinə keçməsindən sonra başlayıb: “Ötən həftə baş nazir Nikol Paşinyan parlamentdə demişdi ki, Ermənistan yalnız bir şərtlə sülhə nail ola bilər: Azərbaycanın SSRİ sərhədləri daxilində ərazi bütövlüyünü tanımaq, yəni keçmiş Dağlıq Qarabağ regionuna hər hansı iddiadan əl çəkmək. Paşinyanın bəyanatı geniş rezonans doğurdu və bundan cəmi bir neçə gün sonra Azərbaycan öz keçid məntəqəsini Həkəri körpüsünün digər ucunda yerləşdirdi. Görünür, İrəvan həqiqətən də Qarabağdan birdəfəlik imtina etməyə və bundan sonrakı bütün nəticələrlə barışmağa hazırdır”. Buna baxmayaraq, ekspertin qeyd etdiyi kimi, keçid məntəqəsinin yaranması erməni tərəfi üçün bir çox yeni və həlledilməz suallar yaradır: “Bu sualları üç əsas suala qədər azaltmaq olar: Azərbaycan sərhədçiləri səyahət üçün hansı sənədləri tələb edəcəklər? “Şübhəli görünən” erməniləri saxlaya bilərlərmi? Belə çıxmayacaqmı ki, yalnız Ermənistana giriş açıq olacaq, sərhədi keçənlərin isə Qarabağa qayıtmağa “heç bir əsası” olmayacaq? Görünür, bu sualların cavabı ermənilərin yeni reallıqla barışıb-barışmamasından asılıdır. İndi deyəsən, bu mərhələ artıq gəlib çatıb. İrəvan başa düşdü ki, nə kütləvi etirazlar, nə də ki, yalnız dəfələrlə “narahatlıq ifadə edə” bilən beynəlxalq tərəfdaşlar Qarabağın taleyinə təsir etməyəcək. İndi Qarabağ Ermənistan üçün əsəbi çıxarılan, ağrısız qazılıb doldurula bilən dişdir. Bu faktı, görünür, Qarabağ erməniləri yaxşı başa düşürlər”. Bu vəziyyətdə ermənilər artıq seçimlərini etməlidirlər, özü də mümkün qədər tez.
Bakının diqtə və şərtlərini qəbul etməkdən başqa seçim yoxdur
Qarabağ erməniləri üçün seçim zamanının azalması artıq beynəlxalq müstəvidə də qəbul olunur. Elə Kiril Krivoşeyevin də fikrincə, indi nə İrəvanda təhlükəsi haqqında danışılan Qarabağda etnik təmizləmə, nə də Bakının qorxa biləcəyi partizan müharibəsi gözləməyə əsas yoxdur: “Azərbaycan hakimiyyətinin bəyanatlarına əsasən, onlar ermənilərə digər milli azlıqlar: talışlar, ləzgilər, tatlar kimi yanaşırlar. Yəni, xüsusi muxtariyyətlər və uyğunlaşma proqramları olmayacaq. Eyni zamanda, Azərbaycan pasportunun alınması çətin ki, sadə məsələ olsun. Sözsüz ki, müəyyən bir gözləmə müddəti tətbiq olunacaq, bu müddət ərzində Qarabağda qalan ermənilər yeni sərt reallıqla üzləşəcəklər. Və ola bilsin ki, sonda Ermənistana köçməyə qərar verəcəklər”.
Krivoşeyev qeyd edir ki, bu halda da çoxlu suallar yaranır. Məsələn, daşınmaz əmlakın taleyi bəlli deyil: erməni Qarabağda mülk sata biləcəkmi, yoxsa sadəcə olaraq müsadirə olunacaq? Hər halda Azərbaycan buna müvafiq çarə tapmağa hazırdır. Krivoşeyev bu xüsusda qeyd edir: “Yəqin ki, Azərbaycan hakimiyyəti regionun yerli sakinlərinə və Ermənistandan gələn mühacirlərə fərqli yanaşacaq. Bütün bunlar Qarabağ ermənilərinin kütləvi şəkildə mühacirətini ən real varianta çevirir. Yalnız yaşlı insanlar qalacaq, belə insanlar siyasi həyatda iştirak etmir və hakimiyyətə problem yaratmır. Azərbaycan hətta əhəmiyyətli dərəcədə region standartlarına uyğun olaraq onlara layiqli pensiya təyin edə və evlərində asayişi bərpa etmək üçün yaxın əyalət QHT-lərindən könüllülər göndərə bilər”. indilikdə Laçın-Xankəndi yolunda nəzarət-buraxılış məntəqəsinin qurulması Azərbaycanın bütün sərhədlərinə tam nəzarəti ələ aldığını göstərir. Türkiyənin tanınmış siyasi şərhçisi Yakup Aslan isə bildirir ki, Ermənistanın təxribatları və dünya birliyini aldatmağa çalışaraq Qarabağın erməni əhalisinin guya blokada şəraitində qalması barədə yalan iddiaları özünü doğrultmadı: “Ermənistanın xahişi ilə bu ölkə sərhədlərinə Avropa İttifaqının müşahidəçi missiyası yerləşdirilib. Əgər Azərbaycan Qarabağdakı erməni əhalini blokada vəziyyətində saxlasaydı, onda bu barədə həmin müşahidəçilər Aİ rəhbərliyinə məlumat verərdilər. Belə bir məlumat yoxdur və bu fakt Ermənistanın yalan təbliğat apardığını, bu yolla Azərbaycana təzyiq edərək, ərazi bütövlüyünün bərpasına maneə olmağa çalışdığını göstərir.Azərbaycan beynəlxalq ictimaiyyətə sübut etdi ki, o, sülh istəyir və bu istiqamətdə ardıcıl addımlar atır. Bu addımlar bölgədə yaşayan ermənilərin də maraqlarını əks etdirir”. Beləliklə, Azərbaycanın addımları artıq beynəlxalq müstəvidə erməni yalanlarının da məharətlə ifşa olunmasına xidmət edir. Bu, həm də İkinci Qarabağ müharibəsindən sonra regionda yaranan reallıqların təzahürüdür.
Nahid SALAYEV Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyilə çap olunur.
