Ermənistan Azərbaycan ərazilərini ötən əsrin son dekadasında işğal etməyə başlayarkən daim diqqət etdiyi əsas məqamlardan biri bu yerlərin ilhaqı ilə bağlı olub. Bu mənada təsadüfi deyil ki, ermənilər üçün Laçın və Kəlbəcər rayonlarının işğalı müstəsna önəm kəsb edirdi. Çünki bununla Azərbaycan ərazilərinə birbaşa quru yolla əlaqə təmin olunurdu.
Qeyd edək ki, hələ sovetlər dönəmindən Qarabağda qalan ermənilərin Ermənistanla əlaqəsi Laçın dəhlzi vasitəsilə həyata keçirilirdi. Bir daha xatırladaq ki, Laçın rayonu Azərbaycanın ərazi baxımından ən iri rayonlarından biridir, ərazisi 1843 kvadratkilometrdir. 1 şəhər, 1 qəsəbə və 124 kənddən ibarətdir, əhalisi işğaladək 60 min nəfər olub, hazırda isə 80 min nəfərə çatıb. Ermənistan sülh danışıqları prosesində Laçın və Kəlbəcər rayonlarının Azərbaycana qaytarılmasına daim mane olmağa çalışıb. Bu mənada təsadüfi deyil ki, ATƏT-in Minsk qrupunun vasitəçiliyi ilə aparılan danışıqlarda gündəlikdə məlum “5+2” variantı var idi. Yəni razılaşma əldə olunarsa, əvvəlcə ətraf 5 rayonun, sonrakı mərhələdə - Dağlıq Qarabağın statusu müəyyənləşdikdən sonra isə Laçın və Kəlbəcərin azad olunması məsələsi var idi. Azərbaycan üçün 30 ilə yaxın danışıqlar prosesində, digər ərazilərlə yanaşı, Laçın rayonunun qaytarılması da həmişə önəmli olub. Lakin bu danışıqlarda Ermənistanın əsas istəyi və tələbi o idi ki, bütün Laçın rayonu onlara dəhliz kimi verilməlidir. Həmin vaxt ermənilərin xarici havadarları da bu mövqeyi dəstəkləyirdi. Elə bu da Ermənistanın mövqeyinin daha da sərtləşməsinə səbəb olurdu. Yaranmış vəziyyətdə diqqətçəkən daha bir məqam o idi ki, ermənilər məhz Laçın rayonunda çox ciddi məskunlaşma siyasəti aparırdı. İşğaldan azad edilmiş digər yerlərdə qanunsuz məskunlaşma Laçındakı kimi intensiv xarakter daşımırdı. Xaricdən gətirilən ermənilər Laçın rayonunda daha çox məskunlaşırdılar. Ümumiyyətlə, Ermənistan tərəfindən bu rayonda çox böyük məskunlaşma proqramı icra edilmişdi və orada minlərlə insan yaşayırdı. Bütün bunlar o demək iidi ki, Ermənistanın Laçın rayonunu Azərbaycana qaytarmaq niyyəti olmayıb. Bu xüsusda prezident İlham Əliyevin fikirləri xüsusi diqqət cəlb edir: “Biz Laçın dəhlizi haqqında danışıqlar zamanı mövzulara toxunarkən həmişə həm Ermənistan, həm də onun havadarları qeyd edirdilər ki, yox, Laçın rayonu ayrı mövzudur. Birbaşa bizə deyilməsə də, belə bir fikir həmişə var idi ki, Laçın rayonu hansısa formada Ermənistana qalmalıdır!”. Amma Qarabağ məsələsini sülh yolu ilə həll etmək istəyən Azərbaycanın mövqeyi bu idi ki, birinci mərhələdə 5 rayonun Azərbaycana qaytarılması, ikinci mərhələdə isə Laçın dəhlizi istisna olmaq şərti ilə Kəlbəcər və Laçın rayonları ölkəmizin nəzarətinə verilməlidir. Ermənistan tərəfi hər dəfə məsələ qaldırırdı ki, əgər bu 7 rayon Azərbaycana qaytarılacaqsa, mütləq Qarabağın statusu eyni vaxtda öz həllini tapmalıdır. Əslində, bununla Ermənistan sülh prosesindən yayınırdı. Yəni ermənilər iddia edirdi ki, Laçın və Kəlbəcər rayonlarının Azərbaycana qaytarılması üçün ölkəmiz ya “Dağlıq Qarabağın müstəqilliyini”, ya da orada keçiriləcək səsverməni tanımalıdır, səsvermə üçün tarix müəyyən edilməlidir. Belə iddia da var idi ki, “Dağlıq Qarabağa müstəqillik verilərsə”, o zaman Ermənistan Kəlbəcər və Laçın rayonlarını Azərbaycana qaytaracaq, ancaq Laçın dəhlizi Ermənistana verilmək şərti ilə. Azərbaycana ermənilərin bu istəyini qəbul etmək üçün beynəlxalq təzyiqlər də var idi. Amma Azərbaycanın mövqeyi qəti idi: Laçın, Kəlbəcər və Şuşa Azərbaycana qayıtmasa, heç bir razılaşma ola bilməz. Yenə bu xüsusda prezident İlham Əliyevin dedikləri xüsusi maraq doğurur: “Mən deyirdim ki, bizim ərazi bütövlüyümüz bərpa edilməlidir. Deyirdim ki, müharibə variantı heç vaxt istisna olunmur. Nəinki deyirdim, bütün bu illər ərzində bütün gücümüzü səfərbər edib ölkəmizi gücləndirirdik, güc toplayırdıq - həm beynəlxalq müstəvidə, həm ölkə daxilində, həm iqtisadi məsələlərin həllində, ölkəmizdə həmrəyliyin və birliyin möhkəmlənməsində, ordu quruculuğunda güc toplayırdıq. Bu gücü dəmir yumruq formasına gətirdik, düşmənin belini qırdıq və yeni reallıq yaratdıq”.
Beləliklə, 44 günlük müharibə nəticəsində ərazi bütövlüyünü bərpa edən Azərbaycan 2020-ci il noyabrın 10-da Ermənistanın kapitulyasiya aktı imzalamasına nail oldu. Həmin akt nəticəsində 2020-ci il dekabrın 1-də Laçin Azərbaycana qaytarıldı. Lakin 10 noyabr bəyanatında Laçın dəhlizi ilə bağlı da maraqlı proseslər baş verib. Xatırladaq ki, ənənəvi Laçın dəhlizi rayon ərazisindən və Laçın şəhərinin içi ilə keçir. Həmin dəhliz Rusiya sülhməramlı qüvvələrinin nəzarətinə verilib. Noyabrın 10-da imzalanmış birgə bəyanatın ilkin versiyasında bu dəhlizin erməni silahlı qüvvələrinin nəzarətində qalması ilə əlaqədar müddəa yer alıb, lakin prezident İlham Əliyev buna etiraz edib və nəticədə dəhliz Rusiya sülhməramlı qüvvələrinin nəzarətinə verilib. Bəyanatın ilkin versiyasında Azərbaycana təklif edilirdi ki, Laçın dəhlizinin eni 30 kilometr olsun. Bu xüsusda yenə Azərbaycan prezidenti qəti etirazını ortaya qoyub. Bildirilib ki, dəhliz çərçivəsində təhlükəsizlik tədbirlərini təmin etmək üçün bu qədər geniş dəhlizə ehtiyac yoxdur. Ondan sonra ikinci variantda Laçın dəhlizinin eni 10 kilometr nəzərdə tutulsa da, yenə Azərbaycan bununla razılaşmayıb. Nəticədə 5 kilometr eni olan dəhliz haqqında razılıq əldə edilib. Bundan başqa, 10 noyabr tarixində aparılan danışıqlar nəticəsində prezident İlham Əliyevin təkidi ilə Laçın dəhlziinə alternativ yolun çəkilişi sənəddə təsbit edildi və 3 il ərzində yeni yolun çəkilişi ilə bağlı razılaşmalar aparılmalı idi. Amma Azərbaycan razılaşmaları daha tez bir zamanda başa çatdırdı, Rusiya tərəfi ilə yeni yolun marşrutu təsdiqləndi. Azərbaycan 3 il əvəzinə 1 il 8 ay ərzində yeni yolu çəkdi. Bununla Laçın dəhlizi artıq dəhliz olmaqdan çıxıb adi yola çevrildi. Yol hazır olduqdan sonra Qarabağda yaşayan ermənilər Azərbaycan rəhbərliyinə müraciət edərək xahiş etdilər ki, onlara avqustun 25-nə qədər əlavə vaxt verilsin. Azərbaycan humanistlik göstərərək onlara bu imkanı verdi. Beləliklə, avqustun 26-da Azərbaycan ordusu Laçın şəhərinə daxil oldu və Laçın şəhəri, Sus, Zabux kəndləri nəzartimizə qayıtdı. Bunun ardınca prezident İlham Əliyev sentyabrın 21-də Laçın şəhərində Azərbaycan bayrağını ucaltdı. Laçın yolu ilə bağlı baş verən daha bir mühüm hadisə burada ötən il dekabrın 12-dən keçirilən ekoaksiyadır. Xatırladaq ki, 2022-ci il dekabrın 3-də və 7-də Rusiya sülhməramlı kontingentinin komandanlığı ilə aparılmış müzakirələrin nəticəsi olaraq İqtisadiyyat Nazirliyi, Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi, İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Əmlak Məsələləri Dövlət Xidməti və “AzerGold” Qapalı Səhmdar Cəmiyyətinin mütəxəssislərindən ibarət heyət Rusiya sülhməramlı kontingentinin müvəqqəti yerləşdiyi Azərbaycan ərazilərində faydalı qazıntı yataqlarının qanunsuz istismarı, bundan irəli gələn ekoloji və digər fəsadlarla bağlı ilkin monitorinq aparmalı idi. Lakin sülhməramlıların hərəkətsizliyi ucbatından monitorinq baş tutmayıb. 2022-ci il dekabrın 12-dən etibarən isə etiraz aksiyası başlayıb. Məhz bu aksiya Qarabağdan Ermənistana qanunsuz yükdaşımaların qarşısını aldı. Lakin Rusiya sülhməramlı qüvvələrinin yardımı ilə Ermənistandan Qarabağa qanunsuz daşımalar, o cümlədən silah-sursat göndərişi davam edirdi. Bunun qarşısının alınması üçün Ermənistanla sərhəddə, Laçın-Xankəndi yolunun başlanğıcında ölkəmiz nəzarət-buraxılış məntəqəsinin qurulmasını vacib hesab edirdi. Nəhayət, aprelin 23-də Azərbaycanın Ermənistanla sərhədində sərhəd-buraxılış məntəqəsi quruldu. Belə ki, 10 noyabr 2020-ci il tarixli üçtərəfli bəyanata zidd olaraq Ermənistandan Azərbaycan ərazisindəki qeyri-qanuni erməni silahlı dəstələri üçün canlı qüvvə, silah-sursat, mina, eləcə də digər hərbi təyinatlı vasitələrin daşınmasının qarşısının alınması məqsədilə və Ermənistan tərəfindən 22 aprel tarixində birtərəfli qaydada Azərbaycanla sərhəddə Laçın-Xankəndi yolunun girişində nəzarət buraxılış məntəqəsinin qurulmasına adekvat olaraq aprelin 23-ü saat 12:00-da Dövlət Sərhəd Xidmətinin bölmələri tərəfindən ölkəmizin suveren ərazilərində, Ermənistanla sərhəddə, Laçın-Xankəndi yolunun başlanğıcında sərhəd-buraxılış məntəqəsi qurulub. Bu, Azərbaycanın əraziləri üzərində suverenliyinin növbəti təsdiqi, Cənubi Qafqazda sülhün, sabitliyin təməlinin qoyulması istiqamətində atılan mühüm addım hesab olunur.
Samirə SƏFƏROVA
