Azərbaycan ərazilərində faydalı qazıntı yataqlarının qanunsuz istismarının dayandırılmasını, “Qızılbulaq” və “Dəmirli” yataqlarında monitorinqin keçirilməsinə icazə verilməsini tələb edən azərbaycanlı könüllü gənclərin və ekoloqların Laçın-Xankəndi yolunda keçirdikləri dinc etiraz aksiyası davam edir.
Aksiyanın məramı əvvəlki kimi dəyişməz olaraq qalır. Etirazçılar Azərbaycanın faydalı qazıntı yataqlarının erməni separatçıları tərəfindən qanunsuz istismarının dərhal dayandırılmasını tələb edirlər. Aksiya fəalları qaldırdıqları plakatlarda üzərində rus və ingilis dillərində yazılmış “Sərvətlərimizin talanı dayansın!”, “Təbiəti qoruyaq, istismarı qınayaq!”, “Təbiətin milləti yoxdur!”, “Azərbaycan milləti qoruyacaq sərvəti!”, “Azərbaycan oyaqdır, sərvətinə dayaqdır!”, “Sərvətimiz bölünməz, heç bir kəsə verilməz!”, “Azərbaycan vahiddir, sərvətinə sahibdir!”, “Ekocinayətə son!” kimi şüarlar səsləndirirlər. Ərazi humanitar məqsədlər üçün açıqdır, sərbəst hərəkətə heç bir maneə yoxdur. Demək olar ki, hər gün Rusiya sülhməramlılarına aid onlarla maşın hər iki tərəfə maneəsiz hərəkət edir. Beynəlxalq Qırmızı Xaç Komitəsinə məxsus avtomobillərin də daim burada sərbəst hərəkət etməsinə şərait yaradılır. Bu da bir daha onu göstərir ki, siyasi xarakter daşımayan aksiya humanitar məqsədlərə xidmət edir. Bir daha xatırladaq ki, ötən il dekabrın 3-də və 7-də Rusiya sülhməramlı kontingentinin komandanlığı ilə aparılmış müzakirələrin nəticəsi olaraq Azərbaycanın İqtisadiyyat, Ekologiya və Təbii Sərvətlər nazirlikləri, İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Əmlak Məsələləri Dövlət Xidməti və “AzerGold” Qapalı Səhmdar Cəmiyyətinin mütəxəssislərindən ibarət heyət Rusiya sülhməramlı kontingentinin müvəqqəti yerləşdirildiyi Azərbaycan ərazilərində faydalı qazıntı yataqlarının qanunsuz istismarı, bundan irəli gələn ekoloji və digər fəsadlarla bağlı ilkin monitorinq aparmalı idi. Lakin sülhməramlıların hərəkətsizliyi ucbatından monitorinq baş tutmayıb. Buna etiraz olaraq, azərbaycanlı ekofəallar Şuşa ərazisindən keçən Laçın-Xankəndi yolunda ötən il dekabrın 12-dən dinc aksiyaya başlayıblar. İndi bu aksiyanın necə yekunlaşacağı əsas müzakirə predmetidir. Məsələ ilə bağlı Ermənistanın Qafqaz İnstitutunun direktoru Aleksandr İsgəndəryanın fikirləri olduqca maraqlıdır. O qeyd edir: “Azərbaycan indi iki məqsədə nail olmaq istəyir, onlardan birinə artıq nail olub, bu, keçid məntəqəsidir”. Onun sözlərinə görə, rəsmiləşdirilməyib, amma Bakı sadəcə olaraq bunu rəsmiləşdirmək istəyir: “İkinci məqsəd Qarabağ məsələsinin Azərbaycanın daxili işi kimi qeydə alınacağı sülh sazişidir. Bu, sülhməramlıların çıxarılması istiqamətində bir addımdır, çünki Qarabağ daxili məsələdirsə, deməli, sülhməramlılara ehtiyacımız yoxdur”. Erməni ekspert qeyd edib ki, Laçın yolu açılsa belə, Qarabağ ermənilərinə təzyiq strategiyası ortadan qalxmayacaq: “İlham Əliyev Rusiyanın zəif yerlərini yoxlayaraq qırmızı xətlərə toxunur. Bu, həm də Moskva ilə Bakı arasında münaqişədir. Onların arasında danışıqlar prosesi kifayət qədər gərgindir və qapalıdır”. Lakin rus ekspert Sergey Markedonov hesab edir ki, Moskva burada Bakının istəkləri ilə razılaşacaq: “Laçın yolunun bağlanmasını 2020-ci ilin noyabrında Qarabağ müharibəsi nəticəsində yaranmış yeni status-kvo və ötən il baş verən hadisələr kontekstində görmək lazımdır. Rusiyalı diplomatlar 10 noyabr 2020-ci il tarixli üçtərəfli bəyannaməni nəzərdə tuturlar, lakin ötən il Bakı bu sazişlərə diqqətlə, tədricən, addım-addım yenidən baxaraq, qırmızı xətləri geri çəkib. Bu vəziyyətdə ötən ildən Ermənistanla Azərbaycan arasında münaqişənin həlli prosesində yeni reallıq müşahidə olunur. 2022-ci ilə qədər Ermənistanla Azərbaycan arasında münaqişənin həlli Rusiya ilə Qərb arasında ciddi qarşıdurma nöqtəsi deyildi. Ukrayna, Dnestryanı, Abxaziya var idi, Qarabağ yox idi. İndi biz sülhməramlı təşəbbüslərin bu danışıqlar formatlarında artan rəqabətin şahidi oluruq”. Markedonov hesab edir ki, Rusiya və Qərb Ukrayna münaqişəsinin girovuna çevrilib və bu, çox narahatedicidir: “İndi haradasa Rusiyanın mövqeyi o qədər də aydın formalaşdırılmayıb, Qərblə qarşıdurma sanksiyaları şəraitində Moskvanın Türkiyə və Azərbaycandan asılılığı nəzərə çarpır və Ermənistan cəmiyyətində bundan narahatdırlar, alternativ təhlükəsizlik mexanizmləri axtarışları davam edir. Rusiya Qafqazdakı mövqelərini itirə bilərmi? Əlbəttə, ola bilər, tarixdə proqramlaşdırılmış heç nə yoxdur. Bu, Qafqaz üçün böyük bir artı olacaqmı? Əmin deyiləm. Qafqaz, şübhəsiz ki, Rusiya üçün prioritet olaraq qalır, lakin indi Ukrayna ölkənin siyasi xadimlərini sıxışdırıb, cəmiyyətin başqa problemləri var. Rusiya rəhbərliyi üçün Ukraynada baş verənlər qavrayış baxımından daha yaxındır. Qafqaz önəmlidir, amma psixoloji baxımdan uzaq bir şeydir. Lakin bu o demək deyil ki, Qafqaz Rusiya siyasətinin strateji məqsədlərindən yoxa çıxıb. Amma indiki halda vəziyyət Azərbaycanın lehinədir və Bakı istəklərinə nail olacaq”. Ermənistanın keçmiş baş naziri Qrant Baqratyan da məsələyə eyni prizamadan yanaşır və bunun günahını da ermənilərdə görür. Tarixə ekskursiya edən ekspert bildirir ki, ruslar daim ermənilərin yanında olub, amma sonuncular buna layiqincə cavab vermir: “1992-ci ilin yayında biz artıq məğlub olmuşduq. Ruslar müharibədə qalib gəlməyimizə kömək etdi. Həmin ildə Vazgen Manukyan Müdafiə naziri idi. Xosrov Arutunyan baş nazir idi. Mən isə hökümət sədrinin vəzifələrini icra edirdim. Biz çox çalışırdıq ki, qələbə çalaq. Levon Ter-Petrosyan prezident idi. Biz Rusiya müdafiə nazirinin müavini Qaydayın köməyi ilə qələbə çalmağa müvəffəq olduq. Əgər Rusiya olmasaydı, biz müharibədə böyük məğlubiyyətə uğrayacaqdıq. İndi Ermənistanda deyəndə ki, Rusiya bizə kömək etməyə borcludur, rəsmi Moskva bəyan edir ki, biz sizə borclu deyilik. Ona görə ki, ermənilər yaxşılıq qanmayan xalqdır. Amerika və Fransa, ümumiyyətlə, bizim işimizə qarışmaq istəmir. Onlar heç düşünmür ki, öz hərbi qüvvələrini bu regiona göndərsin. Fransa ancaq mənəvi dəstək verə bilər ki, bunu da edir. Ancaq Rusiya və Türkiyə var. Hazırkı hakimiyyət isə ancaq Türkiyəni seçir. Bu gün Rusiya ilə Türkiyənin yaxşı münasibətləri var. Və bu üzdən Rusiya Ermənistana görə Türkiyə ilə, Azərbaycanla münasibətlərini pozmayacaq”. O hesab edir ki, bu fonda da Azərbaycan Qarabağ erməniləri ilə bağlı yekun məqsədinə çatacaq.
Samirə SƏFƏROVA
