Bilirik ki, ermənilər özlərini “dünyada ilk xristian etnosu” sayırlar. Hətta bir az irəliyə gedib Ermənistanı da dünyada xristianlığı qəbul edən “birinci dövlət” kimi qələmə verirlər. Buna uyğun rəvayətlər, uydurmalar quraşdırıb internet resurslarını, xüsusən də “Vikipediya”nı doldurublar. Onlar bu uydurmaları ən müxtəlif dillərdə hazırlayıblar.
İndiki Ermənistan adlanan ərazi Azərbaycana məxsusdur və Albaniyanın (Qafqaz Albaniyasının) bir parçasıdır. Həm Albaniya, həm də ondan əvvəlki və sonrakı dönəmlərdə bu ərazidə də böyük mədəniyyət formalaşıb və xristian türklər burada öz izlərini qoyublar. Həm xristianlıq, həm Zərdüştlük, həm də ondan qədim çağlara aid dini abidələr, monastırlar olub. Qərbi Azərbaycan ərazisi həm xristian alban irsi ilə zəngin olub, həm də islam abidələri ilə. Qoç daşlar, xaç daşlar, qoç və at heykəlləri, daş abidələr, onlarla kilsə, monastır hamısı Azərbaycan xalqının irsi olub, amma çox təəssüf ki, sonradan bu irs ermənilər tərəfindən mənimsənilib. Mənimsənilənə qədər isə bu irs üzərində ciddi saxtalaşdırma əməliyyatları aparılıb. Bəli, Albaniya xristianlığın yayıldığı, pərvəriş tapıb inkişaf etdiyi bir ölkə kimi tarixə düşüb və Qafqaz Albaniyasında xristianlığın ilk dövrləri üçün xarakterik olan məbəd kompleksinin qalıqları bu gün də ərazilərimizdə qalır, o cümlədən də tarixi torpağımız olan Qərbi Azərbaycanda da onların qalıqları var. Amma təəssüf ki, onlar ermənilər tərəfindən erməniləşdirilib.
Ermənistandakı Azərbaycan irsinin dağıdılması, məhv edilməsi bir dövlət siyasəti olub. Nəticədə isə xristian-alban irsi olan abidələrimiz, kilsə və monastırlarımız ermənilərin adı ilə tanıdılıb. Onu da vurğulayaq ki, ermənilər bir neçə abidəni “erməni irsi” kimi UNESCO-nun Ümumdünya irsi siyahısına daxil edib. Məsələn, 1996-cı ildə Haghpat və Sanahin monastırları, 2000-ci ildə Eçmiədzin şəhərində yerləşən kilsə, Zvartnots antik şəhəri və Geghard Monastırı və Yuxarı Azat vadisi də 2000-ci ildə UNESCO-nun Ümumdünya İrs siyahısına daxil edilib. Bizim ərazilərə kütləvi olaraq XIX əsrdə köçürülüb gətirilən, məskunlaşdırılan ermənilər qədim abidələrimizə qondarma adlar taxaraq onları “erməni irsi” olaraq tanıdırlar. UNESCO-ya daxil edilən Göy Mələklər məbədinin 643-652-ci illərdə katolikos III Nerses tərəfindən tikildiyini iddia edirlər. Guya bu məbəd həm də “erməni memarlığı” üslübunda tikilib və 2000-ci ildə Üçkilsə abidələri ilə birgə UNESCO-nun Ümumdünya İrsi siyahısına daxil edilib. Bunlar saxtakarlıq edib bu abidələri UNESCO-ya təqdim edirlər. Üçkilsənin də Azərbaycan irsinin bir nümunəsi olduğu və sonradan Eçmiədzin adı ilə erməni-qriqoryan dini mərkəzinə çevirildiyi faktdır. Bunu da, dediyimiz kimi, ermənilər UNESCO-ya qədər aparıb çıxarıblar. Bu gün Ermənistan ərazisində olan bütün qədim xristian abidələrinin hamısının qriqoryanlaşdırılması həqiqiqətdir. Sünikdəki Şəki qalasını, Urud abidə kompleksini ermənilər öz adlarına çıxırlar. Buradakı qoç daşlarını isə dağıdıblar. Məlumatımıza görə, X əsrə aid olan Ağtala monastır kompleksini də Ermənistan UNESCO-ya təqdim etmək istəyir. Bunu gürcülər Gürcüstan monastırı adlandırsa da, lakin Ermənistanda dövlət qeydiyyatına alınıb. Qərbi Azərbaycan (Ermənistan respublikasının yerləşdiyi ərazi) ərazisində Haqapat məbədi, Qoşavəng məbədi, Ağtala məbədi, Tatev məbədi, Uzunlar məbədi, Yenivəng məbədi, Sənain məbədi, Sarakat məbədi və sair alban məbəd memarlığının dövrümüzə qədər çatmış ən gözəl nümunələridir ki, bunları da Ermənistan mənimsəyib. Bu abidələrin hər biri qeydiyyata alınıb və Ermənistan tərəfindən gəzməli görməli məkanlar kimi turizm marşurutlarına daxil edilib və hər biri barədə də internetdə xüsusi səhifələr yaradıbılıb, məlumatlar, fotoşəkillər, videolar yerləşdirilib.
Yazını hazırlayarkən, təəssüf ki, Ermənistandakı alban-xristianlıq dövrü abidələrinin tam siyahısını əldə edə bilmədik. İnanırıq ki, AMEA-nın Arxeologiya, Etnoqrafiya və Antropologiya İnstitunun albanşünaslıq mərkəzi bu abidələrin müfəssəl siyahısını hazırlayıb internet resurslarında yerləşdirəcək.
Qeyd etdiyimiz kimi, Ermənistanda erməniləşdirilən və erməni abidəsi kimi UNESCO-ya daxil edilən alban-xristianlıq dövrü abidələrini araşdırmaq alimlərin işidir və çox təəssüf ki, zamanında onlara sahib çıxmadığımız üçün bədnam ermənilər onlardan öz adlarına istifadə edirlər.
“Çox təəssüf ki, bu gün o monastırlarımızı ermənilər saxtalaşdıraraq Ermənistan abidələri kimi təqdim edirlər”
Qafqaz Tarixi Mərkəzinin direktoru Rizvan Hüseynov “Bakı-Xəbər”ə bildirdi ki, Ermənistanda alban-xristian irsinin erməniləşdirilməsi prosesi gedib: “Çox maraqlı bir mövzuya toxunmusunuz. Müasir Ermənistan ərazisində orta əsrlər dövrünə aid çox məşhur məbədlər var. Əsasən Azərbaycan Gürcüstan sərhəddinə yaxın Loru Pəmbəkdə Sənain, Axbat monastrı və başqa monsatrlar mövcuddur. Bunların məndə arxiv materialları da var ki, burada XIX əsrin əvvəlində Eçmiadzin kilsəsi hətta Axbat monastrının rəhbərini öldütdürür, oranın sənədlərini oğurlayır və sonra isə o sənədləri rus kilsəsinə təqdim ediblər ki, bu guya erməni kilsəsidir. Eyni vəziyyət başqa məbəd və kilsələrdə də baş verib. Çar Rusiyası gələ-gələ və Eçmiadzin güclənə-güclənə bu proses bütün indiki Ermənistan ərazisində baş verib. Qoşavəng kilsəsi var. Yüzlərlə məbədimiz erməniləşdirilib. Çox təəssüf ki, bu gün o monastrlarımızı ermənilər saxtalaşdıraraq Ermənistan abidələri kimi təqdim edirlər”.
Qeyd edək ki, bəzi arxeoloqlar deyir xaç daşlar bizə aid olsa da, onlar da ermənilər tərəfindən saxtalaşdırılılıb. Bu gün UNESCO-ya xaç daşlar yalnız “erməni abidələri” kimi düşüb...
İradə SARIYEVA
