Bu gün Ermənistan adlanan tarixi Qərbi Azərbaycan ərazisində xalqımıza aid maddi-mədəniyyət abidələrinə qarşı həyata keçirilən soyqırımdan bütün dünya xəbərdardır. İrəvanın mərkəzində yeganə salamat qalan tarixi Təpəbaşı məhəlləsi hazırda məhv edilmə, yer üzündən silinmə təhlükəsi ilə üzləşib.
Ermənistan burada Azərbaycan xalqının mədəni-tarixi irsinin silinməsi istiqamətində var gücü ilə çalışır. Əlbəttə, monoetnik Ermənistana “dayan, dur” deyən olmasa Təpəbaşı məhəlləsi, Azərbaycan tarixinin çox vacib səhifəsi silinib gedəcək. Təpəbaşı məhəlləsi İrəvanın İçəri Şəhəri, iç şəhəridir və bu məhəllə qədim şəhərimizin ruhunu yaşadır. Məlumatlara görə, artıq 17 ildir ki, Ermənistan Respublikasında “Köhnə İrəvan” adlı layihə üzərində iş getməkdədir. Layihənin rəhbəri Levon Vardanyandır. Lakin hələ də bu layihə sona çatdırıla bilmir. Təpəbaşı hissəsinin əhalisinin bir qismi bu məqsədlə artıq 2019-cu ildə Paronyan küçəsi 42 ünvanında yeni inşa edilən çoxmənzilli binadan ev almaq üçün müqavilə bağlayaraq evlərinin dağıdılmasına razılıq verib. Yaxın zamanlarda Ermənistan rəhbərliyi bu məhəlləni tamamilə dağıdaraq yerində yeni binalar inşa etməyi planlaşdırır. Lakin bir sıra memarlar buna qarşı çıxır və tarixi İrəvan şəhərinin qalmasını məqsədəuyğun sayırlar. Ermənilər Təpəbaşını “Kond” adlandırır. Tərcümədə bu. “hündür təpə” anlamını verir.
Hazırda Təpəbaşı məhəlləsi tamamilə yer üzündən silinmək təhlükəsi altına düşüb və ermənilərin bu məsələdə qarşısını yalnız UNESCO və digər beynəlxalq təşkilatlar ala bilər.
Bilirik ki, 2022-ci il 4 fevral tarixində Azərbaycan, Fransa, Ermənistan liderlərinin və Avropa İttifaqı Şurasının rəhbərinin videoformatda görüşünün nəticəsi olaraq həm də UNESCO-nun Ermənistana və Azərbaycana missiyalarının həyata keçirilməsi gözlənilir. Azərbaycan ictimaiyyəti UNESCO-dan missiyanın gedəcəyi ünvanlardan biri kimi Təpəbaşı məhəlləsinə baş çəkməyi, orada araşdırma aparmasını istəyir. UNESCO İrəvana, Təpəbaşını missiya göndərməsə ermənilər oranı tamamilə məhv edəcək. 4 tərəfli formatda keçirilən görusu və razılaşmanı Mişelin yadına salmaq lazımdır.
“Təəssüflər olsun ki, UNESCO-nun ləng reaksiyası nəticəsində, yaxud reaksiyası olmasa Təpəbaşı tamamilə dağıdılacaq...”
Qafqaz Tarixi Mərkəzinin direktoru Rizvan Hüseynov “Bakı-Xəbər”ə şərhində bildirdi ki, həqiqətən də elə məsələlər var, onlar daim diqqətdə saxlanılmalıdır: “Məsələn, 4 fevral 2022-ci ildə Azərbaycan, Fransa, Ermənistan liderlərinin və Avropa İttifaqının rəhbərinin videoformatda görüşü olub. Bu görüşün nəticələrindən biri də o idi ki, UNESCO-nun Azərbaycana və Ermənistana missiya göndərməsi barədə razılığa gəlindi. Azərbaycan ictimaiyyəti UNESCO-nun bu missiyanı İrəvanda həyata keçirməsini səbrsizliklə gözləyir və dəstəkləyir. Siyahıda həmçinin İrəvanın tarixi mərkəzinin son qalığın monitorinqi daxildir. Bilirsiz ki, İrəvanın tarixi mərkəzi şəhər dağıdılıb. BU Azərbaycanın orta əsrlər abidəsi olub. Burada sadəcə Təpəbaşı məhəlləsinin bir qismi qalıb. Təpəbaşı məhəlləsi dəhşətli vəziyyətdədir, dağıntılara məruz qalıb. Ümidvar idik ki, eyni zamanda Təpəbaşı məhəlləsinin qorunması ilə bağlı UNESCO-nun missiyasının səyləri nəticəsində nail olacağıq. Əfsuslar olsun ki, fevraldan bir neçə ay vaxt keçib, iyul ayıdır, amma hələ də UNESCO-nun missiyasının gəlməsinin konkret tarixi bilinmir. Bəlkə də bu yöndə müzakirlər gedir, lakin nə zaman gələcəkləri məlum deyil. Ola bilsin ki, tez bir zamanda bu missiya həyata keçirilsin. Bu bir çox mətləblərdən və nüanslardan asılıdır, ona görə də indidəndən nəsə demək mümkün deyil. Buna baxmayaraq Azərbaycan tərəfin təşkilatçılığı ilə iyulun 5-də “Gülüstan” Sarayında böyük bir tədbir keçirildi. Bu tədbir nəyin nəticəsidir? Bu böyük bir alim və ekspertlərin fəaliyyətinin nəticəsidir. Ermənistanda dağılan memarlıq abidələrimizin araşdırılması ilə bağlı aparılan böyük bir işin yekunudur. Bu sahədə ekspert qrupu təxminən bir ildən çoxdur fəaliyyət göstərirdi. Siyahı hazırlanıb, arxiv materiaları ortaya çıxarılıb, bu işə beynəlxalq hüquqi əsası verilib. Bu tədbirdə həm Təpəbaşı məhəlləsi və onun aqibəti ilə bağlı kitab təqdim olunub. Ən əsası da ekspert qrupunun adından UNESCO rəhbərinin ünvanına bir məktub göndərilib ki, məktubda İrəvanda salamat qalan son memarlıq abidəsi olan Təpəbaşı məhəlləsinin qorunması üçün UNESCO-nun səylərini göstərməsi xahiş edilib. Bu məhəllə dağıdılır, bu məhvetmə prosesi gedir, yeni tikililər salınır. Təəssüflər olsun ki, UNESCO-nun ləng reaksiyası nəticəsində, yaxud reaksiyası olmasa Təpəbaşı tamamilə dağıdılacaq, bundan sonra İrəvanda heç bir Azərbaycan irsindən, məhəlləsindən danışa bilməyəcəyik. Sadəcə, orada bircə Göy Məscid qalıb, onu da erməni tərəfi guya fars məscidi kimi təqdim edir, muzeyin “tərkib hissəsi” kimi göstərir. Böyük ehtimalla. UNESCO Azərbaycan alimlərinin məktubuna cavab verməlidir, reaksiya olmalıdır”.
R.Hüseynov hesab edir ki, UNESCO təkcə Qarabağda deyil, həmçinin də Qərbi Azərbaycanda, Zəngəzur, Göyçə, İrəvan və indi Ermənistan adlandırılan ərazilərdə araşdırma aparmalıdır. “UNESCO-nun missiyası ancaq gəlib burada “erməni abidələrini” axtarmaq istəyirsə bu yanlışlıqdır və mümkün olmayan işdir. Onlar dəqiq araşdırmalar aparmaq istəyirlərsə bu başqa məsələdir. Bu məqsədlə həm Azərbaycan, həm də Ermənistan ərazisində UNESCO-nun missiyasının fəaliyyəti çox yerinə düşərdi”- deyə R.Hüseynov bildirdi.
İradə SARIYEVA
