44 günlük Vətən müharibəsindən sonra beynəlxalq miqyasda pilotsuz uçan aparatlara (PUA) maraq əhəmiyyətli dərəcədə artıb. İndi dünyanın bir çox ölkələri hərbi arsenalına pilotsuz uçan aparatların daxil edilməsinə xüsusi diqqət yetirir. Məşhur “Defence News” nəşri bunun artıq təbii xarakter daşıdığını yazır: “Liviya, Suriya və Dağlıq Qarabağ bizə bunu göstərdi ki, əgər mövcud hərbi qüvvələr öz hava məkanını etibarlı müdafiə edə bilməsə, PUA-ların genişmiqyaslı istifadəsi həyatı olduqca təhlükəli edəcək”. Nəşr xatırladır ki, Türkiyənin “Bayraktar-TB2” döyüş pilotsuz təyyarələrinin İsrail istehsalı olan kamikadze-dronlarla birlikdə, effektiv şəkildə tətbiq edilməsi Azərbaycan ordusuna azı 134 erməni tankını məhv etməyə imkan verib: “Bu, Azərbaycan ordusunun vurulan tanklarının sayından azı 6 dəfə çoxdur”.
Rus hərbi analitik Aleksandr Xrolenko qeyd edir ki, Azərbaycanın Qarabağ zəfəri həqiqətən də PUA-lara xüsusi diqqət yaradıb: “Əsrin əvvəllərində hərbi hava dronları və texnologiyalarının qabaqcılları İsrail və Amerika Birləşmiş Ştatları hesab olunurdu. Son vaxtlar Türkiyə nəinki onlara çatıb, hətta bir xeyli geridə qoya bilib. Türkiyənin “Bayraktar-TB2” zərbə PUA-ları bunu Qarabağ münaqişəsindəki effektiv hərəkətləri ilə sübut etdi. Rusiya da artıq bu fonda dron texnologiyasını Aerokosmik Qüvvələrin maraqları çərçivəsində nisbətən gec, amma inamla inkişaf etdirməyə başlayıb”. PUA-lara beynəlxalq diqqətin artmasına səbəb olan Azərbaycan özü də dronlarla ordusunun təmintaına yenə xüsusi diqqət yetirir. Belə görünür ki, qarşıdakı dövr ərzində Azərbaycan əsas etibarı ilə Türkiyədən PUA alışını davam etdirəcək. Söhbət burada təkcə “Bayraktar-TB2” zərbə PUA-larından getmir. Bu yaxınlarda məlum olub ki, Türkiyə tezliklə “Akıncı” pilotsuz uçuş aparatlarının kütləvi istehsalına başlayacaq. “Akıncı” 24 saat uça bilər, qanadlarının açılışı 20 metr, yükgötürmə qabiliyyəti isə 1350 kiloqramdır. “Akıncı” yerli istehsal olan AESA radarı, “Gökdoğan” ve “Bozdoğan” “hava-hava” raketləri ilə təchiz olunub, eyni zamanda yerli istehsal olan sursatın bir neçə növünü ata bilər. Bu PUA-ya da beynəlxalq maraq böyükdür. Beləliklə, son Qarabağ müharibəsində türk PUA-larının tətbiq edilməsi onların istehsalına, təbii olaraq onları satmaq üçün cəlbedici sövdələşmələr imzalamaq prosesinə təkan verdi. Təsadüfi deyildi ki, son Qarabağ müharibəsindən sonra bir sıra ölkələr türk PUA-ları ilə maraqlanmağa başladı. Amma həmin PUA-ları almaq üçün Azərbaycan daha böyük şans və imkanlara malikdir. Bu, ilk növbədə Azərbaycan-Türkiyə mütəffiqliyi ilə şərtlənir.
Amma Azərbaycan Türkiyədən təkcə “Akıncı” almayacaq. Bakının Ankaradan “Göksungur” zərbə PUA-larını da alması gözlənilir. Türkiyənin “Türk Havacılık ve Uzay Sanayii A.Ş.” (TUSAŞ) aerokosmik konserninin istehsalı olacaq “Göksungur” zərbə PUA-sı dünyanın ən sürətli və ən effektiv PUA-larından biri sayılır. Hazırlanma mərhələsində olan bu PUA-nın sürəti saatda 1600 kilometr olacaq. Yəni bu PUA səmada səsdən sürətlə uçaraq Türkiyənin Hərbi-Hava Qüvvələrindəki F-16 və F-4 qırıcılarında olan yeni "Gökdoğan" və "Bozdoğan" raketləri ilə təchiz ediləcək. "Göksungur"un əsas özəlliklərindən və üstünlüklərindən biri də onun radarlarda özünü F-16 "Fighting Falcon" qırıcısı kimi göstərib potensial düşməni aldada bilməsidir. 12 kilometr yüksəlikdə uçaraq 750 kiloqram faydalı yük daşıya biləcək "Göksungur" istənilən hava şəraitində döyüş tapşırıqlarını yerinə yetirə bilir. Türkiyə istehsalı olan LUMTAS, MAM-L, "Cirit", MAM-C və miniatür aviabombalar daşıya bilən bu PUA həddən ziyadə yüksək zərbə effektivliyinə malikdir. "Göksungur"un seriya istehsalı başlayandan sonra onun Azərbaycana satılması da nəzərdə tutulub.
Türkiyə ilə yanaşı, Azərbaycan Rusiyadan “Oxotnik” PUA-larını da ala bilər. Bu PUA 5 min kilometr məsafədə kəşfiyyat vasitələri və 6 tondan çox bomba və ya hava-yer və hava-hava raketləri daşıya bilər. “Oxotnik” uzaqlıq və silahların çeşidi baxımından misilsiz imakanlara malikdir. “Oxotnik” PUA-sı əsl texnoloji inqilab və bu sahədə dünya liderlərinə ciddi rəqib sayıla bilər. Onu dünyanın ən ağır kəşfiyyat-zərbə dronları olan İsrailin “IAI Eitan”, Türkiyənin “Bayraktar Akıncı” və Amerikanın MQ-9A “Reaper” ilə bir cərgəyə qoymaq mümkündür. Əsas xüsusiyyətləri olan uzaqlıq, sürət və zərbə imkanları baxımından isə onlardan belə üstündür. Müqayisə üçün bildirək ki, Rusiyanın bir “Oxotnik”i döyüş şəraitində İsrail, ABŞ və ya Türkiyədə istehsal olunan eyni sinfə aid ən az üç belə PUA-nı əvəz edə bilər. Rusiya istehsalı olan PUA-nın xarici analoqlarından daha ağır olduğunu, turboreaktiv mühərriklə təchiz olunduğu, süni intellektə və “uçan qanad” formasına sahib olduğunu qeyd etmək olar. Onun ilk alıcılarından biri məhz Azərbaycan ola bilər. Bununla yanaşı, Azərbaycan ölkə daxilində də PUA istehsalını genişləndirir.
Samirə SƏFƏROVA
