Dünya birjalarında hasilatın azaldılması üzrə yeni OPEC+ sazişinin əldə olunması ümidi ilə dünyada neft qiymətləri yüksəlir. Bunu baş tutan sövdələşmələrin nəticəsi sübut edir. Belə ki, “Brent” markalı neftin qiyməti 2,51% artaraq bir barrelə görə 32,67 dollar, WTI markalı neftin isə qiyməti 5,76% artaraq 24,99 dollar səviyyəsinə yüksəlib. Bazar iştirakçıları OPEC+ iştirakçılarının aprelin 9-da keçiriləcək iclasının mart ayının əvvəlində baş tutan görüşdən daha uğurlu olacağını gözləyir. Xatırladaq ki, OPEC+ aprelin 9-da bazarda vəziyyətin sabitləşməsi üçün neft hasilatında mümkün azalma məsələsini müzakirə etməyi planlaşdırır.
Martın əvvəlində alyansda bu cür müzakirələr uğursuzluqla yekunlaşmışdı. Nə Rusiyanın OPEC+ sazişini sadəcə uzatmaq təklifi, nə də Səudiyyə Ərəbistanının hasilatın azaldılmasını gündə daha 1,5 milyon barrel “dərinləşdirmək” fikri ətrafında konsensusa gəlinmişdi. Nəticədə saziş aprelin 1-dən qüvvədən düşüb. Amma son məlumatlara əsasən, görüş öncəsi hələ də Rusiya və Səudiyyə Ərəbistanı neft hasilatının azaldılmasına dair razılaşmanın şərtlərində razılığa gələ bilmir. Danışıqların gedişi ilə tanış olan mənbə "RİA Novosti"yə bildirib: "Tərəflər konkret sxem barədə razılığa gələ bilməyib, ona görə də, böyük ehtimalla, aprelin 9-u baş tutacaq OPEC+ iclasında yenə fiasco mümkündür”. Agentliyin mənbəsi danışıqların yekununa dair proqnoz verməyə çətinlik çəkib. O qeyd edib ki, aprelin 6-sı razılaşma hazır olub, hətta bəzi iştirakçılar bunu öz aralarında belə razılaşdırıb: "Hər şey kvotalarla razılaşmayan Səudiyyə Ərəbistanının mövqeyinə görə pozuldu".
Xatırladaq ki, yaranmış vəziyyətdə ABŞ prezidenti Donald Tramp bəyan edib ki, dünya bazarlarında neftin qiyməti indiki səviyyədə qalsa, neftin idxalına görə yüksək rüsumlar tətbiq edəcək:" Rusiya və Səudiyyə Ərəbistanı razılaşmasalar, mən rüsumlar tətbiq edəcəyəm. Çox yüksək rüsumlar. Çünki biz hazırda müstəqilik. Bizim öz neftimiz var". Türkiyənin “Cumhuriyet” qəzeti isə yazır ki, əslində, neft üzərində qurulan yeni böyük oyun hələ başa çatmayıb:“Dünyanın koronavirusla sınandığı bu günlərdə qlobal məsələlərdən biri də hər zaman öz aktuallığını qoruyan neft siyasətidir. Əsl oyunçuları Rusiya, Səudiyyə Ərəbistanı və ABŞ olan bu böyük oyunda Putinin güclü həmlələri bu oyunun sonunu gətirəcək kimi görsənir. Səudiyyə Ərəbistanı mat olmamağa, ABŞ isə Rusiyanın bərabərliyə razılaşmasına çalışır. Neft ixrac edən ölkələrin təşkilatı sayılan OPEC 1960-cı ildə qurulub. Təşkilatın 14 üzvü bilinən neft ehtiyatlarının 3-də 2-sini əlində saxlayır. Bu da, sözün əsl mənasında, Səudiyyə Ərəbistanının rəhbərlik etdiyi həmin təşkilatı neft qiymətlərini tənzimləmədə mərkəzi faktor halına gətirir. 2017-ci ildə dəyişən siyasi və iqtisadi şərtlər OPEC+un yaranmasına səbəb oldu – 14 OPEC üzvü ilə Rusiyanın rəhbərlik etdiyi OPEC üzvü olmayan 10 neft ixracatçısı ölkə qiymətlərin təyin edilməsində məcburi razılaşmaya getdi. Bundan daha önəmli olan məsələlərdən biri də ABŞ-ın şist neft istehsalı idi. Şist neft istehsalı sayəsində ABŞ, məsələn, 2008-ci ildə günlük 5 milyon barrel neft istehsal edə bilirdisə, bu, 2020-ci ildə 13 milyon barrelə çatdı. Koronavirus pandemiyası səbəbindən isə Çinin məcburən aldığı sərt tədbirlər ölkədə sənaye istehsalını aşağı saldı. Bu da ən böyük neft idxalçısı sayılan Çinin neftə tələbini azaltdı. Buna qlobal tədarük zəncirindəki qopmalar və nəqliyyat sahəsindəki azalma da əlavə olunduqda, neftin qiyməti sürətlə düşməyə başladı. Səudiyyə Ərəbistanının rəhbərlik etdiyi OPEC üzvləri qiymətin düşməsinin qarşısını almaq üçün istehsalı azaltmağa çalışsa da, Rusiyanı buna razı sala bilmədi. Bu səbəblə də Səudiyyə Ərəbistanı istehsal sahəsində işlərini intensivləşdirdi – böyük ehtimalla, rəsmi Ər-Riyad iqtisadiyyatı neft və təbii qaz satışına dayanan Moskvanın intensiv xarakter alan sənaye istehsalı zamanı qiymətlərin düşməyinə çox da tab gətirə bilməyəcəyini təxmin edirdi. Beləliklə, qiymətlər sürətlə düşməyə başladı. Ancaq görünən odur ki, Tramp və şahzadə Salman taktiki səviyyədə irəliləyərkən, Putin böyük strateji həmlələr üzərində çalışırdı. Nəticədə, iqtisadiyyatının neftin ucuzlaşmasına tab gətirə biləcəyini hesablayan rəsmi Moskva bu böhranı bir fürsətə çevirdi və Avropa bazarında Rusiyanı sıxışdıran ABŞ-ın şist neft istehsalçılarını “yüksək vəsait”lə zəiflətməyi hədəflədi. Yəni neftin qiyməti düşdükcə, həmin qiymətdən baha olan şist neft istehsalçısı amerikalılar istehsalı artırmaqda çətinlik çəkəcək və Avropa bazarındakı hissələri sürətlə azalacaqdı. Hərçənd, elə bu mənzərə yavaş-yavaş görsənməyə başlayıb. ABŞ neft qiymətlərinin düşməsi ilə öncəliklə Rusiyanın iqtisadiyyatını böhrana uğradacağını, sonra isə Avropa bazarında öz hissələrini artıracağını hesablamışdı. Rəsmi Ər-Riyad isə qiymətlərin enməsi ilə avropalı müştərilərinin Rusiyanın əlinə keçəcəyini düşünürdü. Ancaq iqtisadi böhrana məruz qalmayan Rusiya amerikalı istehsalçıların istehsal edə bilməyəcəkləri qiymətlərə qədər neftin düşməsinin yolunu açdı. Bu müddət ərzində Putinin ən önəmli mənfəəti koronavirusla mübarizədə qalib gələn və sonradan Rusiyadan neft almağa davam edən Çin idi.
ABŞ-ın bu məsələdə üçüncü hədəfi də Səudiyyə Ərəbistanı və Rusiya ittifaqına dayanan OPEC+ razılaşmasına “çomaq soxaraq”, ABŞ-Səudiyyə ittifaqını qurmaq niyyət idi. Ancaq həm Vaşinqton, həm də Ər-Riyad Moskvanın neft qiymətlərinin azalmasına qarşı dirənişinə uduzmaq üzərədir. Hansı ki, öz iqtisadiyyatları böyük çətinliklə üzləşdi. Bu səbəblə də Moskvanı yeni bir təklifə razı salmağa çalışırlar – “Energetika birjalarını balanslaşdırma” təklifi və bunun qarşılığında ABŞ-ın Səudiyyə Ərəbistanı ilə neft ittifaqı qurmaq planlarından vaz keçməsi. İndi maraqlıdır: danışıqlar müddətində tərəflər razılığa gələcək, yoxsa aktorlar bir-birinin dözümlülüyünü yoxlamaq üçün bu prosesi bir az da uzadacaqlar? OPEC və OPEC+ ölkələrinin 9 apreldə baş tutacaq videogörüntülü konfransında bu, çox güman ki, dəqiqləşəcək. Lakin konfransın nəticəsi nə olarsa olsun, bu, sadəcə olaraq, qısamüddətli həll yolu sayılacaq. Çünki uzun bir zaman içində görsənən yeni mənzərə formalaşıb – ABŞ hegomoniyasına söykənən neoliberalizmin və neft-dollar sisteminin çöküşü. Artıq əsas məsələ, çökənin yerinin necə doldurulacağıdır”.
Nahid SALAYEV
