Şövqü Təbrizinin əlyazmasını üzə çıxara bilsək...

Tarix: 16.07.2015 / 02:37
Bölmə: Mədəniyyət

Əlyazma xəzinəmiz - Məhəmməd Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutu

Tarixdən-tarixə yadigar qalan milli-mənəvi dəyərlər, mədəniyyət abidələri, kitabələr xalqın dünyagörüşünü, mədəniyyətini, söz-fikir tarixini əks etdirir. Azərbaycan xalqının qədim, zəngin mədəniyyət, ədəbiyyat, söz xəzinəsinin olduğu məlumdur. Bu xəzinəni el yaradıb, el içindən çıxan, xalqa köynək-köynək yaxın olan şairlər, yazarlar, mütəfəkkirlər, fikir adamları ərsəyə gətirib, muncuq kimi düzüb.

Bilirik ki, Azərbaycan ədəbiyyatına, folkloruna aid saysız əlyazmalar mövcuddur, onların bir çoxunun orijinalı xarici muzey, arxiv və kitabxanalardadır. "Kitabi-Dədə Qorqud" abidəsi bu nümunələrin sırasında müstəsna yer tutur. Əlyazmaların bir hissəsi isə Azərbaycandadır. O əlyazmalar çox böyük qayğı ilə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Məhəmməd Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutunda qorunur, saxlanır, mətnləri üzərində iş aparılır, kitab şəklində çap olunur. Mübaliğəsiz deyərdim ki, Əlyazmalar İnstitutu gerçək bir dəfinədir, burada xalqın fikir, söz dəfinəsi, xəzinəsi qorunur. Onu da bildirək ki, Azərbaycan şairlərinin, mütəfəkkirlərinin, qələm adamlarının əlyazmaları, klassiklərin divanlarının nüsxələri bu xəzinəyə daxildir.

Azərbaycanda qədim əlyazmaların tarixinə gəlincə, alimlər ortaya çox maraqlı araşdırma qoyub. Bir zamanlar şairlərin şeirləri şifahi şəkildə yaddaşlardan-yaddaşlara ötürülürdüsə, yazı meydana gəldikdən sonra onlar yazıya gətirildi.

Tədqiqatçıların fikrincə, Azərbaycan ərazisində ilk kitabın XI əsrdə yazıldığı məlumdur. Onların bildirdiyinə görə, orta əsrlərdə Azərbaycan ərazisində türk, ərəb və fars dillərində nəfis əlyazma nümunələrinin yaranması, dünyanın ən məşhur kitablarının ölkəyə gətirilməsi ilə milli kitab mədəniyyətimiz xeyli zənginləşib. Alimlərin üzərində işlədiyi mənbələr bu dövrdə Azərbaycan ərazisində 1 milyondan artıq əlyazma kitabının toplandığını göstərir.

Əlyazmaların toplanması nə qədər nəcib işdirsə, onun qorunması da o qədər gərəkli və vacibdir. Məsələ burasındadır ki, sovet hakimiyyəti qurulana qədər əlyazmalar ailələrdə, evlərdə, alim və şairlərin kitabxanasında olardı, lakin sovetləşmədən sonra bu işə maraq çoxaldı və əlyazmaların toplanması gündəmə gəldi. Əlyazmaların toplanma və mühafizəsi tarixinə ekskurs etməzdən əvvəl istəyirəm ki, bəzi məqamları yada salım. Bilirik ki, Azərbaycan ərazisində qədim çağlardan yazı mövcud olub və alim, mütəfəkkir və şairlərin əsərlərinin əlyazmaları mövcud olub. Burada ürək ağrıdan məqamlardan biri odur ki, bu əlyazmaların böyük bir qismi bolşeviklər tərəfindən müsadirə edilərək məhv edilib. Nə qədər alimin əsərinin əlyazması tonqalda yandırılıb. Xeyli sayda əlyazma qorunmaq məqsədilə torpağa basdırılıb, lakin çürüdüyündən ələ gəlməyib. Repressiya illərində tədqiqatçıların min əziyyət hesabına topladığı əlyazmaların böyük bir hissəsinin taleyi hələ də məlum deyil.

İndi isə əlyazmaların toplanma tarixinə nəzər salaq.

Tədqiqatçılar qeyd edir ki, 1924-cü ildə xalqın yazılı irsinin qorunması məqsədilə bir çox ziyalının təşəbbüsü ilə I Ümumazərbaycan Ölkəşünaslıq Qurultayında əlyazma kitablarının, sənədlərin və qədim çap kitablarının bir yerə toplanması və ayrıca kitabxanada saxlanması haqqında qərar qəbul edilir. Bu iş 1929-cu ildən həyata keçirilməyə başlanır. Tədqiqatçılar yazır ki, toplanmış abidələr Azərbaycanı Öyrənmə Cəmiyyətində kitabxana şəklində mühafizə edilməyə başlayıb, sonralar Akademiyanın müxtəlif müəssisələrində saxlanıb. 1950-ci ildə toplanmış materialların sayının artdığını, onların saxlanması üçün xüsusi mühafizə və iqlim rejiminin vacibliyini görən Azərbaycan Elmlər Akademiyası təşəbbüs qaldırıb və Azərbaycan Nazirlər Soveti ayrıca bir müəssisə kimi Azərbaycan EA Respublika Əlyazmalar Fondu (RƏF) yaradılması haqqında qərar qəbul edib. Keçən əsrin 80-ci illərində artıq RƏF Akademiya sistemində özünə layiqli yer tutan bir institut səviyyəsində fəaliyyət göstərirdi. Bunun nəticəsi olaraq 1986-cı ildə Azərbaycan EA Əlyazmalar İnstitutu yaradılır.

Əlyazmalar İnstitutundan verilən məlumata görə, bu gün Azərbaycan MEA Məhəmməd Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutu dünyada ən zəngin Şərq yazılı abidələri toplanmış əlyazma mərkəzlərindən biri sayılır və Azərbaycan əlyazmalarının mühafizə edildiyi yeganə milli institut kimi fəaliyyət göstərir.

Əlyazmalar İnstitutunun direktor müavini Paşa Kərimov (Əlioğlu) "Bakı-Xəbər"-ə açıqlamasında bildirdi ki, hazırda Əlyazmalar İnstitutunun kolleksiyasında ümumi sayı 40 mindən artıq müxtəlif xarakterli materiallar saxlanır: "Bunlardan 12 minə yaxını əlyazma kitabıdır (hər kitabda orta hesabla 4-5 əsər yazıldığını nəzərə alsaq, 40 mindən yuxarı əsərin əlyazmasıdır), qalanları isə tarixi arxeoqrafik sənədləri, XIX əsrin ikinci yarısı - XX əsrin birinci yarısı (Səməd Vurğuna qədər) Azərbaycan mədəniyyət xadimlərinin şəxsi arxivlərini, daşbasma və əski çap kitablarını, əski dövri mətbuat materiallarını, foto və kserosurətləri, mikrofilmləri, həmçinin azərbaycanşünaslığın müxtəlif sahələrinə dair müasir kitabları əhatə edir.

P.Kərimov mənimlə söhbətində qeyd etdi ki, Əlyazmalar İnstitutu bir ay əvvəl olduqca dəyərli bir əlyazma alıb: "Son zamanlar ən dəyərli əlyazmanı bir ay bundan əvvəl Türkiyə Milli Kitabxanasından gətirmişik. Bu, 16 əsrin çox görkəmli şairi Şövqü Təbrizinin Azərbaycan dilində olan əlyazmasıdır. Əlyazmanın həcmi çox böyükdür. Burada şairin 30-dan artıq müxəmməsi, aşıq şeiri üslubunda yazdığı nümunələr və digər janrda qələmə aldığı şeirlər toplanıb. Çox dəyərli əlyazmadır. Hesab edirəm ki, bu əlyazmanı üzə çıxarıb kitab şəklində çap edə bilsək, bu, ədəbiyyatşünaslığımız üçün böyük hadisə olacaq. Şövqü Təbrizi yüz ilə qədər ömür sürüb. Şah Təhmasibin dövründə yaşayıb, Hindistana səfər edib. O, böyük bir külliyyat qoyub gedib. Onun əlyazmasının misli yoxdur".

Bildirim ki, min illik bir dövrü əhatə edən Azərbaycan və digər müsəlman şərqi ölkələrinin türk, ərəb və fars dillərində yazılmış abidələri institutda yaradılmış xüsusi iqlim şəraiti olan xəzinələrdə mühafizə edilir. Şərqin, demək olar, bütün böyük klassiklərinin əsərləri və ya onlardan nümunələr institutun kolleksiyasında təmsil olunur.

Keçən əsrin 50-80-ci illərində Əlyazmalar İnstitutunda Azərbaycan əlyazmaşünaslığının bir sıra sahələrinin əsası qoyulub, bununla da "Kitabi-Dədə Qorqud"un mətni, Xaqani Şirvani, Şeyx Mahmud Şəbüstəri, Seyid İmadəddin Nəsimi, Kişvəri, Şah İsmayıl Xətai, Məhəmməd Füzuli, Abbasqulu ağa Bakıxanov, Xurşidbanu Natəvan, Heyran xanım, Fatma xanım Kəminə, Lütfəli bəy Azər, Mirzə Həsən Qarabaği və b. bir sıra klassiklərin irsi öyrənilib və əsərləri nəşr olunub.

Qeyd edək ki, Azərbaycan Elmlər Akademiyasının Əlyazmalar İnstitutunda orta əsrlər Şərq əlyazmaları yığılır, sistemləşdirilir, saxlanır və dərc olunur. Hazırda burada türk, cığatay, fars, ərəb və başqa dillərdə 40000-ə yaxın sənəd var. Onlardan 11 000-dən çoxu qədim əlyazma əsərləridir. Bu mətnlər bizə orta əsrlərdə insanların tibb, astronomiya, riyaziyyat, poeziya, fəlsəfə, hüquq, tarix və coğrafiya haqda hansı fikirdə olduqları haqda məlumat verir.

40 min müxtəlif material toplanan Əlyazmalar İnstitutunun 3 əlyazması UNESCO-nun əlyazmalar irsinə daxil olub.

İnstitutun ən dəyərli sənət incilərindən biri də XII əsr Azərbaycan şairi Nizami Gəncəvi tərəfindən yazılmış şeirlər toplusu olan "Xəmsə"nin tam əlyazmasıdır. Əlyazmanın üzü 1636-cı ildə Dust Məhəmməd ibn Dərviş Məhəmməd Dərəxtiçi tərəfindən köçürülüb. Əlyazma ona görə yeganədir ki, Dust Məhəmməd əlyazmanı yaradarkən əldə etmək mümkün olan ən qədim "Xəmsə"ni alıb və özünün əlyazmasının üzünü ondan köçürüb. Mətn XV əsrdə yayılmış yazı üslubu olan nəstəliq xətti ilə yazılıb. Hər bir şeirin başlığı parlaq rənglərlə və qəşəng qızılı naxışlarla bəzədilib. Burada İsfahan miniatür məktəbinə aid miniatürlər var.

Tədqiqatçıların qeydlərinə görə, Əlyazmalar İnstitutunda Sənainin "Həqiqət Bağı" (1625-ci ildə yazılıb), Əmir Xosrov Dəhləvinin "Səkkiz Behişt" (1579), Nizami Gəncəvinin "Yeddi gözəl" (1636), Urfinin "Divan" (XVII əsr), Hafiz Şirazinin "Divan" (1584), Məktəbinin "Leyli və Məcnun" (XVII əsr), Əmir Şahinin "Nuşafərin və Gövhərtac" (1829), "Divan" (1573), Məhəmməd Füzulinin "Divan" (XVII əsr) əsərləri də daxil olmaqla miniatür ilə bəzədilmiş bir çox kitab var.

Bu rəngarəng miniatürlərdə müxtəlif ov, musiqi dinləmə, rəqs, yemək, bağçılıq, savaş və məhəbbət səhnələri, eləcə də təbii mənzərələr, güllər, bağlar, bülbüllər, çiçəkləyən ərik ağacları öz əksini tapıb. Nizaminin "Xəmsə"sində olan ən məşhur miniatürlərdə Leyli və Məcnunun, Xosrov və Şirinin məhəbbət hekayələri təsvir olunur.

Məlumat üçün qeyd edim ki, İnstitutda olan digər vacib tibbi əlyazma Şəmsəddin ibn Kəmaləddin Kəşaninin "Bədənlərin ruhları" (Ərvah əl-Əcsad) əsəridir. Bu tibbi ensiklopediyanın üzü XVII əsrdə su nişanları olan yüksək keyfiyyətli Avropa kağızına köçürülüb. Kəşani öz kitabında sadədən mürəkkəbə doğru hər bir dərman və xəstəliyin geniş şərhini verir. Kitabı yazmamışdan əvvəl Kəşani qədim və orta əsrlər təbibləri Hippokrat, Qalen, Zəkəriyə Razi, İsmayil Qurqani (Cürcani) və İbn Baytar da daxil olmaqla öz sələflərinin əsərlərini diqqətlə öyrənib. Onun ensiklopediyası çox unikal və nadir əsərdir. Çünki bu əsər haqda məlumat, Əlyazmalar İnstitutundan başqa, dünyanın heç bir kataloq və mənbələrində öz əksini tapmayıb. Tədqiqatçılar qeyd edir ki, Məhəmməd bin Əbubəkr əş-Şəfi tərəfindən XV əsrdə yazılan "İrşadül-Mühtac ilə şərhül-minhac" əsəri hüquqa aiddir. Bu əsərdə Əbubəkr "Minhacüt-tibin" kimi tanınan müsəlman qanunu (fiqh) üzrə ən geniş və məşhur əsərin izahını verir. "Minhacüt-tibin" əsəri XIII əsr tanınmış hüquqşünası olan İmam Mühyəddin Əbu Zəkəriyyə Yəhya bin Şərəf ən-Nəvai əş-Şəfii tərəfindən yazılıb. "Əl-İrşad"ın Bakı əlyazması böyük maraq doğurur. Belə ki, o, müəllifin öz əli ilə köçürülüb. Tədqiqatçılar deyir ki, burada diqqəti cəlb edən digər bir nadir əsər XV əsr astrologiyasına dair türk əlyazması "Kitabüt-Təncim"dir. Onun müəllifi olan azərbaycanlı alim Hoca ibn Adili İbray müxtəlif bürclər, ulduz və planetlərin insan taleyinə təsiri haqda və ulduz falını hazırlamaq və oxumaq barədə məlumat verir.

Əlyazmalar İnstitutunda saxlanan, qorunan, tədqiqata cəlb olunan, kitablaşan əlyazmaların hər biri çox dəyərlidir və onlar qədirşünaslar tərəfindən dəyərləndirilir.

DİGƏR XƏBƏRLƏR

Tarix: 08.10.2026 / 17:49

Susqun fırçanın ölməz fəryadı: Bəhruz Kəngərlinin rəngli irsi...

Tarix: 08.10.2026 / 17:03

Noyabrın 1-dək üzvlük haqqını ödəməyənlər Yazıçılar Birliyindən xaric edəcək - XƏBƏRDARLIQ...

Tarix: 07.10.2026 / 16:58

HAMAM SANDIĞININ İZİ İLƏ: SƏDİDƏN ŞƏKİYƏ, POEZİYADAN MADDİ MƏDƏNİYYƏTƏ

Tarix: 07.10.2026 / 07:03

Ustad aşıq Hüseyn Saraçlının 110 illik yubileyinə həsr olunan beynəlxalq elmi konfrans keçiriləcək

Tarix: 06.10.2026 / 22:01

Nizaminin qəzəli, Xətainin türkcə şeirləri hələ də Ermənistanda əsir saxlanılır...

Tarix: 06.10.2026 / 14:14

Beynəlxalq memarlıq arenasında Azərbaycan memarlığının yeri və rolu: Tarixi irslik və müasir parametrlər...

Tarix: 05.10.2026 / 21:34

Afina ilə Londonun “incəsənət davası” Azərbaycanın da sərvətlərini yada saldı...

Tarix: 03.10.2026 / 15:15

Faiq Ələkbərlinin Türk fəlsəfəsinə həsr olunmuş əsərinə dair düşüncələrim

Tarix: 30.09.2026 / 22:20

Dağlıq ərazilərdə unudulmuş və dağılmış Alban məbədlərinin bərpası gündəmdə...

Tarix: 29.09.2026 / 11:02

Şair-publisist Dəyanət Osmanlının yeni nəşrləri oxuculara təqdim edilib

Tarix: 29.09.2026 / 09:12

Romada “Harmoniya” sənədli filminin təqdimatı olub - FOTO

Tarix: 26.09.2026 / 08:51

Qafqaz Albaniyası memarlığında heraldika və simvoloji nişanlar sistemi

VİDEO

Tarix: 27.11.2025 / 11:10

Biri ermənini öpür, biri sovet bayrağı qaldırır... Günümüzə baxın! - VİDEO

Tarix: 12.11.2025 / 11:05

Lavrov işdən kənarlaşdırılır, yoxsa oyun qurulur? - VİDEO

Tarix: 21.06.2025 / 08:15

Dünyada xaos böyüyür, Azərbaycana təhlükə də artır... - VİDEO

Tarix: 08.10.2026 / 18:55

Erməni təcavüzündən hələlik 32 kütləvi məzarlıq qalıb - Xarici dipkorpusun mövqeyi...

Tarix: 08.10.2026 / 18:27

Prezident Əliyevin məntiqi - “Belə nankor qonşusu olanlar daim öz hərbi gücünü artırmalıdır...”

Tarix: 08.10.2026 / 15:19

1000-5000 pensiya alanların artımı nə qədər olacaq?..

Dövlətçilik tarixinə siyasi-ideoloji baxış, milli-mədəni mühitin mühafizəsi...