Koroğlu xalq qəhrəmanı kimi tariximizə düşüb. Xalq qəhrəmanı Koroğlunun şücaətindən bəhs edən “Koroğlu” dastanı Azərbaycan qəhrəmanlıq eposları arasında xüsusi fərqlənir. Mütəxəssislər deyir ki, “Koroğlu” dastanı xalqımızın mübarizələrlə dolu tarixi ilə bağlı qəhrəmanlıq eposudur.
Folklor alimləri deyir ki, bu eposda təsvir edilən hadisə və surətlər xalqımızın XVI-XVII əsrlər həyatı ilə yaxından səsləşir, daha dəqiq desək, eposdakı qəhrəmanlıq tarixi XVI əsrin sonu, XVII əsrin əwəllərində Azərbaycan və Türkiyə ərazisində meydana çıxan Cəlalilər hərəkatı ilə əlaqələndirilir. “Koroğlu” dastanı 18 qoldan ibarətdir.
“Koroğlu” dastanlarının xalqımızın dilində əzbər olduğu, Koroğlunun gerçək tarixi qəhrəman kimi sevildiyi bir dövrdə qeyri-mütəxəssislər tərəfindən bəzi iddialar səsləndirilir. Bəziləri çıxıb “Koroğlu” dastanının 12 variantından danışıb və iddia ediblər ki, guya əlimizdə olan Koroğlu obrazını hansısa erməni Təbrizyan yaradıb.
Təbrizyan kimdir ki, bizim xalqımızın tarixi qəhrəmanının obrazını yaratsın?
“Hər kəs öz bildiyi işlə məşğul olsa yaxşı olar”
Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası (AMEA) Folklorşünaslıq İnstitutunun Aşıq sənəti şöbəsinin müdiri, filologiya elmləri namizədi Elxan Məmmədli “Bakı-Xəbər”ə bildirdi ki, “Koroğlu” dastanı Azərbaycan xalqının qəhrəmanlıq dastanıdır və onun hansısa bir Təbrizyanla əlaqəsi yoxdur. Bunun uydurma olduğunu vurğulayan E.Məmmədlinin sözlərinə görə, dünyada “Koroğlu”nun tədqiqatı, tərcüməsi, nəşri ilə məşğul olan bir sıra mütəxəssislər olub, indi də var. Onların heç biri hansısa Arakel Təbrizyana istinad etməyib. “Çox təəssüflər olsun ki, mütəxəssislər kənarda qalır, qeyri-peşəkarlar onların sahəsinə aid olmayan məsələlərlə bağlı fikir yürüdürlər, iddialar irəli sürürlər. “Koroğlu” dastanı bizə aşıqlarımızın dilindən gəlib çatıb. Odur ki, “Koroğlu” dastanının qolları, Koroğlu obrazı ilə bağlı bu iddialar tam olaraq əsassızdır. Hər kəs öz bildiyi işlə məşğul olsa yaxşı olar. “Koroğlu” ilə AMEA, AMEA-nın Folklor və digər aidiyyəti institutları, eposşünaslar və sair məşğul olur. Koroğlu obrazını Arakel Təbrizyanın yaratdığı barədə iddialar tamamilə əsassızdır və yalandır, Koroğlu obrazını bizə aşıqlarımız təqdim edib, tanıdıb, sevdirib.
“Koroğlu” variantlarının Azərbaycan aşıqlarının dilindən qələmə alındığını deyən E.Məmmədlinin bildirdiyinə görə, Məmmədhüseyn Təhmasib, Fərhad Fərhadov, Paşa Əfəndiyev, Xalıq Koroğlu (Moskva) və başqa görkəmli alimlər “Koroğlu”şünaslıqla məşğul olublar. Bu sahədə mütəxəssislərin sözünün əsas olduğunu deyən E.Məmmədli bildirdi ki, xalq qəhrəmanları, tarixi şəxsiyyətlər haqqında bu cür əsassız iddiaların irəli sürülməsi, hansısa bir Təbrizyanın gündəmə gətirilməsi yolverilməzdir. O qeyd etdi ki, indiyə qədər “Koroğlu”nun bütün bəlli qolları çap olunub və bu barədə ictimaiyyətə məlumat verilib.
Qeyd edək ki, “Koroğli” eposunun bir neçə nüsxəsi var. Tanınmış polyak şərqşünası, şair və dilmancı Aleksandr Xodzko Cənubi Azərbaycandan Avropaya apardığı “Koroğlu” dastanının əlyazmasını Hacı Mirzə İsgəndərin təşəbbüsü ilə ingilis dilinə çevirib Londonda dərc etdirməklə (1842) eposun tarixində silinməz bir iz qoyub. Dastanın söyləyicisi Aşıq Sadıq adı ilə ün qazanmış Sadıq bəy olub. Dastanı Mirzə Əbdülvahab qələmə alıb, Mirzə İsgəndərin nökər və qulluqçuları — Mirzə Mehdi Gilani, Həzrətqulu bəy və Yaqub bəy isə bu işə şahidlik ediblər. Qələmə alınma tarixi: çərşənbə günü, rəbiüləvvəl ayının 15-i, hicri-qəməri 1250-ci il. Əlyazmanın müəllifindən soraq verən son qeyd isə belədir:
"Bu nüsxəni əvvəldən axıra qədər Mahmud xan Dünbüli Dircuy toplamışdır. Mətn düzgündür, lakin türki rəsmül-xəttində bir neçə səhv gedibdir. Ulu Mirzə İsgəndər bunu qeyd etsə də, onları düzəltməyə fürsət olmadı."
Bu nəşr bir il sonra O.Volfun tərcüməsində alman oxucularına da çatdırılıb. Yenə həmin ildə Jorj Sandın "Koroğlunun sərgüzəşt və improvizasiyaları"nı A.Xodzkonun nəsrindən tərcümə edərək "Müstəqil icmal" jurnalında, 1853-cü ildə isə oğlu Moris Sandın illustrasiyaları ilə ayrıca kitab şəklində çap etdirməsi eposun Avropada daha geniş vüsət almasına təkan verib. London nəsrinin S. S. Penninin tərcüməsi ilə rus dilindəki çapı (Tiflis, 1856) isə eposa daha böyük oxucu auditoriyası qazandırıb.
“Koroğlu”nun Tiflis nüsxəsi də var. Mütəxəssislərin verdiyi məlumata görə, 1967-ci ildə gürcü L. G.Çlaidze Tiflisdəki Əlyazmalar İnstitutunda "Koroğlu" dastanının unikal nüsxəsini tapır. Tiflis nüsxəsi dastan nüsxələri içində ən qədimidir: nüsxədə su işarələri var — bu da əlyazmanın 1856-cı ildə yazılıdığına işarə edir. Mətnin quruluşu, stili və dilin özəllikləri isə onun 80–100 il əvvəl yazıldığını və 1856-ci ildə günümüzə gəlib çatmayan əlyazmadan köçürüldüyünü sübut edir.
Təbriz nüsxəsindən fərqli olaraq, burada Koroğlu Bolu bəyə qarşı deyil, səfəvi şahı I Şah Abbasa qarşı savaşır. Osmanlı canişini Bolu bəyə gəlincə, o, Koroğlunun dostu kimi təsvir olunur. Ən əsası isə, bu nüsxədə Koroğlunun əslən türk cəlali tayfasından olduğu bildirilir.
Paris nüsxəsinə gəlincə, burada maraqlı məqamlar var. Paris nüsxəsinin adı Aleksandr Xodzkonun adı ilə bağlıdır.A.Xodsko bu nüsxəni Cənubi Azərbaycandan Avropaya aparıb və 1842-ci ildə ingilis dilinə tərcümə etdirərək çap edib. O, dastanın 13 qolunu toplayıb nəşr etdirir. Bu nüsxədə bəzi çatışmayan xüsusiyyətlər var. Burada Koroğlu obrazı qaçaq-quldur adlandırılır. A.Xodskoya görə, əsasən Şimali İran və Xəzərətrafı torpaqlarda yayılan bu poetik söz-sənət abidəsi həmin bölgənin sakinlərinə məxsusdur. Dastanın söyləyəni Aşıq Sadıq adı ilə şöhrət qazanmış Sadıq bəy olub. Bu nüsxəni Mahmud bəy Dünbuli Dircuy toplayıb.
Göründüyü kimi, bu nüsxələrin heç birində Təbrizyan adlı bir kimsənin adı çəkilmir. Bunları ona görə təqdim etdik ki, oxucularınız Koroğlunun bizim xalq qəhrəmanı olduğunu və dastanın qollarının aşıqların dilindən qələmə alındığını bilsinlər.
İradə SARIYEVA
