Aparılan hesablamalar göstərir ki, qarşıdakı dövr ərzində dünyada təbii qaza tələb əhəmiyyətli dərəcədə artacaq. Beynəlxalq Enerji Agentliyinin son hesabatında da deyilir ki, təbii qaza tələb artır. Qurum bəyan edir ki, təkcə keçən il qlobal təbii qaz hasilatı 3,9 trilyon kubmetr olub.
Cari ildə bu rəqəmin 4 trilyon kubmetrə yaxın olması və növbəti illər ərzində yalnız artacağı gözlənilir. 2040-cı ildə isə bu göstərici 5,9 trilyon kubmetrə yüksələcək. Bütün bunlar təbii qaza getdikcə böyük tələb yarandığını aydın nümayiş etdirir. Belə vəziyyət öz növbəsində qaz hasil edən ölkələrin dünya enerji bazarında mövqelərinin daha da möhkəmlənəcəyini göstərir ki, onların sırasında Azərbaycan da var.
Məhz belə bir vaxtda Dövlət Neft Şirkətinin (SOCAR) yataqların işlənməsi üzrə vitse-prezidenti Yaşar Lətifov “Petroleum Economist” dərgisinə açıqlamasında olduqca maraqlı fikirlər səsləndirib. Onun sözlərindən belə bəlli olur ki, Azərbaycanın təbii qaz ehtiyatları nəzərdə tutulan həcmdən də çoxdur: “Biz istər “Dayazsulu Günəşli”, istərsə də “Bulla dəniz” və digər mövcud yataqlarda ənənəvi olaraq tanınan məhsuldar qatlardan daha dərinlərdə daha çox ehtiyatlar aşkar edirik. Bu, perspektivdən xəbər verir”. O qeyd edib ki, bir çox yataqların yaşlanmasına baxmayaraq, onlar yüksək intensivlikdə saxlanılır: “Bərpa olunma səmərəliliyi nisbətinə baxsaq, qalıq ehtiyatları orta hesabla 5% dərəcəsi ilə inkişaf etdiririk. Yataqların çox köhnə olduğunu nəzərə alsaq, bu rəqəm çox yaxşı göstəricidir. Lakin daha səmərəli yataqlarda bu göstərici daha yüksəkdir. Məsələn, “Dayazsulu Günəşli” yatağında səmərəlilik nisbəti göstəricisi 8-9%-dir”.
O xatırladır ki, Azərbaycanda indiyədək 2 milyard tondan çox neft və 850 milyard kubmetrdən çox qaz hasil edilib:“Bu yataqlardan hasilat bizim enerji təhlükəsizliyimizi təmin edir. Ötən il ölkədə 39 milyon tona yaxın neft hasil edilib. Bunun da 7,5 milyon tondan çoxu SOCAR-ın payına düşür. Azərbaycanda qaz hasilatının həcmi isə 30 milyard kubmetrdən çox olub ki, onun da 6,5 milyard kubmetri SOCAR-ın payıdır”. Y.Lətifov qeyd edib ki, bu il ölkədə qaz hasilatının ötən ildən, təxminən, 7 milyard kubmetr çox olacağı gözlənilir: “Bu il “Şahdəniz” yatağından, təxminən, 19 milyard kubmetr qaz hasilatı planlaşdırılır. Gələn il isə yataqdan 22 milyard kubmetr, 2021-ci ildə isə 24 milyard kubmetr qaz hasilatı gözləyirik. Qaz hasilatı ilə bağlı ümumi tendensiya artıma doğrudur”.
Xatırladaq ki, ötən 25 ildə Azərbaycanda qaz hasilatı 5 dəfə, son 11 ildə isə 30,3% artıb. İlin sonuna kimi Azərbaycanda 36 milyard 298,8 milyon kubmetr qaz hasil ediləcəyi proqnozlaşdırılır. 2018-ci ildə ölkədə 30 milyard 592,2 milyon kubmetr qaz istehsal edilib ki, bu da 2017-ci ilin göstəricisi ilə müqayisədə 7,1% çoxdur. Cari ildə isə ötən ilə nisbətən daha çox qaz hasilatı gözlənilir. Rəsmi açıqlamalara görə, hazırda Azərbaycanın 2,6 trilyon kubmetr dəqiqləşdirilmiş çıxarıla bilən qaz, 1,5 milyard ton çıxarıla bilən neft-kondensat ehtiyatı var. Proqnoz ehtiyatlarını da nəzərə alsaq, Azərbaycanda 6 trilyon kubmetr qaz və 4 milyard ton neft ehtiyatı var. Bütün bunlar onu deməyə əsas verir ki, Azərbaycan dünya enerji bazarında qarşıdakı dövr ərzində mühüm oyunçulardan biri kimi qalmaqda davam edəcək. Qarşıdakı dövr ərzində bu istiqamətdə Azərbaycanın mövqelərinin daha güclü hala gəlməsi gözlənir. Ən azı o baxımdan ki, gələn il Azərbaycan “Cənub Qaz Dəhlizi”ni tam şəkildə istifadəyə verməyə hazırlaşır. Xatırladaq ki, “Cənub Qaz Dəhlizi”nin son hissəsi sayılan TAP kəmərinin inşası məhz gələn il başa çatır. “Cənub Qaz Dəhlizi” ildə 16 milyard kubmetr Azərbaycan qazını dünya bazarlarına çıxaracaq. Amma ehtiyatların artımı fonunda bu göstəricinin iki dəfə artması gözlənilir. “Cənub Qaz Dəhlizi” Azərbaycan qazının İtaliya, Almaniya, Fransa, Böyük Britaniya, İsveçrə və Avstriya kimi böyük Avropa bazarlarına çatdırılması üçün böyük imkanlar yaradır. Hazırda Avropada Azərbaycan qazına tələbin sürətlə artması da aydın müşahidə olunur. Xüsusən də Şərqi Avropa prosesə böyük maraq göstərir. Bolqarıstanın baş naziri Boyko Borisov da bunu xüsusi vurğulayır və ölkəsinin Azərbaycan qazının idxalına mühüm önəm verdiyini qeyd edir: "Bolqarıstan gələn ildən gec olmayaraq Azərbaycan təbii qazını idxal edə biləcək. Azərbaycan təbii qazını nəql edəcək Yunanıstan – Bolqarıstan boru kəməri (İGB) layihəsi bizim üçün bu mənada çox önəmldir. Gələn il bolqarlara qaz asılılığınız yoxdur, haradan istəsək qaz ala bilərik – deyə biləcəyik. Bu, gerçək şaxələnmədir”.
Avropa İttifaqının 7 başlıca enerji layihəsinə aid olunan İGB layihəsinin Yunanıstan və Türkiyədəki mövcud və yeni terminallar vasitəsilə Yaxın Şərqdən, Xəzər regionundan, Şərqi Aralıq bölgəsindən enerji mənbələri tədarükü və tədarük xətlərinin şaxələndirilməsi demək olduğunu qeyd edən Bolqarıstan baş naziri tikintidə artıq torpaq işlərinə başlandığını, marşrutun birinci kilometrində boruların lazımi yerlərə çatdırıldığını bildirib. Qeyd edək ki, İGB Xəzərin Azərbaycan sektorundakı “Şahdəniz“ qaz kondensat yatağının istismarının ikinci mərhələsi çərçivəsində hasil edilən təbii qazın Bolqarıstana nəqlini nəzərdə tutur. TAP-a qoşulacaq bu kəmər vasitəsilə Bolqarıstan Azərbaycandan ildə 1 milyard kubmetr təbii qaz idxal edəcək. Belə ki, “Bulgargaz EAD” dövlət şirkəti “Şahdəniz-2” yatağından bu miqdarda qaz almaq üçün “Şahdəniz“ konsorsiumu ilə müqavilə imzalayıb. Azərbaycan təbii qazı hesabına Bolqarıstan qaz tələbatının 25-30 faizini ödəyə biləcək. İGB-də tikinti işlərinin gələn ilin ikinci yarısında başa çatacağı gözlənilir. Bütün bunlar həm də onun təsdiqidir ki, “Cənub Qaz Dəhlizi” layihəsi Azərbaycanın mövqeyini beynəlxalq miqyasda gücləndirir. Azərbaycan belə layihələrdə iştirak etməklə beynəlxalq arenada həm siyasi, həm də iqtisadi nüfuzunu yüksəldir.
Tahir TAĞIYEV
