Hökumətin əvvəlki kimi xüsusi maraq dairəsində yer alan əsas məsələlərdən biri bankların biznes kreditlərinin miqdarını artırması, real sektorun inkişafına öz töhfələrini vermələridir. Bu fonda banklar üçün hərtərəfli şərait yaradılır, onların maliyyə durumunun yaxşılaşmasına zəruri yardımlar edilir. Hər halda, cari ildə problemli kreditlərin çözümü istiqamətində atılan addımlar da bunun real təsdiqi oldu. Amma real durum göstərir ki, banklar hələ də onlar qarşısında qoyulan missiyanın öhdəsindən lazımınca gələ bilmir.
Artıq dəfələrlə bildirildiyi kimi, banklar real sektora nisbətdə istehlak sektoruna daha çox vəsait ayırır. Artıq əhali tərəfindən götürülmüş borcların 40%-dən çoxunun istehlak kreditlərinə yönəldilməsi ekspertlər tərəfindən ciddi narahatlıqla qarşılanır. Əhali isə borc olaraq götürdüyü vəsaitləri əsas etibarı ilə avtomobil, mobil telefon, mebel, elektrik cihazları və digər gündəlik tələbat mallarının alınmasına xərcləyir. Azərbaycanda belə bütün mal çeşidləri əsasən idxal olunur və bu da ölkədə inflyasiya gözləntilərini artıra bilər. Məsələnin narahatlıq doğuran daha bir tərəfi bankların hələ də paytaxt və regionlar arasında fərq qoymasıdır. Araşdırmalar göstərir ki, Azərbaycanda banklar tərəfindən verilən kreditlərin 82 faizə qədəri yenə Bakı və Abşeronun payına düşür. 14 milyard manata çatan kreditin təxminən 18 faizi isə qalan regionlara verilib. Təbii ki, bu da paytaxt və regionlar arasında böyük disbalans yaradır. Kreditlərin regionlar üzrə xüsusi çəkisinin az olması ilə yanaşı, faiz dərəcələrində də fərq var. Ekspertlər yaranmış vəziyyətdə bankların kredit siyasətində ciddi dəyişikliklərin olmasını vacib sayır. Əvvəla, əhali üçün nəzərdə tutulmuş istehlak kreditlərinə ayrılan bank-maliyyə vəsaitlərinin iş adamlarına yönəldilməsi daha məqsədəuyğundur. Əks təqdirdə, əldə olan pul kütləsi ilə bazarda olan əmtəənin uyğunsuzluğu məhsul idxalının artımına gətirib çıxaracaq ki, bu da inflyasiyanın yüksəlməsinə səbəb olacaq. Eləcə də biznes-kreditlərin təşviqi istiqamətində banklar onlara edilən çağırışlara adekvat cavab verməlidir. Bundan əlavə, bölgələrdə bankların kreditlərinin həm həcminin artmasına, həm də faizlərin aşağı salınmasına ehtiyac var. İndilikdə regionlarda əhaliyə verilən kreditlərin faizləri Bakıya nisbətən çox yüksəkdir. Paytaxtda kreditlərin orta faizi 10 bəndlik olduğu halda, regionlarda bu göstərici 20 faizi keçir. Burada bir mühüm məqamı da nəzərə almaq lazımdır. Araşdırmalar göstərir ki, paytaxtda çalışan işçilərin orta aylıq nominal əməkhaqqı 820 manat təşkil edib. Orta aylıq əməkhaqqı 820 manat olan paytaxt sakinləri üçün borc götürülmüş kreditlər üzrə faiz dərəcələri optimal məqbul vəziyyətə çatıb və demək olar ki, ölkənin regionlarından təxminən 40% çoxdur. Deməli, banklar ödəniş qabiliyyəti və gəlirləri nəzərə alıb regionlarda daha aşağı faizlə kredit verməlidir. Amma reallıqda bunun tam əksi baş verir. Hesab edilir ki, regionlarda kredit faizlərinin paytaxtla müqayisədə daha yüksək faizlə verilməsi bir sıra amillərdən qaynaqlanır. Əvvəla, banklar regionlara kredit verməkdə o qədər də maraqlı deyil. Çünki burada risq yüksəkliyi var. Eyni zamanda, girovların likvidliyilə bağlı problemlər mövcuddur. Bu amil, xüsusən də daşınmaz əmlaka aiddir. Bu baxımdan da banklar regionlarda genişmiqyaslı kreditləşmədə maraqlı deyillər. Nəticədə həmin amil regionlara kredit verilərkən faiz dərəcəsinin artımına səbəb olur.
Digər səbəb odur ki, regionlara verilən kreditlərin də əhəmiyyətli hissəsini istehlak kreditləri təşkil edir. İstehlak kreditləri üzrə faiz dərəcəsi isə daha yüksəkdir. Bunun özü də regionlar üzrə kreditlərin orta faiz dərəcəsinin yüksək olmasını şərtləndirir. Üçüncü bir tərəfdən, regionlarda ipoteka kreditləşməsi zəif gedir. Bu baxımdan ipoteka kreditlərinin az olması ümumi yekun olaraq regionlarda faiz dərəcəsinin yüksək olmasına rəvac verir. Paytaxtda isə faiz dərəcəsini aşağı salan başlıca məqamlardan biri məhz ipoteka kreditlərinin verilməsidir. Ekspertlərin fikrincə, yaranmış durumda ilk olaraq regionlarda güzəştli kreditlər, ipoteka kreditlərinə mərhələli şəkildə hansısa formada çıxış imkanlarının artırılması faizlərin aşağı salınmasına gətirib çıxara bilər. Eyni zamanda banklar qarşısında da müəyyən şərtlər qoyulmalıdır ki, onlar həm regionlarda kreditlərin miqdarını artırsınlar, həm faizləri aşağı salsınlar, həm də real sektora daha çox vəsait yönəltsinlər.
Burada onu da xatırladaq ki, Regionların inkişafı üzrə dövlət proqramında da birmənalı şəkildə qeyd olunur ki, bölgələrdəki biznes strukturlarının inkişafını stimullaşdırmaq üçün onlara maliyyə yardımının edilməsi əsas hədəflərdən biridir. Amma təəssüf ki, hələlik kommersiya bankları bu sahədə ciddi addımlar atmır. Bu da regionlarla Bakı arasında inkişaf fərqlərinin böyüməsinə gətirib çıxarır. Yaranmış durumda hesab edilir ki, ehtiyac yaranarsa, məsələyə inzibati formada da müdaxilə olunmalıdır. Bununla yanaşı, istehlak kreditlərinin faiz dərəcələrinin azaldılması istiqamətində fəaliyyətlərin gücləndirilməsi daha vacibdir. Çünki belə vəziyyətdə həm Bakı, həm də regionlarda kreditəlrin faiz dərəcələrinin aşağı düşməsi qeydə alına bilər.
Ekspertlər isə burada başqa bir məqama da diqqət yönəldir və qeyd edirlər ki, rayonlarda bank filallarının sayının az olması və bu səbəbdən Bakı ilə müqayisədə zəif rəqabət də kredit faizlərinə təsir göstərir. Bu baxımdan, kreditə çıxış imkanlarının asanlığı da məhz kredit faizlərinə təsir göstərən əsas faktorlardan hesab edilir. Qeyd olunan səpkidə də stimullaşdırıcı addımlartın atılması vacib sayılır. Hər halda, proseslərin birbaşa vətəndaşların kreditlərə çıxış imkanlarının azaldılması istiqamətində getməsində hökumət xüsusilə maraqlıdır və artıq bankların da buna müvafiq reaksiya verməsi olduqca vacibdir.
Tahir TAĞIYEV
