Dünya dövlətlərinin böyük əksəriyyətinin bu gün üzləşdiyi ən böyük problemlərdən biri də xarici borcla bağlıdır. İndi hətta ən inkişaf etmiş Qərb dövlətləri belə bu problemdən getdikcə daha çox əziyyət çəkməkdədir. Amma bu istiqamətdə Azərbaycanda qeydə alınan vəziyyət sözügedən sahədə ölkəmizin sözün əsl mənasında uğur nümunəsi ortaya qoyduğunu deməyə əsas verir.
Elə nüfuzlu maliyyə qurumları da bəyan edir ki, Azərbaycan iqtisadiyyatında həyata keçirilən islahatlar ölkənin ümumi iqtisadi durumuna, o cümlədən xarici borc məsələsinə müsbət istiqamətdə əsaslı surətdə təsir edir. Məhz bundan irəli gəlir ki, “Moody’s” reytinq agentliyi son hesabatında Azərbaycanın mövqeyini sabit “Ba2” səviyyəsində təsdiqləyib. Hesabatda qeyd edilir ki, maliyyə sektorundakı islahatlar, xarici borc məsələsi ilə yanaşı, əhali kütləsinin borc risqlərini azaltmaq və kredit verilməsinin bərpasına yönəlib. Qeyd olunur ki, böyük həcmli xarici aktivlər üzrə xalis kreditor statusu və neft-qaz gəlirlərinin effektiv surətdə digər sektorlara yönəldilməsi hesabına daxili siyasi sabitliyin təmin olunması Azərbaycanın mövqeyini daha güclü hala gətirir. Həmçinin hesabatda qeyd olunur ki, fiskal və maliyyə sektorunda aparılan islahatlar Azərbaycanın suveren kredit etibarlılığının zərbələrə, elastikliklərə davamlılığını artıra, həmçinin hökumətin borc yükünü və bank sistemi risqini aşağı sala bilər.
Daha əvvəl “Fitch” beynəlxalq reytinq agentliyi də Azərbaycanın güclü xarici valyuta balansına və aşağı dövlət borcuna malik olduğunu açıqlayıb. Qurum bunun ölkənin iqtisadi mövqelərinin yaxşılaşmasına əhəmiyyətli dərəcədə təsir etdyini də bəyan edib. Bunlar fonunda hesab edilir ki, həyata keçirilən islahatlar qarşıdakı dövr ərzində xarici borc məsələsində Azərbaycanın mövqelərinin daha əlverişli həddə yüksəlməsinə imkan verəcək. Hazırda Azərbaycanın xarici dövlət borcunun ümumi məbləği şərti 8,9 milyard dollardır. Bu isə ümumi daxili məhsulun cəmi 17 faizini təşkil edir. Amma qarşıdakı dövr ərzində Azərbaycan bu məbləği daha da azaltmağı düşünür. Qeyd edək ki, gələn il daxili borclanma ilə bağlı limit 400 milyon manat, xarici borclanma ilə bağlı limit 1 milyard manat, dövlət zəmanətləri ilə bağlı limit isə 1 milyard manat nəzərdə tutulub. Bütün bunlar o deməkdir ki, Azərbaycan getdikcə daha az xarici borclanmaya gedir. 2020-ci ildə Azərbaycanın dövlət büdcəsində dövlət borcuna xidmətlə bağlı xərclərin 1 milyard 828,16 milyon manat olacağı gözlənir. Sənədlərə əsasən, bu, 2019-cu ilin proqnozu ilə müqayisədə 21,7% azdır.
Gələn il hökumət xarici borcların qaytarılmasına 1 milyard 695,012 milyon manat, daxili borcların qaytarılmasına isə 133,148 milyon manat yönəltməyi planlaşdırır. Digər tərəfdən, Azərbaycan həm də iqtisadi aktivliyi artırmaq üçün xarici borcu daxili borcla əvəzləməyi düşünür. Elə bu günlərdə Mərkəzi Bankın sədri Elman Rüstəmov da bu xüsusda maraqlı bir açıqlama vermişdi. Bununla bağlı o qeyd edirdi: “Düşünürəm ki, xarici borcun bir hissəsini daxili borca transformasiya etmək lazımdır. Bu, yerli borc bazarının inkişafına kömək edəcək”. Digər tərəfdən, dövlət zəmanəti altında götürülmüş xarici kreditlər iqtisadiyyatın real sektoruna yönəldilib ki, bu da son nəticədə Azərbaycan iqtisadiyyatının artım templərinin yüksəlməsinə səbəb olacaq. Onu da xatırladaq ki, bir müddət əvvəl dövlət başçısı tərəfindən “Azərbaycan Respublikasında dövlət borcunun idarə edilməsinə dair orta və uzun müddət üçün Strategiya” təsdiq edilib. Burada da əsas məqsədlərdən biri xarici borcun tədricən azaldılmasıdır. Belə ki, 2025-ci ildə Azərbaycanda xarici dövlət borcunun məbləğinin 6,5 milyard dollaradək azalması nəzərdə tutulur. Bu, ÜDM-də borc səviyyəsinin indiki 19 faizdən 12 faizədək azalması deməkdir. Hazırda 49 milyard dollar təşkil edən valyuta ehtiyatları isə borc məsələsində Azərbaycana yeni manevr imkanları qazandırır.
Bütün bunlar, yuxarıda qeyd olunduğu kimi, xarici borc məsəəlsində Azərbaycanın nümunəvi bir model yaratmasına imkan verir. Halbuki, dünyanın əksər ölkələrində tamam fərqli vəziyyət hökm sürür. Məsələn, ən böyük iqtisadiyyata malik ABŞ-ın dövlət borcu rekord göstəriciyə çataraq 23 trilyon dollar təşkil edib. Dövlət borcunun artması prezident Donald Trampın hakimiyyətdə olduğu dövrdə müşahidə olunmağa başlayıb. Belə ki, 2017-ci ildə onun prezident vəzifələrini yerinə yetirməyə başladığı vaxt borcun həcmi 19,9 trilyon dollar olub. 2019-cu ildə büdcə defisiti 3 trilyon dollar səviyyəsində dayanıb. Trampın 2017-ci ildən həyata keçirdiyi vergi siyasəti gələcək onillər ərzində büdcə defisitini 2 trilyon dollar artırmalıdır. Amerikanın "AllianceBerstein" investisiya şirkətinin analitikləri də ABŞ-ın dövlət borcunu hesablayıb. Onlar qeyd edirlər ki, bu il dövlət borcu göstəricisi iqtisadiyyatın ümumi həcminin 1832 faizini təşkil edib. Onların bildirdiyinə görə, 2026-cı ilədək dövlət borcu 30 trilyon dollaradək arta bilər. Halbuki, həmin vaxta qədər Azərbaycanın xarici borcu ümumi daxili məhsula nisbətən 12 faizə kimi azalacaq.
Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, ABŞ-da baş verənlər Azərbaycanda da diqqətlə izlənilir. Çünki Azərbaycan ABŞ-ın qiymətli kağızlarına sərmayə qoyub və valyuta ehtyiatlarını bir qismini də dollarda saxlayır. Amma ABŞ-ın artan borcu bu ölkədə defolta səbəb ola bilər ki, bu da həm qiymətləri kağızları, həm də dolları dəyərdən sala bilər. Bu səbəbdən ABŞ-da baş verənlər ölkəmizdə də diqqətdə saxlanır. ABŞ-da isə proseslər heç də ürəkaçan məcrada inkişaf etmir.
Belə ki, 1980-ci ildə 908 milyard dollar olan borc, son 39 ildə büdcə kəsrinin borc hesabına maliyyələşməsi sayəsində astronomik həddə artıb. Dövlət borcu, demək olar, bütün digər ölkələr üçün ciddi problem sayılır və ölkələr dövlət borcunu ödəyə bilmədiklərinə görə defolt risqi ilə qarşılaşırlar. ABŞ höküməti isə dayanmadan borclanır. Qeyd edək ki, ABŞ dövlət borcunun yaranmasının səbəbi büdcə gəlirləri xərclərdən az olduğu üçün dövlətin qiymətli kağızlarını tədavülə buraxaraq maliyyələşməni həyata keçirməsidir. Amma bu hal ABŞ-ı ciddi borc bataqlığına sürükləyir.
Nahid SALAYEV
