ABŞ-ın Federal Ehtiyat Sisteminin (FES) son qərarından sonra dünya maliyyə bazarlarında avronun dollara nisbətdə bahalaşması müşahidə olunur. Azərbaycanda da son bir neçə gündə avronun bahalaşması qeydə alınır. İndi maraq doğuran əsas məsələ manatın qarşıdakı dövr ərzində dollara, avroya nisbətdə taleyinin necə olacağıdır. Belə görünür ki, bu məsələdə Mərkəzi Bank yenə mühüm rol oynayacaq. Çünki baş bank müdaxilə etməsə, manatın kifayət qədər böyük sürətlə bahalaşması qaçılmaz sayılır.
Məsələ burasındadır ki, Avropa, ABŞ kimi ölkələr pullarını məqsədli şəkildə ucuzlaşdırmaqda artıq maraqlı tərəf qismində çıxış edirlər. Bir həftə əvvəl keçirilmiş Avropa Mərkəzi Bankının iclasında uçot dərəcəsinin 0% səviyyəsində saxlanması barədə qərar qəbul olunub. Bank, həmçinin, depozit faizlərini mənfi 0,5% səviyyəsində, borcvermə faizini isə 0,25% səviyyəsində təsdiqləyib. İndi isə ABŞ-ın Federal Ehtiyat Sistemi uçot dərəcəsi ilə bağlı yeni qərarını açıqlayaraq, onu 1,5-1,75%-ə qədər endirib. Qeyd edək ki, Federal Ehtiyat Sistemi il ərzində artıq üçüncü dəfədir uçot dərəcəsini azaldır. Ekspertlər uçot dərəcəsinin bundan sonra da endiriləcəyini proqnozlaşdırır. Faiz azalması ABŞ prezidenti Donald Trampın uçot dərəcəsinin yüksək olması ilə bağlı tənqidləri fonunda baş verir. Qarşıdakı dövr ərzində də dərəcələrin azalması dolların digər valyutalara nisbətdə ucuzlaşmasını qaçılmaz edəcək və bura manat da daxildir. Hesab edilir ki, belə vəziyyətdə Azərbaycan manatı üzərində təzyiqlər artacaq.
Federal Ehtiyat Sisteminin qərarları manatın dollara nisbətdə möhkəmlənməsi baxımından milli valyutaya təzyiqlərin artmasına az təsir etmir. Digər tərəfdən, buna neft gəlirlərindən tutmuş ölkənin ixracının artmasından tutmuş, turizm və digər sektorlar üzrə valyuta daxilolmalarının çoxalmasına kimi çoxsaylı amillər təsir edir. Eləcə də dünya maliyyə bazarlarında baş verənlər, xüsusən də dolların uçot dərəcəsinin azalması kimi faktorlar, qeyd olunduğu kimi, bu prosesə ciddi təsir edir. Federal Ehtiyatlar Sisteminin bundan sonra da uçot dərəcəsini azaltması fonunda isə manata təzyiqlərin daha da artması qaçılmaz sayılır. Aydındır ki, ABŞ yenidən uçot dərəcələrini endirmək istiqamətində addımlar atsa, dollar dünya bazarında, eləcə də Azərbaycanda əhəmiyyətli dərəcədə ucuzlaşa bilər. Bunun qarşısı isə yenə Mərkəzi Bankın müdaxiləsi ilə alına bilər.
Başqa bir tərəfdən, ABŞ və Avropanın addımları həm də dünya miqyasında "valyuta müharibəsini" qızışdırır. Çünki yaranmış vəziyyətdə böyük iqtisadiyyata malik Çin və bir sıra digər Asiya ölkələri, eləcə də qonşu Rusiya milli valyutasını ucuzlaşdırmaq istiqamətində addım atmağa hazırlaşır. ABŞ-ın son addımı bu prosesi əhəmiyyətli dərəcədə sürətləndirir. Ümumiyyətlə, Amerika son vaxtlar dünyada "ticarət müharibələri" ilə yanaşı, "valyuta müharibələrinin" də getməsi fonunda ixracatı yüksək olan hər bir ölkə kimi öz milli valyutasının dəyər qazanmasını istəmir. Son dövrlərə qədər isə FES-in faiz artırmaları digər valyutalar qarşısında dolların bahalaşmasına səbəb olmuşdu. Bu bahalaşma Amerikanın ixracat potensialına zərbə vururdu. Amma ABŞ hökuməti buna qarşı olduğu üçün FES faiz dərəcələrini azaldır. Ekspertlər hesab edir ki, bu, dünyada gedən "valyuta müharibələri"nin tərkib hissəsidir. Digər tərəfdən, Çinin, Avropa Birliyinin mərkəzi bankları da buna paralel olaraq faiz dərəcələrini aşağı salmaq niyyətindədir. Bu da dünyada "ticarət müharibələrilə" yanaşı, "valyuta müharibləri"nin daha qızışmasına səbəb olmaqdadır. Uçot dərəcəsinin aşağı salınması isə, yuxarıda qeyd olunduğu kimi, manata da təsirsiz ötüşmür. Bunun qarşısını isə indilikdə baş bank alır. Mərkəzi Bank etiraf edir ki, manat üçün tənzimlənən məzənnə rejimi tətbiq olunur. Artıq bir neçə ildir ki, inzibati üsulla olsa belə, manat dollar qarşısında sabit məzənnəni qoruyub saxlaya bilir. Amma "valyuta müharibləri"nin qızışması manatın məzənnəsinin sabit saxlanmasını daha çətin hala gətirəcək. Buna rəğmən görünən budur ki, ölkənin baş bankı dollar-manat məzənnəsinin sabit qalması istiqamətində fəaliyyət göstərməli olacaq. Çünki 2020-ci il üçün dövlət büdcəsində manat-dollar məzənnəsinin 1.7 səviyyəsində olması nəzərdə tutulur. Məsələnin maraqlı tərəflərindən biri isə neftin qiyməti ilə bağlıdır. Belə ki, dolların ucuzlaşması avtomatik olaraq neftin qiymətini bahalaşdıracaq. Artıq Azərbaycan neftinin satış qiyməti yenidən 67 dolları ötüb.
Gələn il üçün isə büdcədə neft qiyməti 55 dollardan götürülüb. Amma baş verən bir çox hadisələr neftin qiymətinin ən azından 65 dollarlıq həddə qalacağını göstərir. Deməli, Azərbaycanın neft gəlirləri yenə nəzərdə tutulduğundan yüksək olacaq və bu da manata əlavə təzyiq yaradan faktorlardan sayılır. Yüksək qiymət Azərbaycana daxil olan valyutanın həcminin əhəmiyyətli dərəcədə artımı deməkdir. Artan valyuta da, öz növbəsində, manat üzərində təzyiqin daha da artmasına rəvac verir. Ekspertlər isə bildirir ki, neftlə yanaşı “valyuta müharibəsi” də qızışacağı təqdirdə Mərkəzi Bank üçün manatın məzənnəsini sabit saxlamaq çətin olacaq. Əksinə, belə olan haldı Mərkəzi Bank manatın tədricən güclənməsinə imkan vermək məcburiyyətində də qala bilər. İndilikdə hesab edilir ki, Mərkəzi Bank artıq yeni ssenarilərə hazır olmalıdır. Çünki müdaxilə olmasa, dollar, avro, eləcə də bir sıra digər valyutaların manat qarşısında dəyər itirməsi qaçılmaz sayılır.
Xatırladaq ki, gələn ildən Azərbaycan həm də qaz ixracından xeyli valyuta əldə edəcək. Qeyri-neft ixracının artımı da ölkəyə valyuta gəlişini çoxaldır. Bütün bunlar manatı daha da bahalaşdıran amillər sırasında yer alır. Deməli, manat gələn il gözlənildiyindən də ciddi təzyiq altında olacaq.
Nahid SALAYEV
