Ölkə iqtisadiyyatında həyata keçirilən islahatlar qarşıdakı dövr ərzində Azərbaycanı iqtisadi müstəvidə daha güclü mövqeyə çıxarmaqla yanaşı, onun maliyyə durumuna da əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərəcək. Hər halda, ekspertlərin böyük əksəriyyətinin proqnozları məhz bu istiqamətdədir. Belə görünür ki, Azərbaycanın enerji ilə yanaşı, gələn il ərzində qeyri-neft sektoru üzrə də ixrac etdiyi məhsulların həcmində əhəmiyyətli artım olacaq. Bu isə ölkəyə daxil olan valyutanın miqdarını xeyli artıracaq.
Həmçinin bu və gələn il ərzində Azərbaycanın turizm üzrə gəlirlərinin 3-4 milyard dollar arasında dəyişməsi, belə vəziyyətdə isə manata qarşı təzyiqlərin daha da gücləniməsi gözlənilir. Yəni baş verənlər manatın kursunun güclənməsi istiqamətində əlavə təzyiqlər yaradır. Artıq manat devalvasiya yox, revalvasiya, yəni məzənnənin yenidən qaldırılması risqi ilə üz-üzədir. Amma görünən budur ki, hökumət indiki şəraitdə manatın məzənnəsinin güclənməsində maraqlı deyil və ilk növbədə qeyri-neft sektoru üzrə ixracın qorunması məqsədilə, ən azından, məzənnənin indiki həddə qalmasında maraqlıdır. Bunu Mərkəzi Bankın sədri Elman Rüstəmovun son açıqlamaları da təsdiq edir: “Bu gün hesab edirik ki, revalvasiya Azərbaycan iqtisadiyyatı üçün yararlı deyil, zərərli ola bilər”. Onun sözlərinə görə, əsas istiqamətlərdən biri iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi və qeyri-neft sektorunun inkişafıdır. Revalvasiya isə buna mane ola bilər: "Düşünürük ki, cari ildə manatın məzənnəsinə təsir edə biləcək fundamental amil yoxdur. Növbəti ilə də nikbin baxırıq. Yəgin ki, gələn il də milli valyutanın məzənnəsini idarə edə biləcəyik. Bizim əsas istiqamətlərimizdən biri iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi və qeyri-neft sektorunun inkişafıdır”.
Bu arada qeyd edək ki, manatın məzənnəsinin qorunması üçün də hansısa problem yoxdur. Əksinə, hökumətin valyuta ehtiyatlarının sürətli artımı əlavə imkanlar yaradır. Xatırladaq ki, Azərbaycanın valyuta ehtiyatları bu il oktyabrın 1-nə 48 milyard 558,5 milyon dollar təşkil edib. Bunun 87,6%-i və yaxud 42 milyard 524,4 milyon dolları Azərbaycan Dövlət Neft Fondunun (ARDNF), 12,4%-i, yaxud 6 milyard 34,1 milyon dolları isə Mərkəzi Bankın payına düşüb. Bu ilin üçüncü rübündə ölkənin valyuta ehtiyatları 155,4 milyon dollar və yaxud 0,3% artıb. Belə ki, ARDNF-in valyuta ehtiyatlarında 60,7 milyon dollar və yaxud 0,15%, baş bankın valyuta ehtiyatlarında isə 94,7 milyon dollar və yaxud 0,15% artım olub. Son 1 ildə isə ölkənin valyuta ehtiyatları 4 milyard 36,3 milyon dollar və yaxud 9,1% artıb. Gələn il ərzində TAP kəmərinin də işə düşməsi ilə valyuta ehtiyatlarında artımın davam etməsi gözlənilir. Xüsusən də ARDNF-in valyuta ehtiyatlarında daha dinamik artım gözlənilir. Hazırda fondun malik olduğu vəsaitin 54,7%-i dollarda, 33,8%-i avroda, 4,9%-i isə ingilis funt-sterlinqində yerləşdirilib. Başqa sözlə, üç əsas xarici valyutanın investisiya portfelində payı 93,4% təşkil edir. Yerdə qalan vəsait digər valyutada saxlanır. Bundan əlavə, qurumun ehtiyatında 100 ton qızıl var. Bu bölgüdən görünür ki, fond kifayət qədər dollar və valyuta ehtiyatına malikdir. Məhz bu da manatın məzənnəsinin istənilən qaydada idarə olunmasına lazımi şərait yaradır.
Digər tərəfdən, yuxarıda qeyd olunduğu kimi, hazırkı vəziyyətdə manatın bahalaşması istiqamətində də təzyiqlər artır. İlk növbədə manatın möhkəmlənməsinə təsir edən əsas faktor neftin dünya bazarında bahalaşmasıdır və bu bahalaşma ölkəyə daxil olan valyutanın həcmini artıran əsas faktordur. Hazırda Azərbaycan neftinin qiyməti 67 dollara çatır. Bu fonda ölkənin strateji valyuta ehtiyatlarının həcmində də əhəmiyyətli artım qeydə alınır. Digər tərəfdən, neftin qiymətinin qalxması nəticəsində şirkətlərin dövlət büdcəsinə ödəyəcəyi verginin həcmi də artır ki, bunun qarşılığında xarici valyutanı kompensasiya edərək bazara daxil olan valyutanın həcmini artıra bilirlər. Eləcə də uçot dərəcəsinin səviyyəsi, bankların manatla kreditləşməyə nisbətən zəif təmin edilməsi və bu kimi digər məsələlər manatın xeyrinədir. Bu isə onu deməyə əsas verir ki, hər hansı bir kənar müdaxilə və inzibati təsir olmasa, manatın bahalaşması dinaiik xarakter alacaq. Özü də nəzərə almaq lazımdır ki, gələn ildən Azərbaycan qazının da dünya bazarında satış həcmi artacaq və bu da ölkəyə yeni valyuta axınını təmin edəcək. Amma bu vəziyyətdə hökumət üçün prioritet bütün təsirlərin Mərkəzi Bankın timsalında neytrallaşdırılması, manatın əhəmiyyətli səviyyədə möhkəmlənməsinin qarşısının alınmasıdır. Çünki yerli istehsalda rəqabətin artırılması, ixracın stimullaşdırılması kimi məsələlər indiki halda manatın möhkəmlənməsinin sərfəli olmadığını üzə çıxarır.
Burada onu da xatırladaq ki, hökumət artıq ölkədə postneft dövrünün başlandığını elan edib və onun bu gün apardığı sürətli iqtisadi islahatlar mümkün qədər qısa zaman kəsiyində ölkə iqtisadiyyatının real sektora transformasiya edilməsini hədəfləyib. Bu islahatlar çərçivəsində güclü manat müəyyən problemlər yarada bilər. Amma o da faktdır ki, manatın möhkəmlənməsi istiqamətində təzyiqlər artsa, hökumət milli valyutanı tədricən möhkəmləndirəcək. Bu fonda manatın möhkəmlənməsinin ilk növbədə dollara nisbətdə özünü daha qabarıq göstərməsi proqnozdaşdırılır. Düzdür, 2020-ci il üçün də dövlət büdcəsində manat-dollar məzənnəsinin 1.7 səviyyəsində olması nəzərdə tutulur. Maliyyə Nazirliyinin Azərbaycanın 2020-ci ilin dövlət və icmal büdcələrinin ilkin göstəricilərində məhz bu hədd nəzərə alınıb. Bundan başqa xatırladaq ki, gələn il üçün büdcədə neft qiyməti 55 dollardan götürülüb. Amma baş verən bir çox hadisələr, xüsusən də OPEC+ ölkələrinin fəaliyyəti neftin qiymətinin, ən azından, indiki həddə qalacağını göstərir. Deməli, Azərbaycanın neft gəlirləri yenə nəzərdə tutulduğundan yüksək olacaq və bu da manata əlavə təzyiq yaradan faktorlardan sayılır. Qeyri-neft sektoru üzrə ixrac artımı da burada öz rolunu oynayır. Bu səbəbdən manatın gələn il ərzində, cüzi də olsa, revalvasiyası mümkün sayılır.
Tahir TAĞIYEV
