Artıq müəyyən müddətdir ki, dünya iqtisadiyyatında ticarət zamanı dollardan imtina gündəmdədir. Azərbaycanın da xarici ticarətində dollardan istifadə geniş hal olduğundan, məsələ ölkəmizin də diqqət mərkəzində yer alır. Belə görünür ki, qarşıdakı dövr ərzində dünya ticarətində dolların payının sıxışdırılıb çıxarılması bir çox ölkələr üçün əsas prioritetlərdən olacaq. Artıq bəlli olduğu kimi, bu xüsusda Azərbaycanın böyük qonşuları da fəal siyasət aparır.
Məsələn, elə bu günlərdə Rusiyanın Maliyyə Nazirliyi ilə Türkiyənin Xəzinə və Maliyyə Nazirliyi arasında hesablaşma və ödənişlərin milli valyutalarda aparılması ilə bağlı saziş imzalanıb. İran da eyni addımlar atır.
Rusiyanın maliyyə naziri Anton Siluanov vurğulayır ki, ölkəsi 2020-ci ildə dollar olmayan pul vahidləriylə, əsasən də avro və ya yuanla borc alacaq. Rusiya Mərkəzi Bankının məlumatına görə, ölkənin beynəlxalq ehtiyatlarında dolların payı ötən il 2017-ci illə müqayisədə 23,1 faiz azalaraq 22,7 faizə bərabər olub. Avronun payı 10 faiz artaraq 31,7 faizə, yuanın payı isə 11,4 faiz artaraq 14,2 faizə bərabər olub. Cari ilin sonunda dolların payının azalması fonunda avro və yuanın payının daha da artması proqnozlaşdırılır. Bundan başqa, Rusiya və Çin də milli valyutalarda hesablaşmalara keçid haqqında hökumətlərarası razılaşma imzalayıb. Hazırda Rusiya və Çin müəssisələri arasında yeni hesablaşma mexanizmlər yaradılır. Çin, Rusiya ilə yanaşı, hesablaşmaların milli valyutalarda aparılması ilə bağlı bir sıra digər ölkələrlə də müqavilə imzalayıb. ABŞ-ın “Project Syndicate” nəşri yazır ki, belə vəziyyət dollar üçün ciddi təhdid yaradır: “ABŞ prezidenti Donald Trampın antoqonist Çin siyasətindən imtina etməyə hazır olduğunu düşünmək indi sadəlövhlük olar. Əslində, Tramp rəhbərliyi bu dəfə maliyyə axınları ilə əlaqədar olaraq Çinlə yeni bir müharibəyə hazırlaşır. Özü də dollar üzərindən.
Dolların aparıcı qlobal ehtiyat valyuta mövqeyi ABŞ-a, Fransanın maliyyə naziri olmuş Valeri Jiskar d`Estenin təbirilə, “ifrat güzəşt”dir: Amerika pulları kiçik dəyərlə çap edə, qlobal miqyasda mal və xidmətlər almaq üçün istifadə edə bilər. Lakin qlobal kapital bazarlarının açılması ilə ABŞ həm də dünyanın qalan hissəsində üstün cəhətlər əldə edib. Bu gün qlobal ticarətin təxminən 80%-i dollarla aparılır və beynəlxalq əməliyyatların çoxu son nəticədə ABŞ maliyyə sistemi vasitəsilə təmizlənir. Dünya Banklararası Maliyyə Telekommunikasiya (SWIFT) şəbəkəsi ilə Avroamerikan cəmiyyəti gündəlik 16 milyon ödəniş sifarişləri tranziti həyata keçirir.
Beləliklə, ABŞ-ın kapital axınının məhdudlaşdırılması hər hansı bir ticarət tarifinə nisbətən daha təsirlidir. Onları tətbiq etmək üçün yalnız 1977-ci ilin Beynəlxalq Fövqəladə İqtisadi Güclər Aktına (IEEPA) istinad etmək lazımdır. IEEPA ABŞ-ın bir çox sanksiya proqramı üçün qanuni zəmin hazırlayıb, prezidentlər, əsasən əməliyyatların qarşısını almaq və aktivləri dondurmaq üçün ondan istifadə edib. Ona sərf etdikdə, Tramp da Meksikaya idxal tariflərini əsaslandırmaq və ABŞ şirkətlərindən “dərhal alternativ axtarmağa başlamağı” tələb etmək üçün IEEPA-ya dönə-dönə istinad edib. Venesuela prezidenti Nikolas Maduronun istefasına ümidlə IEEPA-dan dövlət neft şirkəti PDVSA-nın aktivlərini dondurmaq üçün də istifadə olunub. Populyar inancın əksinə olaraq, Tramp sələflərindən daha çox sanksiya tətbiq etməyib. Lakin o, xüsusilə yaradıcı yollar hazırlayıb: Amerikanın qeyri-mütənasib maliyyə imkanlarından faydalanan administrasiyanın tədbirləri, üçüncü tərəflərə təsirindən asılı olmayaraq, maksimum ziyan vurmanı təmin edir. Məsələn, Rusiya yalnız standart aktivlərin dondurulması və əməliyyat blokları ilə üzləşmir, eyni zamanda, ABŞ-ın bank sisteminə daxil olmaq və satınalma müqavilələrindən kənarlaşdırılma məhdudiyyətləri ilə üzləşir.
Artıq ixrac azalması, ləng investisiya, zəif istehlak və artımın yavaşlaması ilə mübarizə aparan Çin, yəqin ki, növbəti hədəfdir. Tramp administrasiyası kapitalın Çinə axınına qoyulan məhdudiyyətləri, o cümlədən ABŞ-ın pensiya fondlarının Çin kapital bazarlarına investisiya qoymasını, Çin firmalarının ABŞ birjalarından çıxarılmasını və ABŞ firmalarının idarə etdiyi fond indekslərinə girişi məhdudlaşdırmağı düşünür. Bu yanaşma qısa müddətdə işləyə bilər. Amma Trampın təkrarən dolları silahlandırması ABŞ dolları ilə təsdiqlənmiş aktiv sahibləri arasında etimadı sarsıdır. Neçə xarici şirkət “qara siyahı”ya salına biləcəyini bilə-bilə ABŞ birjasında təmsil olunmaq istəyər? Hansısa geosiyasi atışma dondurulma ilə nəticələnə bilərsə, ABŞ-dan olmayan rezidentlər ABŞ banklarında aktivlərini nə qədər saxlayacaq?
ABŞ-a etinasızlıq artdıqca, Çinin son 10 ildə müdafiə etdiyi beynəlxalq pul islahatlarına təkan veriləcək. Bu digər valyutaların, məsələn, avronun və ya Çin yuanının beynəlxalq rolunun genişlənməsi deməkdir. Eyni zamanda, inkişaf etməkdə olan ölkələrin, xüsusən də neft və mal ixracatçılarının ehtiyaclarına yönəldilmiş alternativ pul sisteminin yaradılması baş verə bilər. Bununla qlobal iqtisadiyyatı on illər boyu dəstəkləyən ticarət və maliyyə sisteminin parçalanmasından başqa, dağıdıcı bir qarşıdurma mərhələsinin təməli qoyulur. Belə vəziyyətdə dollardan imtina edənlərin sayı sürətlə arta bilər və bu da ABŞ üçün ciddi problemlər vəd edir”. Ekspertlər hesab edir ki, ölkələr ticarətdə dolların payını azaltmaq istəsələr də, alternativ olaraq avrodan və yuandan daha çox istifadə edirdər. Bu isə o deməkdir ki, dolların yerini tədricən avro və qismən də yuan tutmağa başlayır. Belə vəziyətdə Azərbaycanın dollar ehtiyatının bir hissəsini qızılla əvəzləməsi ekspertlər tərəfindən yüksək qiymətləndirilir. Çünki artıq bir çox ölkələr analoji addımlar atır. Hesab olunur ki, yaranmış vəziyyətdə Azərbaycanın da ehtyiatlarında avro və yuanın, eləcə də qızılın artması gözləniləndir. Həmçinin Azərbaycan Türkiyə və Rusiya ilə ticarətin bir hissəsini artıq milli valyuta ilə aparır. Eləcə də İran və Gürcüstanda manatın işlənmə dairəsi genişlənir. Bu isə o deməkdir ki, ölkəmizdə də xarici ticarətdə dolların payının azalması qaçılmaz olacaq.
Tahir TAĞIYEV
