Dünya iqtisadiyyatında kəskinləşən ticarət savaşları artıq bir çox ölkələr, xüsusən də inkişaf etmiş Qərb dövlətləri üçün ciddi problemlər yaradır. Belə vəziyyətdə əksər dövlətlər iqtisadi artımı təmin etməkdə ciddi çətinlik çəkir və böyük miqdarda itkilərlə üzləşir. Məsələn, Rusiya və Avropa İttifaqı arasında sanksiyalar çəkişməsi ötən dövr ərzində hər iki tərəfə böyük həcmdə ziyan vurub. Keçən müddətdə Moskva 55 milyard, Qərb isə 100 milyard dollar dəyərində itki ilə üzləşib. Eləcə də ABŞ-ın bir çox şirkətləri bu iqtisadi savaşdan əziyyət çəkir.
Digər tərəfdən, ABŞ-ın Çin və bir sıra digər ölkələrlə dərinləşən ticarət müharibəsi də vəziyyəti gərginləşdirir. Məhz bu durumda ölkələrin iqtisadi artımı, əhalinin sosial rifah halının yüksəlişini təmin etməsi müşkül bir duruma gəlir. Amma Azərbaycan timsalında tamam bir fərqli mənzərənin də şahidi olmaq mümkündür. Əvvəla, cari ilin ilk üç rübünün yekunları ölkədə iqtisadi artımın olduğunu təsdiqləyir. Xüsusən də qeyri-neft sektorunda bu artım özünü qabarıq büruzə verir. Digər tərəfdən, iqtisadi artım əhalinin maddi rifah halının yuksəlməsində də mühüm rol oynayır. Təkcə bu il ərzində həyata keçirilən sosial islahatları xatırlamaq kifayət edir ki, bunun real təsvirini görmək mümkün olsun.
Xatırladaq ki, sosial islahat paketi minimum əməkhaqqının, minimum pensiyanın, eyni zamanda, təqaüd və müavinətlərin artırılması, o cümlədən problemli və vaxtı keçmiş kreditlərin geri qaytarılması kimi önəmli islahat tədbirlərini özündə ehtiva edir. Ümumi olaraq sosial islahat paketi 3,9 milyard manat maliyyə yükü ilə 4,2 milyon nəfəri əhatə edib. Bu il ərzində minimum əməkhaqqı 93 faiz artırılaraq 130 manatdan 250 manata çatdırılıb. Hazırda Azərbaycanda minimum əməkhaqqı ölkə üzrə yaşayış minimumunu 40 faiz üstələyir. Alıcılıq qabiliyyəti paritetinə əsasən hesablasaq, Azərbaycanda minimum əməkhaqqının MDB, Gürcüstan və Ukrayna ilə müqayisədə yüksək olduğunu müəyyənləşdirmək olar. Bu da əhalinin yaşayış şəraitinə, sosial rifahına birbaşa təsir edən amillərdəndir. Bir məqamı da qeyd edək ki, dollarla ifadədə Azərbaycan minimum əməkhaqqı səviyyəsinə görə MDB ölkələri arasında 2-ci yerdə qərarlaşıb. Amma qarşıdakı dövr ərzində Azərbaycanın bu istiqamətdə daha böyük nailiyyətlər əldə etməsi gözlənilir. Ən azı o baxımdan ki, gələn il əməkhaqqı və pensiyalarda növbəti artım gözlənilir. Elə Prezident İlham Əliyevin yanında iqtisadi müşavirə zamanı bu xüsusda artıq ilkin anaonslar verildi.
Müzakirədən belə bəlli oldu ki, ölkə iqtisadiyyatında qeydə alınan artım bundan sonra da insanların sosial rifah halında özünü göstərəcək. Doqquz ayın yekunlarına görə isə Azərbaycan iqtisadi artım tempini qoruyub saxlayıb. Yuxarıda qeyd olunduğu kimi, qeyri-neft sektorunda artım tempi daha yüksək olub, qeyri-neft üzrə ümumi daxili məhsulda 3 faiz, qeyri-neft sənayesində 15 faiz artım müşahidə olunub. Bu da məhz iqtisadi inkişafın və iqtisadiyyatda əldə edilən artımın mərhələli şəkildə neft sektorunun qeyri-neft sektoruna transfer olması mənasına gəlir. Bu həm də ondan xəbər verir ki, qeyri-neft sektoru əldə edilən iqtisadi artıma dominant olaraq təsir göstərir. Hesab olunur ki, bu, 2015-ci ildən sonra dərinləşmiş islahatlar nəticəsində iqtisadiyyatın mərhələli şəkildə şaxələnməsi ilə bağlı islahatların real nəticələrinin olmasının təzahürüdür. Məsələnin bu tərəfinə nəzər salan iqtisadçı ekspert Vüqar Bayramov bildirir: “Digər sektorlarda - aqrar, turizm, xidmət sektorlarında artım tempinin proqnozlaşdırıldığından daha çox olması, makroiqtisadi sabitliyin qorunub saxlanması geridə qalan ayların əsas iqtisadi nəticələri kimi xarakterizə olunmalıdır. Xüsusən qlobal ticari və iqtisadi savaşlar fonunda, qlobal şokların artdığı dövrdə Azərbaycan iqtisadiyyatında qeyri-neft sektorunda artımın qorunub saxlanması kifayət qədər pozitiv məqamdır. Bu ondan xəbər verir ki, islahatlar birmənalı şəkildə qeyri-neft sektorunun inkişafına xidmət edir”.
Ötən müddətdə Azərbaycanın beynəlxalq hesabatlarda mövqeyini daha da yaxşılaşdırdığını deyən V.Bayramov qeyd edib ki, Dünya Bankı Azərbaycanı 20 ən çox islahat aparan ölkə siyahısına daxil edib. Dünya İqtisadi Forumunun son hesabatında Azərbaycan öz mövqeyini 11 pillə möhkəmləndirə bilib, "Fitch" və "Moody`s" agentliklərinin hesabatlarında Azərbaycan stabil mövqeyini qoruyub saxlayıb, eləcə də ölkəmizdə bir sıra göstəricilər üzrə bir sıra irəliləyişlər əldə edilib. Qeyri-neft sektorunun inkişafı ilə bağlı aparılan islahatlar ölkəmizin beynəlxalq hesabatlardakı mövqeyinə müsbət təsir göstərir: “Müşavirədə mühüm məqamlardan biri islahatların davamlı olması və yeni mərhələyə qədəm qoyması ilə bağlı bəyanat idi. Söhbət, təbii ki, kadr islahatlarının davam etdirilməsi, daha çevik kadr siyasətinin reallaşması və bu kontekstdən büdcə gəlirlərində şəffaflığın gücləndirilməsindən gedir. Ölkə başçısı büdcə xərclərinin şişirdilməsi hallarının qarşısının alınması, büdcə şəffaflığı ilə bağlı konkret mexanizmlərin hazırlanması və tətbiqi ilə bağlı göstərişlər verdi. Bu, növbəti ildə həyata keçiriləcək islahatların strukturu, eyni zamanda, prioritetliyi baxımından çox vacibdir. Müşavirədə qeyd olunduğu kimi, gələn il həm də büdcə gəlirlərində artımın olacağı proqnozlaşdırılır. 2020-ci ildə ilk dəfə olaraq büdcə gəlirlərinin 40 faizindən çoxu sosial sferaya yönəldiləcək. Birbaşa əməkhaqqı xərclərinin payı 6,7 milyard manat, pensiya və təqaüdlərin həcmi 3,2 milyard manat olacaq. Bu o deməkdir ki, birbaşa əməkhaqqı, pensiya və təqaüdlərə 10 milyard manatadək yönəldiləcək ki, bu da büdcənin sosiallığından xəbər verir. Büdcə qeyri-neft sektorunda fərqli layihələrin maliyyələşdirilməsini həyata keçirəcək. 2020-ci il Azərbaycan üçün yeni iqtisadi strategiyanın hazırlanması baxımından önəmlidir. Strateji Yol Xəritəsinin birinci mərhələsi 2020-ci ildə başa çatır. Yeni iqtisadi islahatlar mərhələsi başlayır. Bu ilin 9 ayında əldə edilən göstəricilər ilin müsbət fonda başa çatacağını deməyə əsas verir. 2020-ci ildə daha dərinləşmiş iqtisadi və sosial islahatları müşahidə edəcəyik”.
Bütün bunlar qarşıdakı dövr ərzində Azərbaycanı yeni iqtisadi uğurların gözlədyini deməyə əsas verir. Ən əsas məqamlardan biri odur ki, bu uğurlar dünya iqtisadiyyatında baş verənlərdən asılı olmayaraq əldə edilir.
Tahir TAĞIYEV
