Son günlərdə dünya taxıl bazarında Azərbaycanı da yaxından maraqlandıran müəyyən proseslər cərəyan etməkdədir. Belə görünür ki, baş verənlər taxılın qiymətinin formalaşması istiqamətində yeni bir vəziyyətin yaranmasına gətirib çıxaracaq. Bu isə əksər ölkələri, xüsusən də Azərbaycanı yaxından ilgiləndirir. Ən azı o baxımdan ki, ölkəmiz hələ də xaricdən böyük həcmdə taxıl idxal edir.
Məlumat üçün bildirək ki, bu ilin yanvar-sentyabr aylarında Azərbaycana 240,7 milyon ABŞ dolları dəyərində 1,112 milyon tondan çox buğda idxal olunub. Hesabat dövründə ölkəyə idxal olunan buğdanın dəyəri ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 59%, həcmi isə 34,2% artıb. Araşdırmalar hələ də göstərir ki, Azərbaycanda yerli buğda növləri tələbatı ödəmək üçün kifayət deyil. Burada keyfiyyət və məhsuldarlıq problemi də var. Ona görə də daha keyfiyyətli məhsulların Rusiyadan, Ukraynadan, Qazaxıstandan idxal edilərək unüyütmə prosesində onlardan istifadə etmək məcburiyyəti yaranır. Dəyirmanlarda 100 kiloqram buğdanı keyfiyyətli una çevirmək üçün ona maksimum 30 kiloqram əlavə Azərbaycan buğdası qatılır. Digər tərəfdən, artıq o da faktdır ki, Azərbaycanda əhalinin, ölkəyə gələn turistlərin sayı artdıqca istehlak da artır. İstehlak artdıqca un və un məmulatları üçün xaricdən daha çox keyfiyyətli buğda gətirmək zərurəti yaranır. Ona görə də Azərbaycana xaricdən gətirilən buğdanın həcmi artır. Məhz belə bir vaxtda taxılın dünya miqyasında qiymətinin müəyyən edilməsi istiqamətində, yuxarıda qeyd olunduğu kimi, maraqlı hadisələr başlanıb. Söhbət ondan gedir ki, Rusiya baş nazirinin müavini Aleksey Qordeyev taxılın qiymətinin müəyyən olunması üçün OPEC-ə analoq təşkilat yaratmağı təklif edib. Məsələ ilə bağlı Rusiyanın “RİA Novosti” agentliyi yazır: “Oktyabrın əvvəlində Qordeyev Almaniyanın kənd təsərrüfatı və ərzaq naziri Yulia Klökner ilə görüşdə taxıl istehsalçılarının beynəlxalq təşkilatının yaradılması perspektivlərini müzakirə edib. Baş nazirinin müavini hesab edir ki, "taxıl OPEC"inə Rusiya, Avropa İttifaqı, Kanada, Argentina və digər ölkələr daxil ola bilər. Qiymətlərin koordinasiyası nəhəng buğda istehsalçılarına itkilərdən qaçmaq imkanı verməklə yanaşı, həm də idxalçı ölkələr üçün taxılı daha da əlçatan edəcək.
Bu təşəbbüsün niyə məhz Moskvadan gəldiyi aydındır. Son illər ərzində Rusiya aqrosənaye məhsullarının aparıcı tədarükçüsünə çevrilib. Rusiyanın Aqrobiznes Ekspert-Analitik Mərkəzinin məlumatına görə, keçən il dünya üzrə taxılın ixracı 190,6 milyon tona çatıb. Bunun 23,1 faizi Rusiyanın ixrac etdiyi taxılın payına düşür. Qordeyevin adını çəkdiyi "taxıl OPEC"inin potensial üzvləri isə bazarın 65,7 faizini idarə edirlər. Qeyd edək ki, kənd təsərrüfatı Rusiyanın ixracatında əsas yerlərdən birini tutur. Belə ki, ölkənin kənd təsərrüfatı naziri Dmitri Patruşevin sözlərinə görə, Rusiya ərzaq ixracından ümumilikdə 25,9 milyard dollar qazanıb. Bu, ölkənin silah satışından əldə etdiyi qazancdan təxminən iki dəfə çoxdur.
Taxıl kartelinin potensial üzvləri sırasında ABŞ-ın da adı çəkilir. Lakin ekspertlər əmindir ki, Vaşinqton yeni təşkilata qoşulmayacaq. Çünki məlumdur ki, amerikalılar yalnız özlərinin liderlik edə biləcəyi beynəlxalq ittifaqlara qoşulurlar. Buna görə də Amerikanın adının çəkilməsi yalnız Qordeyevin nəzakətlilik jesti olaraq qəbul edilə bilər. Bununla yanaşı, taxıl ixracatçılarının karteli Birləşmiş Ştatların dünya ərzaq bazarında onsuz da zəifləyən mövqeyini son nəticədə sarsıda bilər. Qeyd edək ki, ABŞ-ın Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi oktyabrın əvvəlində dərc etdiyi icmalında Rusiya istehsalı olan buğdanın ixrac həcmləri ilə bağlı proqnozu dəyişməz olaraq 34 milyon ton səviyyəsində saxlayıb, Avropadan ixracat proqnozunu isə 28 milyon tona qaldırıb. ABŞ-ın öz ixrac proqnozuna gəldikdə isə, bu göstərici 26 milyon tonadək azaldılıb.
Rusiyanın Taxıl İttifaqında (RBİ) bu rəqəmlərin doğruluğunu təsdiqləyiblər, lakin həm də qeyd ediblər ki, ölkənin xarici ixracat portfeli buğda ilə məhdudlaşmayacaq. Rusiya 2020-ci ildə arpa və qarğıdalının hesabına dənli bitkilərin ixracını 47 milyon tonadək artıracaq. Qeyd edək ki, yağlı bitkilər ixracında da Moskva Vaşinqtonu geridə qoya bilər. RBİ-nin sədri Arkadi Zloçevski isə qeyd edib ki, bu il Rusiya yağlı bitkilərin yığımında rekorda imza atacaq. Hazırda Birləşmiş Ştatlar kənd təsərrüfatı məhsullarının idxalatını artırır. 2014-cü ildə kənd təsərrüfatı məhsullarının ixracı onların idxalından 40 milyard çox idisə, hazırda bu fərq 14,5 milyard dollar təşkil edir.
Yaxın illərdə ABŞ-dan kənd təsərrüfatı məhsullarının ixrac həcmi düşməyə davam edəcək. Bunun səbəblərindən biri də Birləşmiş Ştatların Çin və Avropa İttifaqı ilə apardığı ticarət müharibələridir. Vaşinqton ticarət müharibələrində kompromisə getməsə, amerikalı fermerlər ümidlərini ABŞ-dan iqtisadi cəhətdən asılı iki ölkəyə - Meksika və Kanadaya bağlamalı olacaqlar. Onlar isə maksimum 40 milyard dollar dəyərində kənd təsərrüfatı məhsullarını almağa hazırdırlar. Bazarın bu cür sıxılması onsuz da pis vəziyyətdə olan istehsalçılar üçün böyük problemlər yarada bilər. Təkcə keçən il ABŞ-ın Orta Qərb regionunda 84 aqrar birlik müflisləşib, bu rəqəm 2007-ci ilin anti-rekordunu yeniləyib. Əsas səbəb isə böyük borc yüküdür. ABŞ-ın kənd təsərrüfatı naziri Sonni Perdyu deyib: "Son beş il ərzində fermerlərin borclarının kəskin şəkildə artdığı müşahidə olunur. Borclar 2013-cü ildən 30 faiz, yəni 315 milyard dollardan 409 milyard dollaradək artıb". Ən optimistik hesablamalara görə, bu il Birləşmiş Ştatlar kənd təsərrüfatı məhsulları ixracatında əlavə 1,9 milyard dollarlıq itki ilə üzləşəcək". Bütün bu qeyd edilənlərdən aydın olur ki, taxıl və taxıl məhsullarının qiyməti yaxın tezlikdə dünya miqyasında neft kimi yeni çəkişmə predmeti olacaq. Bu isə taxılın qiymətinin daha tez-tez dəyişəcəyini, hətta spekulyativ amillərin qurbanı ola biləcəyini istisna etmir. Məhz bu fonda taxılla bağlı baş verənlər bütün ölkələri, o cümlədən Azərbaycanı yaxından maraqlandırır. Amma bir məqamı da qeyd edək ki, Azərbaycan taxıl idxalından asılılığı azaltmaq üçün də əməli addımlar atır. Məlumat üçün qeyd edək ki, bu il taxıl biçini zamanı 3 milyon 228 min ton məhsul toplanıb. Respublika üzrə taxıl istehsalının orta məhsuldarlığı 31,3 sentner, o cümlədən buğda üzrə orta məhsuldarlıq 32,4 sentner, arpa üzrə isə 29,7 sentner təşkil edib. 2018-ci illə müqayisədə buğdanın məhsuldarlığı 2,3 sentner, arpanın məhsuldarlığı isə 1,8 sentner artıb. 2018-ci illə müqayisədə bu il 200 min ton artıq buğda və arpa məhsulu toplanıb. Qarşıdakı dövr ərzində bu rəqmələrin artması gözlənir və belə vəziyyətdə xaricdən taxıl idxalının azalması proqnozlaşdırılır.
Tahir TAĞIYEV
