Ölkədə həyata keçirilən islahatlar fonunda hökumətin atdığı mühüm addımlardan biri də problemli kreditlərin həlli ilə bağlıdır. Çünki belə kreditlərlə bağlı yaranan məsələnin həlli bankların iqtisadiyyatda iştirak payını artırır və iqtisadi inkişafı sürətləndirir. Kredit probleminin həlli istiqamətində hökumətin atdığı addımlar fonunda banklardan əsas gözləntisi isə onların real iqtisadiyyatda xüsusi çəkisinin artması ilə bağlıdır. Amma görünən budur ki, banklar hələ də hökumətin bu istiqamətdə onlara etdiyi güzəşt və yardımları düzgün qiymətləndirə bilmir.
Bu barədə danışmazdan öncə xatırladaq ki, bu il fevralın 28-də ölkə başçısı problemli kreditlər məsələsinin həllilə bağlı fərman imzalayıb. Həmin fərmanla vətəndaşların banklardakı 10 min dollaradək problemli kreditlərinin qapanması üçün dövlət büdcəsindən 700 milyon manatdan artıq vəsait ayrılıb. Həmçinin, banklara 682 milyon manat məbləğinədək dövlət zəmanəti ilə güzəştli kredit verilməsi, bankların valyuta mövqeyinin pisləşməsinin qarşısını almaq məqsədilə ayrılan kreditin hesabına onların müraciəti əsasında 215 milyon dollar dəyərinədək xarici valyutada ifadə olunub, illik faiz dərəcəsi 0,5 faiz olmaqla qiymətli kağızlar verilməsi reallaşdırılıb. Bütün bunların əsas məqsədi problemli kreditlərin həlli istiqamətində əsaslı dönüş etmək, bankların iqtisadiyyatda rolunu gücləndirmək, eləcə də vətəndaşların bu sahədə çətinliklərinin aradan qaldırılmasına nail olmaq idi. Amma görünən həm də budur ki, banklar dövlətin bu jestini hələ dəlayiqincə qiymətləndirə bilmir.
Məsələ burasındadır ki, banklar hələ də real sektordan uzaq qaçırlar. Eyni zamanda, onların əvvəlki kimi istehlak kreditinə meyllənməsi yenidən problemli kreditlərin artmasına rəvac verib. Mərkəzi Bankın açıqladığı məlumatlardan aydın olur ki, ötən ildən etibarən ev təsərrüfatlarına verilən istehlak kreditlərinin həcmi artır. Hesablamalar göstərir ki, cari ilin 8 ayında belə kreditlər təxminən 11 faiz artıb. Halbuki, hökumətin xüsusi maraqlı olduğu biznes kreditləri, real sektorda kreditlərdə artım qeydə alınmayıb. Bu vəziyyət yenidən proğblemli kreditlərin artımına rəvac verir. Mərkəzi Bankın məlumatına əsasən, artıq ölkədə vaxtı keçmiş kreditlərin məbləği bu il sentyabrın 1-nə 1 milyard 491,3 milyon manat təşkil edib. Bu, avqustun 1-i ilə müqayisədə 0,3% çoxdur. Ümumiyyətlə, problemli kreditlər iyul ayından bəri yenidən artım nümayiş etdirir. Avqustun sonuna vaxtı keçmiş kreditlərin xüsusi çəkisi 10,8% olub. Hökumətin müdaxiləsindən sonra problemli kreditlərin həcmi azalsa da, indi bankların kredit siyasəti əvvəlki kimi artıma rəvac verir. Belə vəziyyət həm bankların özləri, həm də iqtisadiyyat üçün ciddi təhdidlər yaradır. Halbuki, dövlət tərəfindən həyata keçirilən tədbirlərin əsas hissəsi ona yönəlib ki, banklar daha çox real sektorla işləsinlər. Yəni banklar sahibkarlara vəsait versinlər, daha çox qeyri-neft sektoruna investisiya yatırsınlar. Amma reallıq budur ki, banklar sahibkarlıq subyektlərinə müəyyən qədər vəsait versələr də, daha çox yüksək faizlə kredit verməkdə maraqlıdırlar. Bunun üçün ən yaxşı bazar sırf istehlak kreditləridir. Elə bundan irəli gəlir ki, son dövrlər istehlak kreditlərinin həcmi ümumi iqtisadiyyata qoyulan kreditlərin həcmi içərisində 40 faizi ötmək üzrədir. Yəni banklar daha çox vəsait əldə etmək üçün istehlak kreditləşməsinə yönəlirlər. Ekspertlər bildirir ki, bankların yenidən istehlak kreditlərinə maraq göstərməsi ciddi təhdidlər yaradır. İlk növbədə ona görə ki, bu, real sektorun kreditlərə olan tələbinin ödənilməsinə imkan vermir. Digər tərəfdən, istehlak kreditləri problemli kreditlərin artımının əsas mənbəyi sayılır. Ona görə də istehlak kreditlərinin həcminin artması risqlidir. Bu zaman banklar həm də xarici şoklara reaksiya verə bilmir, əhalinin gəlirlərinin strukturunda dəyişiklik baş verdiyi halda problemli kreditlərin həcminin artması müşahidə olunur.
Real vəziyyətdə tədqiqatlar həm də onu göstərir ki, problemli kreditlərin həcminin artmasında bankların məsuliyyəti indi daha çoxdur. Belə ki, Mərkəzi Bank kreditlərin verilməsi ilə bağlı sistemi elektronlaşdırıb. Hər bir kommersiya bankı həmin sistemə daxil olaraq, orada olan məlumat əsasında kredit vermək barədə qərar qəbul edir. Təəssüf ki, kommersiya banklarında bu prinsiplər gözlənilmədiyi üçün kreditin qaytarılması ilə bağlı çətinlik və problemlər yenidən artır. Digər tərəfdən o da faktdır ki, problemli kreditlərin yaranmasının başqa bir səbəbi kredit faizlərinin yüksək olmasıdır. Yəni vətəndaş kredit götürür, amma faizlər yüksək olduğu üçün həmin krediti müəyyən müddətdən sonra geri qaytarmaq mümkün olmur. Bu baxımdan faizlərin yüksək olması heç də kommersiya banklarının gəlir imkanlarını artırmır, əksinə, problem həcminin artmasına səbəb olur. Düzdür, vətəndaşların da problemli kreditlərin böyüməsində rolu var. Belə ki, bəzi vətəndaşlar öz ödəmə qabiliyyətini yoxlamadan kredit alırlar. Amma əsas məsuliyyət birbaşa bankların üzərinə düşür. Məsələnin həlli üçün hesab edilir ki, ilk növbədə Mərkəzi Bankın istehlak kreditləri üzrə ehtiyat normasına yenidən baxması və ehtiyat norması ilə bağlı şərtlərin daha da ağırlaşdırılması məqsədəuyğun olardı. Eləcə də bankların faiz dərəcələrini azaltması üçün addımlar atılmalıdır. Əks təqdirdə problemli kreditlər məsələsi yenidən böyük problemə çevriləcək. Xatırladaq ki, belə kreditlər, eləcə də kredit faizləri məsələsi dəfələrlə iqtisadçılar, maliyyəçilər tərəfindən qaldırılıb, parlamentdə də bu məsələ gündəmə gətirilib. Amma görünən budur ki, inzibati tədbirlər olmadan banklar müvafiq addımlar atmağa tələsmir. O səbəbdən inzibati tədbirlər mexanizminin yaxın tezlikdə hazırlanıb icraya yönəldilməsi vacib sayılır.
Nahid SALAYEV
