Dünya maliyyə sektorunda bu gün xüsusi diqqətlə izlənilən əsas hadisələrdən biri də ABŞ dollarının digər valyutalara nisbətdə gələcək kursunun necə olacağıdır. Çünki hazırda dolların ucuzlaşması üçün Donald Tramp iqtidarının Federal Ehtiyatlar Sisteminə təzyiqi davam edir. Elə bununla bağlı olaraq Federal Ehtiyatlar Sisteminin son iclasında uçot dərəcəsi 1,75-2 faizə salınıb. Amma il ərzində uçot dərəcəsinin aşağı salınmasının davam etməsi gözlənir. Bu isə dolların digər valyutalar qarşısında tədricən dəyər itirməsini şərtləndirir.
Hesab edilir ki, belə vəziyyətdə Azərbaycan manatı üzərində də təzyiqlər artacaq. Manatın dollara nisbətdə möhkəmlənməsi baxımından milli valyutaya təzyiqlər getdikcə artır. Buna neft gəlirlərindən tutmuş ölkənin ixracının artması, turizm və digər sektorlar üzrə valyuta daxilolmalarının çoxalmasına kimi çoxsaylı amillər təsir edir. Eləcə də dünya maliyyə bazarlarında baş verənlər, xüsusən də dolların uçot dərəcəsinin azalması kimi faktorlar da bu prosesə ciddi təsir edir. Federal Ehtiyatlar Sisteminin bundan sonra da uçot dərəcəsini azaltması fonunda isə manata təzyiqlərin daha da artması qaçılmaz sayılır. Aydındır ki, ABŞ yenidən uçot dərəcələrini endirmək istiqamətində addımlar atsa, dollar dünya bazarında, eləcə də Azərbaycanda əhəmiyyətli dərəcədə ucuzlaşa bilər. Bunun qarşısı isə yenə Mərkəzi Bankın müdaxiləsi ilə alına bilər.
İndilikdə görünən budur ki, ölkənin baş bankı dollar-manat məzənnəsinin sabit qalması istiqamətində fəaliyyət göstərməli olacaq. Çünki 2020-ci il üçün dövlət büdcəsində manat- dolları məzənnəsinin 1.7 səviyyəsində olması nəzərdə tutulur. Maliyyə Nazirliyinin Azərbaycanın 2020-ci ilin dövlət və icmal büdcələrinin ilkin göstəricilərində məhz bu hədd nəzərə alınıb. Manatın məzənnəsi ilə bağlı Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetinin professoru Elşad Məmmədov bildirir ki, indilikdə də miilli valyutanın stabilliyinə heç bir ciddi təhlükə yoxdur: "Maliyyə Nazirliyi, Mərkəzi Bank, Maliyyə Bazarlarına Nəzarət Palatası həyata keçirdiyi siyasətlə tam şəkildə manatın stabilliyini təmin etməlidir". O bildirib ki, xarici ticarət saldosu, tədiyyə balansı manatın məzənnəsinə əsas təsir göstərə biləcək fundamental məsələlərdir: "Xarici ticarətdə, tədiyyə balansında kifayət qədər müsbət göstəricilər var. Ölkəyə daxil olan valyutanın həcmi ölkədən çıxan valyutanın həcmini xeyli dərəcədə üstələyir. Daxil olan valyutanın xeyli dərəcədə xaric olan valyutadan çox olması onu deməyə əsas verir ki, manat üçün fundamental təhlükə yoxdur. Valyutanın məzənnəsi ilə bağlı qeyri-sabitlik, problem olarsa, bunlar fundamental iqtisadi amillərlə deyil, makroiqtisadi idarəetmədə boşluqların əmələ gəlməsi ilə bağlı ola bilər". O bildirib ki, neftin qiymətinin Azərbaycanda baş verən iqtisadi proseslərə, o cümlədən məzənnə siyasətinə ciddi təsiri var: "Amma unutmayaq ki, Azərbaycanın çox böyük həcmdə qızıl-valyuta ehtiyatları var. Eyni zamanda, Azərbaycanda mövcud olan pul bazası az qala 5 dəfə qızıl-valyuta ehtiyatlarımızdan azdır. Belə olan halda valyutanın sabitliyinə, dayanıqlılığına hansısa ciddi təhlükədən danışmaq gülüncdür. Bu təhlükə ancaq iqtisadi idarəetmə ilə bağlı problemlər, zəifliklər, boşluqlar olarsa yarana bilər. "Neft qiyməti uzun müddət kəskin şəkildə aşağı, yəni 40 dollardan aşağı olarsa, bu müəyyən müddətdən sonra hansısa problemlər yarada bilər. Amma ən azından, 2020-ci ildə bu qeyri-mümkündür". Deməli, gələn il ərzində manatın məzənnəsinin güclənməsi üçün təzyiqlər olacaq. Buna təsir edəcək əsas amillərdən biri isə elə neftin qiyməti ilə bağlıdır.
Xatırladaq ki, gələn il üçün büdcədə neft qiyməti 55 dollardan götürülüb. Amma baş verən bir çox hadisələr, xüsusən də OPEC+ ölkələrinin fəaliyyəti neftin qiymətinin ən azından indiyi hədd qalacağıın göstərir. Deməli, Azərbaycanın neft gəlirləri yenə nəzərdə tutulduğundan yüksək olacaq və bu da manata əlavə təzyiq yaradan faktorlardan sayılır. Bu arada neftin qiymətini yüksək saxlayacaq əsas amillərdən biri isə Səudiyyə Ərəbistanının neft yataqlarına endrilmiş dron və raket zərbələrinin nəticələridir. Məlumata görə, dövlət neft şirkəti “Saudi Aramco” hücuma məruz qalmış neft qurğularını bərpa etmək üçün Qərb podratçıları ilə çarəsiz danışıqlar aparır. Bərpa işləri isə uzun aylar vaxt apara bilər.
“The Wall Street Journal” qəzetinin yazdığına görə, “Saudi Aramco” rəhbərliyi əvvəlcə bərpa işlərinə uzağı 10 həftə vaxt lazım olacağını bildirmişdi. Lakin vəziyyətin daha mürəkkəb olduğu üzə çıxıb və şirkətin menecerləri bərpa işlərinin gələn il boyu davam edə biləcəyini belə dilə gətirirlər. O da bildirilir ki, “Saudi Aramco” neft emalı zavodlarını bərpa etmək və avadanlıqlar üçün podratçılara yüksək qiymət vəd edir. Çünki hücumlara görə həm Səudiyyə iqtisadiyyatı, həm də “Saudi Aramco” şirkətinin özü təhlükəyə düçar ola bilər. Hücuma məruz qalan neft yataqları Səudiyyənin gündəlik neft hasilatının az qala 90 faizini təmin edirdi. Hücumlardan sonra hasilat yarıdan çox azalıb. Digər tərəfdən, belə hücumların davamlı ola biləcəyinə dair xəbərdarlıqlar da var. Məhz bu amil neft qiymətlərinin yüksək həddə qalmasını uzun müddət təmin edəcək. Ümumiyyətlə, İranla Səudiyyə Ərəbistanı arasında gərginliyin olması birbaşa neft bazarına hələ uzun müddət təsir edəcək. Eləcə də OPEC+ ölkələri də bazardakı payını saxlamaq üçün neftin qiymətinin ən azından 60 dollar ətrafında olmasını məqbul hesab edir və bu istiqamətdə fəaliyyət göstərir. Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, hasilatın pay bölgüsünə uyğun olaraq Azərbaycanda da neft hasilatının artımı hələlik proqnozlaşdırılmır. Azərbaycan mövcud neft hasilatını qoruyub saxlamağa çalışan ölkələrdən biridir və bu istiqamətdə OPEC+ ölkələri ilə sıx əməkdaşlıq edir. Belə vəziyyət neftin qiymətini yüksək həddə saxlamağa bəs edir. Qeyd olunduğu kimi, yüksək qiymət Azərbaycana daxil olan valyutanın da həcminin əhəmiyyətli dərəcədə artımı deməkdir. Artan valyuta da, öz növbəsində, manat üzərində təzyiqin daha da artmasına rəvac verir.
Tahir TAĞIYEV
