Dövlət tərəfindən banklara son dövrlərdə göstərilən böyük dəstəyə rəğmən, kredit faizlərinin yüksək səviyyədə qalması bu maliyyə institutlarının ölkə iqtisadiyyatının inkişafına töhfəsini əngəlləyən başlıca faktor qismində qalmaqda davam edir. Banklar əvvəlki qaydada daha çox vəsait əldə etmək üçün kredit faizlərini endirməkdən imtina edir. Bu isə fiziki şəxslərin, o cümlədən sahibkarlırın böyük əksəriyyətinin ucuz kreditlərə çıxış imkanlarını əngəlləyir. Hazırda yeni kredit götürənlər, o cümlədən sahibkarlar daim faiz dərəcələrinin yüksək olmasından şikayətlənir.
Ekspertlər qeyd edir ki, əslində, kreditlərin faizlərinin aşağı düşməsi üçün bütün amillər var. Əvvəla, yuxarıda qeyd olunduğu kimi problemli kreditlərin həlli ilə bağlı dövlət təərfindən atılan addımlar banklara böyük dəstək olub. Eyni zamanda milli valyutanın mübadilə məzənnəsi uzun müddətdir sabitdir və belə görünür hökumət bu sabitliyi yaxın dövrdə də qorumağa çalışacaq. Rəsmi inflyasiya səviyyəsi aşağı həddədir. Mərkəzi Bankın yumşaq pul-kredit siyasəti, yəni, uçot dərəcələrinin aşağı salınması, ehtiyat normalarının minimum səviyyədə olması kimi amillər də kreditlərin aşağı faizlə verilməsini stimullaşadıran faktorlar sırasında yer alır. Bankların cəlb etdikləri resursların ucuz olması da burada mühüm rol oynayır. Amma bunlara rəğmən, kreditlərin ucuzlaşması baş vermir. Məsələnin bu tərəfinə nəzər salan iqtisadçı-ekspert Vüqar Bayramov qeyd edir: "Hazırda Azərbaycanda kommersiya banklarının depozit portfeli ilə kredit portfeli arasında faizlər baxımından kəskin fərq var. Bankların kredit qoyuluşları 13 milyard 146 milyon manatdır, vətəndaşlardan cəlb etdiyi əmanətlərin həcmi isə 8 milyard 736 milyon manatdır. Bankların vətəndaşlardan cəlb etdiyi əmanətlər ümumi kredit qoyuluşlarının 65 faizini təşkil edib. Bu isə o anlama gəlir ki, bankların təklif etdiyi hər 100 manatdan 65 manatı vətəndaşdan cəlb edilən vəsaitlərdir". O bildirib ki, kredit faizləri ilə depozit faizləri arasında kəskin fərq var: "Aparıcı banklar manatla depozitlərə orta hesabla 7 faiz, xarici valyutada olan depozitlərə hətta 1 faizdən az dividend təklif edirlərsə, kreditlər üzrə faiz dərəcələri tamamilə fərqlidir. Milli valyutada kreditlər üzrə faiz dərəcələri 24 faizədək, bəzi banklarda 29 faizədək yüksəlir. Xarici valyutada kredit faizləri 15 faiz ətrafında dəyişir. Bu, ondan xəbər verir ki, əmanət faizləri ilə kredit faizləri arasında nəinki faiz, hətta bir neçə dəfə fərq var. Bu, o deməkdir ki kommersiya bankı bir vətəndaşdan manatla vəsaiti 7 faizlə alır, digər vətəndaşa isə həmin pulu 3 dəfə baha təklif edir".
Onun fikrincə, əslində əmanət faizləri ilə kredit faizləri arasındakı münasibətin qorunub saxlanmasına ehtiyac var: "Əmanətlər bankların cəlb etdiyi vəsaitlərin içərisində xüsusi paya malikdir. Biz təklif edirik ki, Maliyyə Bazarlarına Nəzarət Palatası inzibati deyil, tövsiyə xarakterli tədbirlər həyata keçirsin. Xüsusilə Palatanın faizlər arasında limitin müəyyən edilməsi ilə bağlı banklara tövsiyə xarakterli müraciət etməsi məqsədəuyğun olar. Çünki əmanət faizləri ilə kredit faizləri arasında fərqin hətta 2 dəfədən çox olması belə iqtisadi baxımdan izah edilə bilməz. Əslində fərq 2 dəfədən az olmalıdır. O baxımdan bunun tənzimlənməsinə ehtiyac var".
Ekspert bununla yanaşı bildirib: "Qısa müddətli dövr üçün faizlər arasında tövsiyə edilən həddin birbaşa banklara təqdim edilməsi daha məqsədəuyğundur. Amma məsələnin fundamental və strateji həlli bank sektorunda rəqabətin gücləndirilməsidir". O bildirib ki, fərqin yaranmasının əsas səbəbi bankların yenə də daha çox gəlir əldə etməyə çalışmasıdır: "Təəssüf ki, qısa müddətə daha çox gəlir əldə etmək prinsipi banklar üçün prioritet olaraq qalır. Bu da özünü kredit strukturunda göstərir. Bu gün bankların təklif etdiyi kreditlərin 43 faizi istehlak kreditləridir. 17 faizi ticarətə yönəldilən kreditlərdir. Cəmi 5,8 faizi istehsal və sənayeyə yönəldilib. Kənd təsərrüfatına yönəldilən kreditlərin həcmi ümumi kredit portfelinin 4 faizindən azdır. Bu da bankların yenə də daha yüksək faizlə istehlak kreditlərinə meyilli olmasından xəbər verir". Ekspertin sözlərinə görə, əksər inkişaf etmiş ölkələrdə əmanət ilə kredit faizləri arasında bir əlaqə mövcuddur: "Çünki əmanət faizi ümumi kredit faizinin xərcini formalaşdırır. İnkişaf etmiş ölkələrdə kredit faizləri 3-5 faiz, əmanət faizləri isə 1 faiz ətrafında dəyişir. Həm əmanət, həm də kredit faizləri aşağıdır. Əmanət ilə kredit faizləri arasındakı münasibətin tənzimlənməsinə ehtiyac var. Əks halda banklar vətəndaşdan aşağı faizlə pulu cəlb edib daha yüksək faizlə kredit kimi təklif etməkdə davam edəcək". bütün bunlardan bir daha görünür ki, bankların mövcud kredit siyasəti və bu zaman müəyyən edilən fiazlərin əslində, heç bir iqtisadi əsası yoxdur. Halbuki, depozitlərin illik faiz dərəcəsi kreditlərin illik faiz dərəcəsinə birbaşa təsir göstərməlidir. Amma banklar nədənsə bunu nəzərə almır.
Bundan əvvəl banklar tərəfindən belə iddialar da səslənirdi ki, ölkə iqtisadiyyatında risklərin yüksək olması səbəbindən faizlər yüksəkdir. Amma həyata keçrilən son islahatlar bankların bu bəhanəsini də aradan qaldırıb. İqtisadiyyatda risklərin aşağı olması və bunun beynəlxalq maliyyə qurumları tərəfindən də bəyan edilməsi verilən kreditlərin geri qayıtma ehtimalının yüksək olmasını təsdiqləyir. Bu səbəbdən belə vəziyyət də bankların kredit faizlərini aşağı salmasına təsir göstərməlidir. Lakin banklar yenə də faizləri aşağı salmaqdan imtina edir. Bundan əlavə son dövrlər ölkədə kredit faizlərinin aşağı salınması ilə bağlı dünyada geniş tətbiq edilən iki vacib mexanizm işə salınıb. Daşınar əmlakın yüklülüyünün dövlət reyestri yaradılıb və bu reyestr imkan verir ki, daşınmaz əmlakı olmayan sahibkarlar dövriyyə vəsaitlərini girov qismində təqdim edərək kredit ala bilsin. Digər tərəfdən kredit zəmanəti mexanizminin yaradılması da riskləri azaldan və dünyada uğurla sınaqdan çıxmış mexanizmlərdir. Bu mexanizmlərə rəğmən də banklar yüksək kredit faizləri təyin etmək siyasətindən geri çəkilmir.
Tahir TAĞIYEV
