Dünya maliyyə bazarlarında baş verənlər artıq qlobal miqyasda yeni “valyuta müharibəsi”nin başlandığını göstərir. Həmişəki kimi isə, prosesdə əsas aktivlik ABŞ və Çinə məxsusdur. ABŞ-ın bütün etirazlarına baxmayaraq, Çinin milli valyutası olan yuanı ucuzlaşdırmaqda davam etməsinin nəticələrini isə bütün dünya, o cümlədən Azərbaycan da həssaslıqla izləyir. Çünki yaşananlar manatın gələcək məzənnəsinə də əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərmək iqtidarındadır.
Hazırda baş verənlər ABŞ-la Çinin “valyuta müharibəsi”ni daha da şiddətləndirəcəyini göstərir. Çünki Çin valyuğasını ucuzlaşdırır və ABŞ-ın da buna adekvat addımlar atması gözlənilir. Qeyd edək ki, Şanxay birjasında son hərrac zamanı yuanın dollara qarşı məzənnəsi 7,1425 təşkil edib. Bu da 2008-ci ildən etibarən ən aşağı həddir. ABŞ-la Çinin yeni danışıqlara başlaya biləcəyinə dair xəbərdarlıqlar da prosesə təsir göstərmir. Əksinə, yuanın bir qədər də ucuzlaşması gözlənir. Bunun ümdə səbəblərindən biri Çinin ABŞ-la ticarət savaşının dərinləşməsidir. Qeyd edək ki, ötən həftə Çin hökuməti ölkəyə idxal olunan 75 milyard dollarlıq ABŞ mallarına sentyabrın 1-dən və dekabrın 15-dən etibarən 5-10 faizlik rüsum tətbiq etmək qərarı verib. Bununla yanaşı, ABŞ soya paxlasına və neftinə 5 faizlik rüsum, avtomobillərinə isə yenidən 25 faizlik rüsum tətbiq olunacaq. Bundan sonra ABŞ prezidenti Donald Tramp 250 milyard dollarlıq Çin mallarına mövcud 25 faizlik rüsumun oktyabrın 1-dən etibarən 30 faizə, 300 milyard dollarlıq Çin idxalatına sentyabrın 1-dən tətbiq ediləcək yeni rüsumun isə 25 yox, 30 faiz həcmində təyin olunacağını açıqlayıb. Bununla yanaşı, Tramp ABŞ şirkətlərini Çindəki istehsalatı bağlamağa çağırıb. ABŞ Maliyyə Nazirliyi isə Çini “valyuta ilə manipulyasiya edən ölkə” adlandırıb. Yuanın məzənnəsinin azalması çinli ixracatçılara dünya bazarlarında qiymət üstünlüyü yaradır və ABŞ-da Çin mallarına qoyulmuş tarif hesabına yaranan ziyanı qismən yumşaldır. Çinlə Birləşmiş Ştatlar arasında ticarət müharibəsi 2018-ci ilin baharında başlanıb. O vaxt Vaşinqton bir sıra ölkələrdən, o cümlədən Çindən alüminium və polad idxalına rüsumların artırılması barədə qərar qəbul edib. “Böyük iyirmilik” ölkələrinin Buenos-Ayresdə keçirilmiş zirvə görüşündə Donald Tramp və Si Cinpin ticarət müharibəsində barışıq barədə razılığa gəlib və yeni ticarət rüsumları tətbiq edilməsini 2019-cu ilin martına qədər təxirə salmağı qərara alıblar, lakin sonrakı danışıqlar uğursuz olub. Bu fonda Çin ixracını qorumaq üçün yuanı ucuzlaşdırır. ABŞ da gələn aydan etibarən dolların ucuzlaşması üçün növbəti addım atacağını bəyan edib. Məhz bu hal “valyuta müharibəsi”nin yeni mərhələsi sayılır. Hesab edilir ki, dolların ucuzlaşması baş verərsə, dünya ölkələri onun payını ehtiyatlarında azaldacaq. Dolların daha çox qızılla əvəzlənməsi gözlənir ki, artıq bir sıra ölkələr bu istiqamətdə müvafiq addımlar atır. Xatırladaq ki, Azərbaycan da qızıl ehtiyatlarını artırır. Bu, “valyuta müharibəsi”nin mümkün mənfi nəticələrindən sığortalanmaq üçün ən yaxşı vasitə sayılır. Hazırda ölkəmizin qızıl ehtiyatları 100 tona çatır. Amma yaxın tezlikdə bu rəqəmin bir qədər də artması gözlənir. Digər tərəfdən, dolların enerji resurslarının satışında payının getdikcə azalması da ABŞ valyutası ilə bağlı daha ehtiyatlı siyasət yürüdülməsinə sövq edir.
Xatırladaq ki, ABŞ-ın dollarla təzyiq siyasəti üzündən bir sıra ölkələr enerji ehtiyatlarını digər valyutalarla satır. Bura yuan və milli valyutalar daxildir. Çin dünya neft ticarətində valyuta olaraq dolların yerini yuana vermək üçün artıq müvafiq addımlarını atıb. İran ən böyük neft tədarükçülərindən biri kimi neftini daha çox yuanla satır. Venesuela prezidenti Nikolas Maduro bəyan edib ki, ölkəsi artıq neftin qiymətini ABŞ dolları ilə deyil, Çin yuanı ilə hesablayır. Dövlət başçısının sözlərinə görə, bu addımın atılmasına səbəb ABŞ-ın ölkəsinə qarşı tətbiq etdiyi sanksiyalardır. Rusiyanın da prosesə qoşulması dolların mövqeyini əhəmiyyətli dərəcədə zəiflədəcək. Bu səbəbdən, Azərbaycan da daxil olmaqla, digər ölkələr ehtiyatlarında dolların payını azaltmağa məcburdur. Aydındır ki, qlobal miqyasda dollarla bağlı baş verənlər manata da təsirsiz ötüşməyəcək. Hesab olunur ki, Mərkəzi Bank tədbirlər görməsə, manat digər valyutalar qarşısında bahalaşacaq. Bundan əlavə, məsələnin Azərbaycanın valyuta ehtiyatlarına da təsiri var. Çünki valyuta ehtiyatlarının tərkibində dollar və avronun payı yüksəkdir. Hesab edilir ki, bu pulların daha çox hissəsi artıq qızılla əvəzlənməlidir. Yəni yaranmış vəziyyətdə Azərbaycan valyuta ehtiyatlarındakı dolların həcmi ilə bağlı siyasətini də yenidən nəzərdən keçirə bilər. Bunu artıq əksər ölkələr, məsələn, Rusiya, Çin, Türkiyə və digərləri edir. Onlar valyuta ehtiyatlarındakı dolları daha çox qızılla əvəzəlyir. Düzdür, burada onu da nəzərə almaq lazımdır ki, Azərbaycan valyuta ehtyiatlarını diversifikasiya edib. Bu mənada, ABŞ və Çinin ticarət savaşının valyuta ehtiatlarımıza təsiri o qədər də qorxulu həddə olmayacaq. Amma dolların zəifləməsi ilə manatın mövqelərinin güclənməsi qaçılmaz sayılır. Hesab edilir ki, inzibati müdaxilə olmasa, manat dollar qarşısında bahalaşacaq və ən azı dollar-manat nisbəti 1,5 həddinə düşəcək. Yəni 1 dollar üçün 1,5 manat ödəmək lazım gələcək. Lakin qeyri-neft sektorunda ixracın artırılması fonunda belə vəziyyət ölkəmiz üçün sərfəli sayılmır. Digər tərəfdən, dolların ticarət müharibəsi fonunda zəifləməsi neftin qiymətini də bahalaşdıra bilər ki, bu da Azərbaycanın valyuta gəlirlərinin artması demək olacaq. Hər halda, baş verənlər ölkəmiz tərəfindən xüsusi diqqətlə izlənir və müvafiq addımlar atılır. Yaranmış vəziyyətdə isə ölkə əhalisi artıq xarici valyutalarla müqayisədə manata daha çox üstünlük verməyə başlayıb. Manatlı yığımların artması, əhali tərəfindən valyuta alışının azalması da qeyd edilənlərin təsdiqi, milli valyutaya inamın artmasının real göstəricisidir.
Tahir TAĞIYEV
