Xarici valyutada olan problemli kreditlərin dövlətin müdaxiləsi ilə həll edilməsindən sonra bank sektorunda yenidən müşahidə edilən hallardan biri istehlak kreditlərinin miqyasında sürətli artımdır.
Ekspertlər bu vəziyyətin narahatedici olduğunu bildirərək, baş verənlərin yenidən problemli kreditlərin ümumi miqdarında artıma səbəb ola biləcəyinə dair xəbərdarlıqlar edir. Bununla belə, Mərkəzi Bankın açıqladığı məlumatlardan aydın olur ki, ötən ildən etibarən ev təsərrüfatlarına verilən istehlak kreditlərinin həcmi artır. Hesablamalar göstərir ki, cari ilin 6 ayında kreditlər 3,6 faiz artıb. Lakin bu zaman istehlak kreditləri 9 faizdən çox artıb. Halbuki, hökumətin xüsusi maraqlı olduğu biznes kreditləri, real sektorda kreditlər 0,3 faiz azalıb.
Məlumat üçün bildirək ki, 2019-cu ilin iyun ayında kredit qoyuluşları may ayı ilə müqayisədə 284,6 milyon manat və ya 2,1% artaraq 13 milyard 483 milyon manata çatıb. Artımın yarısı istehlak kreditləri ilə bağlıdır. Cəmi kredit qoyuluşlarına biznes kreditləri və istehlak kreditləri daxildir. İyun ayında ev təsərrüfatlarına verilən kreditlər, əsasən istehlak kreditləri 143,3 milyon manat artaraq 5 milyard 802 milyon manata yüksəlib. Ev təsərrüfatlarına verilən kreditlərin cəmi kredit qoyuluşlarında xüsusi çəkisi 43%-ə çatıb. 2018-ci ilin iyun ayının sonunda bu nisbət 35,8%, 2018-ci ilin sonunda 40,9% təşkil etmişdi. Cari ilin ilk yarısında cəmi kredit qoyuluşları 462,3 milyon manat, ev təsərrüfatlarına verilən kreditlər isə 482,2 milyon manat artıb. Cəmi kredit qoyuluşlarının onun tərkib hissəsi olan ev təsərrüfatlarına verilən kreditlərdən az artması ilin ilk yarısında biznes kreditlərinin azaldığına işarədir.
İndilikdə istehlak kreditlərinin artması bütövlükdə əhalinin borc yükünün artması, həm də bank sektorunun öz portfelində bunun 50 faizə yaxınlaşması ciddi narahatlıq yaradır. Ekspertlər bildirir ki, əslində, yaranmış vəziyyətdə banklar onlara edilən köməkdən sui-istifadə edir. Çünki son dövrlər dövlət tərəfindən həyata keçirilən tədbirlərin əsas hissəsi ona yönəlib ki, banklar daha çox özəl sektor, real sektorla işləsinlər. Yəni banklar sahibkarlara vəsait versinlər, daha çox qeyri-neft sektoruna investisiya yatırsınlar. Amma banklar sahibkarlıq subyektlərinə müəyyən qədər vəsait versələr də, daha çox yüksək faizlə kredit verməkdə maraqlıdırlar. Bunun üçün ən yaxşı bazar sırf istehlak kreditləridir. Elə bu səbəbdəndir ki, istehlak kreditlərinin həcmi ümumi iqtisadiyyata qoyulan kreditlərin həcmi içərisində 40 faizi ötmək üzrədir. Kənd təsərrüfatına, sənayeyə qoyulan kreditlər müvafiq olaraq 3-5 faiz və 12 faiz arasında dəyişir. Bu da onu göstərir ki, bankların sahibkarlıq subyektlərinə marağı azdır. Banklar daha çox vəsait əldə etmək üçün istehlak kreditləşməsinə yönəlirlər. Halbuki, bütün bunların həm əhali, həm də elə bankların özləri üçün mənfi təsirləri kifayət qədərdir.
Hələ 2014-cü ildən sonra kommersiya banklarının qəfildən ucuzlaşan neft qiymətlərinə, ardınca yaşanan devalvasiyaya uyğun reaksiya verə bilməməsinin səbəblərindən biri məhz onların daha çox istehlak kreditləşməsi üzərində öz işini qurmağa çalışması idi. Bu da nəticədə banklarda problemli kreditlərin həcminin artmasına gətirib çıxardı. Ekspertlər bildirir ki, əvvəlki kimi bankların istehlak kreditlərinə marağının artması daha qısa zamanda gəlir əldə etmək istəyi ilə bağlıdır. Yəni, banklar çalışır ki, daha qısa zamanda gəlir əldə etsin. Bu da nəticədə istehlak kreditləşməsinə marağın artmasına gətirib çıxardır. Bu, eyni zamanda real sektorun kreditlərə olan tələbinin ödənilməsinə imkan vermir və real sektor praktiki olaraq tələb olunan maliyyəni digər mənbələrdən əldə etmək məcburiyyətində qalır. Ona görə də istehlak kreditlərinin həcminin artması risqlidir, arzuolunan deyil. Bu zaman xarici şoklara banklar reaksiya verə bilmir, əhalinin gəlirlərinin strukturunda dəyişiklik baş verdiyi halda problemli kreditlərin həcminin artması müşahidə olunur. Bütün bunlar ümumi iqtisadiyyat üçün də ciddi təhdid yaradır. Elə bu səbəbdən, ekspertlərin fikrincə, yaranmış durumda Maliyyə Bazarlarına Nəzarət Palatası və Mərkəzi Bank tərəfindən kredit məsələsinin tənzimlənməsinə ehtiyac var. Ən əsaıs isə real sektora daha çox kreditlərin təklif edilməsi üçün təşviqedici tədbirlərin gücləndirilməsi vacibdir. Əks halda, istehlak kreditləşməsi yenidən ciddi təhdidə çevrilə bilər.
Hələlik müşahidə olunan budur ki, istehlak krediti götürən şəxslərin sayı artır və 40 faizi keçir. İqtisadçılara görə, istehlak kreditlərinin artım dərəcəsinin 40 faizi keçməsi təhlükəli haldır. İlk növbədə o baxımdan ki, bu tip kreditlər bank sektorunda risqləri artırır. Hesab olunur ki, belə davam edərsə, problemli kreditlərin həcmi arta bilər. Bu baxımdan prosesin tənzimlənməsinə ehtiyac var. Ekspertlərin fikrincə, Mərkəzi Bank, Maliyyə Bazarlarına Nəzarət Palatası istehlak kreditinin verilmə qaydası ilə bağlı meyarlar müəyyənləşdirə bilər. Əks halda müşahidə olunan tendensiya ondan ibarətdir ki, bankirlər əhaliyə istehlak kreditlərinin verilməsinə üstünlük verdikləri və iş adamlarını maliyyə sıxıntısında saxlamağa çalışdıqları zaman özləri də maliyyə risqləri ilə üzləşirlər. Bu meyl isə bank sisteminin sabitliyini təhdid edir. Belə vəziyyət bütövlükdə iqtisadiyyat üçün böyük təhlükə sayılır. Onu da vurğulayaq ki, Azərbaycan iqtisadiyyatı üçün biznesə kredit qoyuluşu istehlak sektoruna kredit qoyuluşundan daha önəmlidir. Çünki istehlaka yönəldilən vəsait daha çox idxalı artırdığı halda, biznes sektoruna ayrılan kreditlər yeni istehsal sahələrinin yaradılmasına, ixracın artırılmasına kömək edir. Bu baxımdan biznes sektoruna kredit qoyuluşunun artması vacib sayılır.
Tahir TAĞIYEV
