Dünya birjalarında neftin son dövrlərdə daha sürətlə dəyişən qiyməti bu gün təkcə hasilatçıları yox, həm də istehlakçıları ciddi narahat edir. Çünki qiymətlər az qala hər gün dəyişdiyindən, istehlakçılar da iqtisadi strategiyalarını formalaşdırmaqda, qiymət siyasətini müəyyənləşdirməkdə çətinlik çəkir. Belə görünür ki, hadisələrin qeyd edilən səpkidə inkişafı artıq ciddi narahatlıq predmetinə çevrilib. hətta iş o yerə çatıb ki, neftin qiymətinin ucuzlaşmasına ciddi diqqət ayıran ABŞ da artıq bu istiqamətdə siyasətini dəyişmək məcburiyyəti ilə üz-üzədir.
Qeyd edək ki, cari ildə mövcud qiymətlər hələlik Azərbaycan üçün hansısa təhdid yaratmır. Çünki büdcədə neftin qiyməti 60 dollardan götürülüb və il ərzində “Azeri Light” markalı neftin bir barrelinin qiyməti bundan aşağı olmayıb. Yəni Azərbaycanın qiymət siyasəti özünü doğruldur. Hazırda “Azeri Light”ın bir barrelinin qiyməti 63 dollara yaxındır. Amma il ərzində qiymətlərin bir qədər də yüksəlməsi gözlənir. Buna əsas səbəb, yuxarıda qeyd olunduğu kimi, indi hətta ABŞ-ın belə neft sahəsində baş verənlərdən ciddi narahat olmasıdır. Real vəziyyət göstərir ki, ABŞ-ın neft hasilatında rekord qırıldığı bir vaxtda onun neft şirkətləri iflasa uğramaq təhlükəsi ilə üz-üzə qalıb. “RİA Novosti” portalı yazır ki, bu şəraitdə ABŞ hökuməti də neftin qiyməti ilə bağlı siyasətini dəyişməli olacaq: “Dünya üzrə neftə olan tələbat hasilatdan geri qalır, hazırda tələbat hər il 1,2 faiz artır, 20 il əvvəl isə təxminən üç dəfə sürətlə artırdı. Bununla yanaşı, ABŞ-da “qara qızıl”ın hasilatı artmaqdadır, il ərzində hasilat təxminən 12 faiz (10,96 milyon bahreldən 12,45 milyon barhelə) artıb. 2020-ci ildə isə hasilatın əlavə olaraq 7,5 faiz, yəni 13,39 milyon barrelə qədər artacağı gözlənir.
Bu vəziyyət, xüsusən kiçik şist neft şirkətləri üçün təhlükəlidir. Mayda Beynəlxalq Enerji Agentliyi xəbərdarlıq edib ki, şist neft şirkətlərinin rekord səviyyədə fəallığına baxmayaraq, onları qarşıda yeni bazar şoku gözləyir. Agentliyin hesablamalarına görə, 2014-2015-ci illərdə olduğu kimi, 2020-ci ilin əvvəllərində də dünya neft bazarında təklif bolluğu müşahidə ediləcək, hasilat tələbatı sutkada təxminən iki milyon barrel üstələyəcək.
Qeyd etmək lazımdır ki, şist neft yataqları adətən tez tükənir. Bu səbəbdən şist neft şirkətləri daim yeni quyular qazmalıdırlar ki, hasilatı və gəlirliliyi qoruyub saxlasınlar. Buna görə də şist neft şirkətlərinin inkişafa və səhmdarlara ödəmək üçün pulları qalmır. Digər bir yandan isə neft qiymətinin 60 dollar ətrafında var-gəl etməsi vəziyyəti daha da çətinləşdirir. Qeyd edək ki, neft qiymətləri keçən il hətta 75 dolları keçirdi.
Beynəlxalq Enerji Agentliyinin analitikləri əmindirlər ki, OPEC-in neft hasilatını aşağı səviyyədə saxlamaq səyləri kifayət etmir. Yəni qiymətlər düşməyə davam edir. Bu isə şist neft şirkətləri üçün pis xəbərdir. Qeyd edək ki, texnologiyaların inkişafı və yüksək neft qiymətləri 2010-2014-cü illərdə şist neft hasilatına sərmayə qoyuluşunda artıma səbəb olub. Lakin 2015-ci ildə “qara qızıl” kəskin şəkildə ucuzlaşıb və şist neft hasilatçıları "sağ qalmaq" üçün mübarizəyə başlayıblar. Həmin vaxt borcları ümumilikdə 70 milyard dolları keçən yüzə yaxın neft hasilatçısı bir il ərzində müflis olub.
Amerikanın "Haynes and Boone" hüquq şirkətinin hesablamalarına görə, 2015-ci ildən etibarən borcları 106 milyard dolları keçən 192 neft hasilatçısının müflisliyi qeydə alınıb. Bundan başqa, neft sənayesində xidmət göstərən 185 şirkətin də (65 milyard dollar borc ilə) müflisləşdiyi qeyd olunur. Analitiklər bütün bunlara səbəb kimi iqtisadiyyatda müşahidə olunan tənəzzülün fonunda enerji daşıyıcılarının qiymətlərinin aşağı olmasını göstərir.
Hazırda buna oxşar bir hadisə baş verməkdədir. Apreldən iyunadək "WTI" neftinin qiyməti 23 faiz düşüb. Nəticə etibarilə isə neft quyularının qazılması üzrə aparıcı şirkətlərdən biri "Weatherford" mayda müflisləşdiyini elan edib. Bundan başqa, neft və qaz axtarışı və hasilatı üzrə ixtisaslaşmış "California Resources" şirkəti də problemlərlə üzləşib. Bu sənayenin kiçik oyunçuları – "Bristow Group", "PHI", "Jones Energy" və "Rex Energy" şirkətləri isə borclarının ağırlığı altında iflasa uğrayıblar. Bu vəziyyəti sərmayədarlar düzəldə bilərdi, lakin görünür, onlar şist neft layihələrindən üz döndəriblər. "Haynes and Boone" şirkətinin analitikləri deyib: "Hələ 2015-ci ilin qiymət böhranı zamanı zərər çəkmiş bir sıra maliyyə problemli hasilatçıların sərmayədarları, çox güman ki, xam neft qiymətlərinin artmasının faydalı olacağına və vəziyyəti düzəldəcəyinə ümidlərini itiriblər". On il ərzində 40 nəhəng şist neft şirkəti bu sənayenin layihələrinə qazandığından 200 milyard dollar çox yatırıb. Minlərlə şist neft quyusu sərmayədarlara vəd ediləndən az neft hasil edir. Keçən il Uoll-Strit bu sahəyə 2017-ci ildən iki dəfə az sərmayə yatırıb. Amerikanın aparıcı "Goldman Sachs" investisiya bankı isə xəbərdarlıq edib ki, 2025-ci ilə şist neft artıq iqtisadi əhəmiyyətini itirəcək.
Sərmayələrin azalmasının səbəblərindən biri odur ki, şist yataqlarında hasilat sürətlə azalır və istehsalatı yüksək səviyyədə saxlamaq üçün şirkətlər daim yeni quyular qazmalıdır. Bu isə böyük xərclər deməkdir. Digər bir səbəb isə qazıntı zamanı ekoloji məhdudiyyətlər və ya alternativ yanacaq növlərinə keçidlə bağlıdır. Nyu-Yorkun "Matrix Asset Advisors" sərmayə şirkətinin prezidenti Devid Kats qeyd edib: "Sərmayədarlar narahatdırlar ki, neft şirkətləri pullarını tənəzzülə uğrayacaq bir sahəyə xərcləyir. Bu isə elektromobillərin və hibrid avtomobillərin populyarlığının artması ilə qaçılmaz olub". Dünya üzrə neft bolluğunun qiymətlərin düşməsinə səbəb olduğu bir şəraitdə şist neft şirkətləri daim pul itirir. Onlar yalnız səhmlərini satmaqla və yeni borclar götürməklə biznesdə qala bilir.
Uzun illər boyu ABŞ xarici neft hasilatçılarından azad olmaq arzusu ilə yaşayıb. Ölkə bu arzusuna çatıb: ABŞ-ın neft şirkətləri hazırda rekord həcmdə xam neft və qaz istehsal edir və hətta ixracatçılar sırasında liderə çevriliblər. Lakin "The New York Times" qəzetinin vurğuladığı kimi, ABŞ şirkətləri üçün bu azadlığın qiyməti həddindən artıq böyük olub”. Belə vəziyyətdə məhz neft şirkətlərinin basqısı altında ABŞ hökumətinin də qiymətləri yüksəltməyə çalışacağı tamamilə gözlənilən sayılır. OPEC+ formatının məsələyə müdaxiləsi isə qiymətlərin əhəmiyyətli dərəcədə yüksəlməsini tətikləyə bilər. Ukraynalı ekspert Aleksandr Oxrimenko hesab edir ki, hələlik OPEC dünya neft bazarında əsas oyunçudur. O qeyd edir ki, Azərbaycan da OPEC+ formatının təşəbbüskarı və iştirakçısıdır. Ekspert Bakıda keçirilən OPEC və qeyri-OPEC ölkələri Nazirlərinin Birgə Monitorinq Komitəsinin 13-cü iclasında bu təşkilatın bazarın inkişaf tempinin təhlili əsasında hazırlanmış təqdimatı və Müştərək Texniki Komissiyanın hasilat göstəricilərindən bəhs edən hesabatın müzakirə edilməsini bu xüsusda yüksək qiymətləndirir. O vurğulayr ki, Azərbaycan dünya üçün faydalı olan bu prosesin həm təşəbbüskarı, həm də fəal iştirakçısı kimi qlobal enerji təhlükəsizliyinə böyük töhfə verdiyini növbəti dəfə təsdiq etmiş oldu. Vaxtında OPEC-lə əməkdaşlıq bu mənada Azərbaycanın düzgün strategiya seçiminin nəticəsi olaraq da qiymətləndirilir.
Nahid SALAYEV
