Çin və ABŞ-ın yenidən başlatdığı ticarət və buna paralel olaraq “valyuta müharibəsi”nin təsirləri artıq indidən özünü dünya miqyasında hiss etdirməkdədir. Belə ki, artıq bir sıra digər ölkələr də ixraclarını qorumaq üçün milli valyutlarının kursuna yenidən nəzər salmağa hazırlaşır. Bu şəraitdə manatı hansı perspektiv gözləməsi də xüsusi maraq doğurur.
Qeyd edək ki, əslində, manatın güclənməsi istiqamətində xeyli müddətdir təzyiqlər mövcuddur. Sadəcə, qeyri-neft sektorunda qeydə alınan dinamik yüksəlişi saxlamaq məqsədilə Mərkəzi Bank manatın güclənməsinin qarşısını alır. Bunu elə bu günlərdə Mərkəzi Bankın sədri Elman Rüstəmov da xüsusi olaraq qeyd etmişdi: "Hazırda manat davamlı möhkəmlənmə təzyiqi altındadır. İlin əvvəlindən Neft Fondunun satılmayan 800 milyon dollar vəsaiti var və bu vəsait bazara çıxmayıb. Əgər bazara çıxsaydı, bu gün manatın məzənnəsi çox əhəmiyyətli möhkəmlənmiş olardı". Dünya miqyasında hadisələrin inkişaf axarı göstərir ki, qarşıdakı dövr ərzində manatın möhkəmlənməsi istiqamətində təzyiqlər daha da artacaq. İlk növbədə o baxımdan ki, artıq dünyada yeni “valyuta müharibəsi” başlanıb. Buna öncüllük edənlər isə Çin və ABŞ kimi dünyanın iqtisadi nəhəngləridir. Məhz belə bir vaxtda bəlli olub ki, Çin Xalq Bankı ölkənin milli valyutası yuanın dollar qarşısında məzənnəsini daha 0,47% azaldıb. 1 dollar üçün artıq 7,1 yuan ödəmək lazım gəlir. Bu fonda ABŞ Maliyyə Nazirliyi Çini “valyuta ilə manipulyasiya edən ölkə” adlandırıb və bildirib ki, qurum Çinin “ədalətsiz üstünlükləri”ni aradan qaldırmaq üçün Beynəlxalq Valyuta Fondu ilə sıx əməkdaşlıq edir. ABŞ-da hesab edilir ki, yuanın məzənnəsinin azalması çinli ixracatçılara dünya bazarlarında qiymət üstünlüyü yaradır və ABŞ-da Çin mallarına qoyulmuş tarif hesabına yaranan ziyanı qismən yumşaldır. ABŞ prezidenti Donald Tramp bununla əlaqədar hiddətləndiyini bildirərək “Twitter” səhifəsində bunu “valyuta manipulyasiyası” adlandırıb və deyib ki, bu cür hərəkətlər Çini zəiflədəcək. Çinlə Birləşmiş Ştatlar arasında ticarət müharibəsi 2018-ci ilin baharında başlanıb. O vaxt Vaşinqton bir sıra ölkələrdən, o cümlədən Çindən alüminium və polad idxalına rüsumların artırılması barədə qərar qəbul edib. “Böyük iyirmilik” ölkələrinin Buenos-Ayresdə keçirilmiş zirvə görüşündə Donald Tramp və Si Cinpin ticarət müharibəsində barışıq barədə razılığa gəlib və yeni ticarət rüsumları tətbiq edilməsini 2019-cu ilin martına qədər təxirə salmağı qərara alıblar, lakin sonrakı danışıqlar uğursuz olub. İndi tərəflər arasında iqtisadi münasibətlər şiddətlənməkdədir. Çinin addımına cavab olaraq ABŞ dolların uçot dərəcəsini yenidən aşağı salmağa, bununla onu ucuzlaşdırmağa hazırlaşır. Belə bir vaxtda Avropa Mərkəzi Bankının yeni uçot stavkası azalmaların olacağı ilə bağlı bəyanatı avronun da ucuzlaşacağını deməyə əsas verir. Məhz bu şəraitdə yaranmış vəziyyət onu göstərir ki, qarşıdakı dövr ərzində manat həm dollar, həm də avro qarşısında möhkəmlənəcək. Mərkəzi Bankın müdaxiləsi olmasa, ekspertlər bunun qaçılmaz olduğunu bəyan edir. Məsələ ilə bağlı bank və maliyyə məsələləri üzrə ekspert Əkrəm Həsənov da “Sputnik” portalına bildirib ki, Mərkəzi Bank və Neft Fondu istəsə manatı bahalaşdıra bilər: "Bunun üçün Azərbaycanın kifayət qədər valyuta ehtiyatı var. Neft Fondunun valyuta ehtiyatı 40 milyard dolları keçib. Bu gün Azərbaycanın təxminən 50 milyard dollar valyuta ehtiyatı var. Azərbaycanda pul bazası təxminən 10 milyard manatdır. Bu gün dövlət istəsə manatı bahalaşdıra bilər, amma bunu etmək olmaz. Məsələn, Azərbaycan bütün valyuta ehtiyatlarını bazarda satsa, bu zaman 1 dollar təxminən 22 qəpik olacaq. Amma milli valyutamızı qorumaq üçün bütün valyuta ehtiyatlarını götürüb xərcləmək düzgün olmaz və bunun effekti də yoxdur. Mən deyə bilmərəm ki, manat ucuzlaşmalıdır, yoxsa bahalaşmalıdır. Ancaq deyirəm ki, manatın məzənnəsini də bazar müəyyən etməlidir". Onu da qeyd edək ki, iyulun 31-də Prezident İlham Əliyevin yanında sosial-iqtisadi sahə ilə bağlı keçirilən müşavirədə Mərkəzi Bankın sədri Elman Rüstəmov deyib ki, bütövlükdə manatın məzənnəsi sabitdir və sabit olaraq qalır: "Xarici balansın müsbət olması, ixracın şaxələndirilməsi istiqamətində görülən işlər və valyuta təklifinin genişlənməsi və bazarda müsbət gözləntilər daxili valyuta bazarında əhəmiyyətli profisit yaradıb. Bütövlükdə bu gün Mərkəzi Bankın sterilizasiyası ilə birlikdə daxili valyuta bazarında 1 milyard ABŞ dollarından çox profisit mövcuddur. Bu isə bütövlükdə manatın məzənnəsinin nəinki bugünkü sabitliyinə, həm də bütövlükdə gözlənilən sabitliyinə təminat verir. Baxmayaraq ki, məzənnəmiz sabitdir, biz tərəfdaş olan ölkələrlə, ticarət tərəfdaşlarımızla xarici rəqabət qabiliyyətimizi izləyirik". Ekspertlər isə bildirir ki, “valyuta müharibəsi” qızışacağı təqdirdə Mərkəzi Bank üçün manatın məzənnəsini sabit saxlamaq çətin olacaq. Əksinə, belə olan haldı Mərkəzi Bank manatın tədricən güclənməsinə imkan vermək məcburiyyətində də qala bilər. İndilikdə manatın mövcud məzənnəsinin qorunub saxlanmasında Mərkəzi Bankın müdaxiləsi yenə də həlledici olaraq qalır. Bununla belə, Mərkəzi Bank ilin sonuna doğru yeni ssenarilərə hazır olmalıdır. İlin sonunda dollar, avro, eləcə də bir sıra digər valyutaların manat qarşısında dəyər itirməsi qaçılmaz sayılır. Belə vəziyyətdə digər məqam da dolların dəyər itirməsi fonunda neftin dünya bazar qiymətində artımlar yaşanması ilə bağıldır. Bu hal Azərbaycana daxil olan valyutanın miqdarını artırmaqda manat üzərində əlavə təzyiq yaradır. Xatırladaq ki, gələn ildən Azərbaycan həm də qaz ixracından xeyli valyuta əldə edəcək. Qeyri-neft ixracının artımı da ölkəyə valyuta gəlişini çoxaldır. Bütün bunlar manatı daha da bahalaşdıran amillər sırasında yer alır.
Nahid SALAYEV
